Για το εικονογραφημένο βιβλίο του Χρήστου Μπουλώτη, «Η βερικοκιά που φύτρωσε μέσα σε ένα κόκκινο γοβάκι» (εικονογράφηση Φωτεινής Στεφανίδη), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλέντη.
Γράφει ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος
Ένα βιβλίο γραμμένο από τον Χρήστο Μπουλώτη και εικονογραφημένο από τη Φωτεινή Στεφανίδη έχει πάντοτε περισσό ενδιαφέρον. Λόγος και Εικόνα είναι δεμένα αρμονικά συνθέτοντας ένα ιδανικό τοπίο θέασης και ανάγνωσης. Είναι ποιητικός ο λόγος του Μπουλώτη, ένας λόγος με στοιχεία μαγικού ρεαλισμού, ξεχωριστός στην ελληνική λογοτεχνία για παιδιά. Γιατί ο Μπουλώτης δεν γράφει απλά παιδικά βιβλία με κεντρική έννοια κάποιο σύνηθες πρόβλημα που επιζητεί τη λύση του. Γράφει «Λογοτεχνία για Παιδιά» –που δεν έχει καμία σχέση με τον διδακτισμό, ακόμη και τον έμμεσο, πολλών βιβλίων που εκδίδονται–, η οποία διαβάζεται ευχάριστα και από τους ενήλικες. Από την άλλη πλευρά η Στεφανίδη απογειώνει τον λόγο, δίνοντας στα αντικείμενα και στους ήρωές του ένα ύφος που σε παραπέμπει σε έναν προσωπικό ιμπρεσιονισμό, με φωτεινά χρώματα, τονίζοντας τις έντονες στιγμές των συναισθημάτων που αναδίδουν.
Ας έρθω στο συγκεκριμένο βιβλίο, Η βερυκοκιά που φύτρωσε μέσα σε ένα κόκκινο γοβάκι, αφού προηγουμένως σημειώσω ότι ο Μπουλώτης είναι ευρηματικός στους τίτλους που, όντας ποιητικοί, δημιουργούν ιδιαίτερη έκκληση στον αναγνώστη και στην αναγνώστρια. Πρόχειρα να σημειώσω μερικούς τίτλους βιβλίων του: Η παράξενη αγάπη του αλόγου και της λεύκας, Ένα κορίτσι φτερουγίζει στον Κεραμεικό, Τα πολύτιμα σκουπίδια του κυρίου Νο, Η σκυλίσια ζωή του γάτου Τζον Αφεντούλη. Εν προκειμένω, πρόσκληση και πολλά ερωτηματικά δεν εγείρει μια βερικοκιά που φύτρωσε μέσα σε ένα γοβάκι και μάλιστα κόκκινο;
Η ιστορία ξεκινά με ένα μικρό σύννεφο όχι της βροχής, αλλά από εκείνα που συμβολίζουν το όνειρο, τη συγκίνηση και τις ανθρώπινες δυνατότητες. Αυτό το σύννεφο, κάποιον Ιούλιο, χαμηλώνοντας σε ένα περιβόλι απόλαυσε ζουμερά βερίκοκα. Ένα κουκούτσι τους, από το τελευταίο βερίκοκο, το μετάτρεψε σε σφυρίχτρα που, φυσώντας την, έβγαζε μελωδίες, όπως τον εθνικό ύμνο των παλιών παιχνιδιών. Ο Μπουλώτης σε όλα του τα βιβλία είναι αυτοαναφορικός. Εδώ να θυμίσω την ιστορία Η επανάσταση των παλιών παιχνιδιών και να υπογραμμίσω ότι ο Μπουλώτης, συλλέκτης παλιών παιχνιδιών, με τη συμπαράσταση του Δήμου Λήμνου δημιούργησε στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Μύρινα, τη «Μόνιμη Έκθεση Ιστορίας Παιδικού Παιχνιδιού & Βιβλίου». Αυτή, λοιπόν, η σφυρίχτρα έπεσε σε ένα κόκκινο γοβάκι στη γη και φύτρωσε μέσα του μια βερικοκιά. Το γοβάκι που άρχισε να χορεύει, περπατούσε και το ακολουθούσαν σε όλον τον κόσμο σκυλιά, παιχνίδια, γάτες, παιδιά, πολλά από αυτά ήρωες του Μπουλώτη από άλλες ιστορίες του. Ως και μια στρατιωτική μπότα περπάτησε δίπλα του, που είχε αρνηθεί τον πόλεμο κι έγινε ταιριαστό ζευγάρι με το γοβάκι. Οι άνθρωποι της γης θαύμαζαν αυτή την παράξενη πορεία χαράς και ειρήνης. Κι οι ποιητές σκάρωσαν ποιήματα, οι μουσικοί τραγούδια, οι συγγραφείς ιστορίες, τα παιδιά ποιήματα, ζωγραφιές και σκάρωναν τραγούδια.
στο συγκεκριμένο βιβλίο, όπως και σε όλα τα βιβλία του Μπουλώτη συντελείται ένα συγγραφικό θαύμα: οι ήρωές του, άνθρωποι ή αντικείμενα, είναι όντα που πραγματοποιούν το αδύνατο με έναν απλό τρόπο συνάμα προσφέροντάς τον στον αναγνώστη.
Στο βιβλίο που αναφέρομαι ο αναγνώστης και η αναγνώστρια θα ταξιδέψουν, όπως υπονοήθηκε και σε άλλα του βιβλία του Μπουλώτη, στα οποία εικόνες της υπέργειας «πολιτείας» του (βασικές σκηνές από πολλές ιστορίες του διαδραματίζονται πάνω από τη γη) συνταιριάζονται με εικόνες της γης, εκεί που δεν υπάρχει πόλεμος κι όπου οι άνθρωποι είναι ευτυχισμένοι με ζωγράφους, ποιητές και παιδιά να εμπνέονται. Η σκηνή στην οποία άνθρωποι, ζώα και φυτά ακολουθούν το γοβάκι με τη βερικοκιά, παραπέμπει σε μια οικοκεντρικά ονειρική εικόνα μαγικού ρεαλισμού, όπου όλα τα όντα μαζί και οι ήρωες των έργων του συγγραφέα, σε μια πραγματικότητα ισότιμη με τη φαντασία, οδοιπορώντας σε όλη τη γη, προτάσσουν έννοιες όπως την αγάπη, την ειρήνη κυρίως τη δημιουργία που είναι ανάγκη να επικρατήσουν στη γη.
Η ζωγραφική της Στεφανίδη, το έχω ξαναγράψει, ακολουθεί κατά πόδας και συνάμα ερμηνεύει το κείμενο, από τη μια πλευρά χωρίς να απομακρύνεται από τα στιγμιότυπά του κι από την άλλη να το αποτυπώνει με έναν ζωντανό ή καλύτερα με ένα ομιλούντα τρόπο, με αποτέλεσμα σελίδες του να παραπέμπουν κάθε φορά σε ένα picturebook που σφύζει από χρώματα και ήχους, προσθέτοντας στο κείμενο και άλλες συναφείς εικόνες. Για παράδειγμα στη σελίδα 31 ένας γάτος, γνώριμος και από άλλες εικόνες και βιβλία της Στεφανίδη κι ο Πινόκιο, αγαπημένος ήρωας του Μπουλώτη, που συναντάται και σε άλλα βιβλία του (π.χ. Ο Πινόκιο στην Αθήνα), φυτεύουν μια βερικοκιά σε ένα καπέλο. Και σε άλλα βιβλία που συμπράττουν οι δυο δημιουργοί, λειτουργούν διακειμενικά/διεικονικά προσφέροντας πολύμορφες αφηγήσεις.
Καταληκτικά: στο συγκεκριμένο βιβλίο, όπως και σε όλα τα βιβλία του Μπουλώτη συντελείται ένα συγγραφικό θαύμα: οι ήρωές του, άνθρωποι ή αντικείμενα, είναι όντα που πραγματοποιούν το αδύνατο με έναν απλό τρόπο συνάμα προσφέροντάς τον στον αναγνώστη. Το σύννεφο βλέποντας τις χαρούμενες και μαγικές εικόνες της προαναφερόμενης ειρηνικής πορείας, που γεννήθηκαν από μια μικρή κίνησή του «Κάθε Ιούλιο έριχνε από ψηλά στη Γη τις βερικοκένιες σφυρίχτρες του, περιμένοντας ανυπόμονα μήπως και συμβεί πάλι ένα καινούργιο θαύμα» (σελ. 31). Λέει ο Ελύτης στη συλλογή του Τα Ετεροθαλή («Villa Natacha»): «Πολύ δεν θέλει ο κόσμος. Ένα κάτι / Ελάχιστο. Σαν τη στραβοτιμονιά πριν από το δυστύχημα/ Όμως/ Ακριβώς/Προς/ Την αντίθετη κατεύθυνση/ Αρκετά λατρέψαμε τον κίνδυνο κι είναι καιρός να μας το ανταποδώσει». Αυτή η δύναμη της λογοτεχνικής πένας του Μπουλώτη, νομίζω, πως ενεργοποιεί κρυμμένες ποιητικές δυνάμεις στον αναγνώστη, κοντολογίς τον βοηθούν ώστε να παρατηρεί τον κόσμο με μια δημιουργική λογική και, θα έλεγα, προς μια κατεύθυνση αλλαγής του.
＊Ο ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ είναι συγγραφέας, κριτικός βιβλίων για παιδιά και εφήβους, τ. πανεπιστημιακός. Τελευταίο του βιβλίο η ποιητική συλλογή «Φεγγάρια παιδιά» (εκδ. Πατάκη).
Λίγα λόγια για τους δημιουργούς του βιβλίου
Ο Χρήστος Μπουλώτης γεννήθηκε στη Μύρινα της Λήμνου. Είναι αρχαιολόγος στην Ακαδημία Αθηνών. Δίδαξε στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και στα μεταπτυχιακά τμήματα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, καθώς και στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών. Έχει κάνει ανασκαφές στην Κρήτη, στη Σαντορίνη, στην αρχαία Ήλιδα και στην πατρίδα του, τη Λήμνο. Παράλληλα, από το 1987, ανάμεσα σε άλλα λογοτεχνικά είδη (ποίηση, πεζογραφία), ασχολείται συστηματικά και με την παιδική λογοτεχνία. Επί σειρά ετών δίδαξε μάλιστα Δημιουργική Γραφή στο Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ). Έχει εκδώσει μέχρι σήμερα εβδομήντα περίπου βιβλία.
Το έργο του «Η παράξενη αγάπη του αλόγου και της λεύκας» τιμήθηκε το 1989 με το πρώτο ευρωπαϊκό βραβείο Pier Paolo Vergerio. «Ο κλέφτης των καρπουζιών» και «Το άγαλμα που κρύωνε» πήραν το ετήσιο βραβείο του ελληνικού παραρτήματος της ΙΒΒΥ το 2003 και το 2000 αντίστοιχα. Έχει αποσπάσει τρία Κρατικά Βραβεία για τα έργα «Το άγαλμα που κρύωνε» (2000), «Τα πολύτιμα σκουπίδια του κυρίου Νο» (2011) και «Ένα κορίτσι φτερουγίζει στον Κεραμεικό» (2012). Το 2006 τιμήθηκε με το βραβείο «Κώστα και Ελένης Ουράνη» της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του έργου του. Το 2000, το 2007 και το 2010 πήρε το βραβείο του περιοδικού Διαβάζω για τα βιβλία «Το άγαλμα που κρύωνε», «Η κυρία Μίνα και η Άνοιξη» και «Η σκυλίσια ζωή του γάτου Τζον Αφεντούλη». Ήταν υποψήφιος για το διεθνές βραβείο Hans Christian Andersen 2012. Από τις εκδόσεις Καλέντη κυκλοφορούν επίσης τα βιβλία του συγγραφέα: «Η επανάσταση των παλιών παιχνιδιών» και «Ο ρακοσυλλέκτης γάτος Μπαμ-Μπουμ και το φεγγάρι», με ζωγραφιές της Φωτεινής Στεφανίδη και το χριστουγεννιάτικο βιβλίο «Ποιος είναι ο πλανήτης των Χριστουγέννων;», σε εικονογράφηση της Αιμιλίας Κονταίου, το οποίο ήταν υποψήφιο για το Κρατικό Βραβείο Εικονογραφημένου Βιβλίου 2018.
Η Φωτεινή Στεφανίδη γεννήθηκε το 1962 στην Αθήνα. Ολοκλήρωσε σπουδές ζωγραφικής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών το 1986 με δασκάλους τους Γιάννη Μόραλη και Δημήτρη Μυταρά. Από το 1988 έχει πραγματοποιήσει είκοσι ατομικές εκθέσεις ζωγραφικής, χαρακτικής και εικονογράφησης στην Ελλάδα και τη Γερμανία και έχει πάρει μέρος σε πολλές ομαδικές και διεθνείς εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Μέχρι σήμερα έχουν εκδοθεί περίπου εκατό βιβλία για παιδιά και ενήλικες (ανάμεσά τους και συλλεκτικές εκδόσεις) με εικονογραφήσεις της πάνω σε κείμενα σύγχρονων συγγραφέων, όπως ο Χρήστος Μπουλώτης, η Άλκη Ζέη, η Φωτεινή Φραγκούλη, ο Παναγιώτης Κουσαθανάς, η Ζωή Βαλάση, η Λίλη Λαμπρέλλη, η Ιφιγένεια Μαστρογιάννη, η Ελένη Σαραντίτη.
Έχει ερμηνεύσει εικαστικά ποίηση της Σαπφώς, της Κασσιανής και του Λόρκα, λογοτεχνία του Παπαδιαμάντη και του Άννινου καθώς και τα μυθολογικά αφηγήματα του Διονύση Σαββόπουλου. Από τις είκοσι δύο ελληνικές ή και διεθνείς διακρίσεις που έχει αποσπάσει στον τομέα της εικονογράφησης, ως σημαντικότερες αναφέρονται τα Κρατικά Βραβεία του 2003, του 2007 και του 2010, τα βραβεία του ελληνικού τμήματος της ΙΒΒΥ για το 1995, 2005 και 2011, τα βραβεία εικονογραφημένου βιβλίου του 2006, 2008, 2011, 2012 του περιοδικού Διαβάζω, το βραβείο και ο έπαινος ΕΒΓΕ του 2007 και 2013, η Golden Pen και η Plaquette της Διεθνούς Μπιενάλε Βελιγραδίου 2005 και 2009, η ΒΙΒ Plaque Μπρατισλάβας 2001 και οι εκπροσωπήσεις της χώρας μας στους διεθνείς διαγωνισμούς Hans Christian Andersen 2004, Astrid Lindgren 2008 και BNF (Εθνικής Βιβλιοθήκης Γαλλίας) 2009. Είναι υποψήφια για το διεθνές βραβείο Hans Christian Andersen 2026.
