«Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων» του Γιάννη Σ. Παπαδάτου (κριτική) – Τα μυστικά της φύσης και των βιβλίων

Τα βιβλία, οι βιβλιοθήκες, τα αρχεία. Οι αρχειοφύλακες, οι βιβλιοθηκονόμοι και από την άλλη πλευρά, οι αναγνώστες, είναι όλοι τους γενναίοι εξερευνητές μιας απέραντης επικράτειας από γράμματα και συντακτικό, και ποικίλες γλώσσες και ύφη. Ο λαβύρινθος των ιστοριών -ή καλύτερα, οι πολλές επάλληλες, παράλληλες, ομόκεντρες και διασταυρούμενες ιστορίες, οι τόποι και οι χρόνοι όπου συγγραφείς, ήρωες και αναγνώστες συναντιούνται- παραμένει μυστηριώδης και μυστικός, οπωσδήποτε όμως επιδραστικός. Ο κόσμος των βιβλίων εκτείνεται σε όλες τις διαστάσεις, δεν εμποδίζεται από τη φυσική σύμβαση. Το σύμπαν των βιβλίων χωράει τους πάντες. Και η ψυχή των βιβλίων; Τι γίνεται με την ψυχή; Υπάρχει; Και αν ναι, ποιοι την προστατεύουν, ποιοι την κατανοούν και τη διατηρούν ζώσα εις το διηνεκές;

Ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος, στο βιβλίο του για παιδιά και ενήλικες με τον τίτλο Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων (εκδ. Καλέντη), συντάσσει ένα ονειροδραματικό κόσμο, εντός του οποίου ο ήρωας της ιστορίας, ο Αρμάνδος, αποτελεί τον φύλακα άγγελο των μυστικών της φύσης, αλλά και των μυστικών των βιβλίων, εκείνων των μύχιων ψυχικών διαθέσεων που κατοικούν στα βιβλία και μπορούν να επηρεάσουν τον κόσμο όλο. Ο Παπαδάτος γράφει, με τρόπο αλληγορικό, και οπωσδήποτε παραμυθιακά ποιητικό, ένα διαφορετικό βιβλίο.

Οι αναγνώστες (από 9 ετών και για όλες τις ηλικίες) παρακολουθούν τον Αρμάνδο, μια διακείμενη προσωπικότητα που φέρει χαρακτηριστικά από τους ήρωες του Ντοστογιέφσκι, του Ουγκό, αλλά και του Παπαδιαμάντη, του Καζαντζάκη και του Λουντέμη, να διασχίζει τους κόσμους που συνέχουν τη δική του πραγματικότητα. Από τη μια, είναι ο κόσμος της φύσης, εντός της οποίας ο Αρμάνδος δρα ως γητευτής και θεματοφύλακας των μυστικών της και από την άλλη, είναι ο κόσμος της περιπέτειας και του ανοικτού πνεύματος, της σύγχρονης δράσης, εντός του αστικού περιβάλλοντος.

Τα παιδιά αγαπούν τον Αρμάνδο, ο οποίος έχει χαρακτηριστικά ενός σύγχρονου αυλητή του Χάμελιν, μόνο που η δική του επενέργεια στις παιδικές ψυχές είναι ευεργετική. Ο Παπαδάτος αποδίδει στον βασικό χαρακτήρα του βιβλίου την ιδιότητα του ανθρώπου που μπορεί να διαβάζει την ψυχή των πραγμάτων, των ανθρώπων, των ζώων. Συντάσσει με βάση τούτο το ψυχογραφικό «κλειδί», το οδοιπορικό του ήρωα, μια πορεία αυτογνωσίας και υπαρκτικής εξερεύνησης που θέλει τον Αρμάνδο να αποχωρίζεται την αρμονία της φύσης για να αποκτήσει την εμπειρία της πόλης και της νεωτερικής συνθήκης. Εκεί, στην πόλη, σαν ένας ακόμα πλάνης-φιλόσοφος και χωροτάκτης κατά Μπένγιαμιν, ανακαλύπτει το κέντρο που, τουλάχιστον για αυτόν, θέτει σε τροχιά τις κινήσεις και το μυαλό των ανθρώπων, και τούτο δεν είναι άλλο από την βιβλιοθήκη, τον τόπο αλλά και την έννοια της γνώσης και του πνευματικού ταξιδιού.

Φύση και πόλη

Ο Παπαδάτος χρησιμοποιεί το δίπολο φύση-αστική συνθήκη με πολλαπλή δυναμική. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσει και τη μετέωρη σχέση του κεντρικού χαρακτήρα με το πραγματικό και το φανταστικό, την παιδικότητα και την ενηλικότητα, τη σκέψη και την πράξη. Η πόλη αποκτά το χαρακτήρα ενός τόπου διεκδίκησης της σύγχρονης συλλογικής ψυχής, η οποία, αποκομμένη από την ύπαιθρο, δεν μπορεί παρά να αποκτήσει προνομιακή σχέση με τον εν δυνάμει κόσμο των βιβλίων, ώστε να μην απολέσει την ανθρωπιά, το βλέμμα προς τον ουρανό.

Σαν να υπάρχει μια αόρατη, ανθεκτική κλωστή που ενώνει την ψυχή των βιβλίων με την ψυχή των παιδιών ειδικά και των αναγνωστών γενικά.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο η σχέση του ήρωα με τα παιδιά και κατ’ επέκταση, με την παιδική ηλικία και την παιδική ψυχή, ενισχύει την ψυχοδραματική ένταση της ιστορίας, μιας και ο συγγραφέας συνδέει την ωρίμαση και τη θετική επένδυση της παιδικής ψυχοδομής με την ανάγνωση των βιβλίων. Έτσι, όταν προς τη λύση της ιστορίας ο Αρμάνδος καταφέρνει να εξασφαλίσει μια μεγάλη βιβλιοθήκη στην μικρή πόλη που επισκέπτεται στο τέλος της ιστορίας, ουσιαστικά ο συγγραφέας υπερτονίζει την αναπόσπαστη διασύνδεση μεταξύ της αναγνωστικής απόλαυσης με την ανάπτυξη του ψυχισμού και της φαντασίας των παιδιών. Σαν να υπάρχει μια αόρατη, ανθεκτική κλωστή που ενώνει την ψυχή των βιβλίων με την ψυχή των παιδιών ειδικά και των αναγνωστών γενικά.

Η ιστορία που συντάσσει ο συγγραφέας έχει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που μπορούν να λειτουργήσουν δραματικά. Το βιβλίο, πέρα από την καθαυτή στόχευσή του, μπορεί να λειτουργήσει ως πρωτότυπο, αλληγορικό, συμβολικό θεατρικό κείμενο, προορισμένο για τη σκηνή. Και αυτή είναι ίσως η -κατά τη γνώμη μου- πιο σαφώς δομημένη οπτική. Η θεατρικότητα που φέρει και η οποία με την κατάλληλη σκηνοθετική οπτική μπορεί να έχει αξιόλογη πορεία στο θέατρο για παιδιά, καθώς ο κόσμος που αναπτύσσεται στο βιβλίο και ο Αρμάνδος ως κεντρική φιγούρα, δομούνται με δραματουργική, ποιητική οπτική.

Η εικονογράφηση 

Σε αυτό το πλαίσιο, η πολύ προσωπική οπτική του συγγραφέα, συναντά την εικαστική ευαισθησία της Φωτεινής Στεφανίδη. Η Στεφανίδη διαθέτει μια ελεγχόμενα ορμητική χειρονομία που δίνει αμεσότητα στην εικονογράφηση. Αμεσότητα δεν σημαίνει μόνο σχεδιαστική ευστοχία, αλλά θυμική συμπύκνωση. Στη συγκεκριμένη εικαστική κατάθεση, δίπλα και μέσα στο κείμενο εκμεταλλεύεται έξυπνα με τις gouaches την τραχύτητα του υποστρώματος (του χαρτιού, του ζωγραφικού χώρου κ.λπ.) για να κερδίσει μια εξαιρετική αμφιβολία, η οποία συντονίζεται με την ευαίσθητη αμφιβολία του κεντρικού χαρακτήρα και της διήγησης.

Σχέδιο της Φωτεινής Στεφανίδη από την έκδοση

Με την εικονογράφηση, η ζωγράφος, δίνει άνεση στην αφηγηματική σύλληψη, καθώς μπορεί να μεταχειρίζεται ποικίλες διαστρώσεις με μια πολύ ενδιαφέρουσα αταξία ανάμεσα στις λαζούρες, τις διαφάνειες, τη σχεδιαστική έμφαση, την εικονογραφική πληροφορία ή ακόμα και ένα παιχνίδι σε μοτίβα. Δουλεύει και στις δυο σελίδες κάθε φορά, σαν πτέρυγες μιας σκηνής, μιας παράστασης που ενσωματώνει το κείμενο δημιουργώντας πάντα μια ανήσυχη σχέση. Το κείμενο δεν τρυπάει, ούτε επισκιάζεται από την εικόνα. Σαν να την έχει απόλυτη ανάγκη και σαν η εικόνα να το έχει ως προϋπόθεση της οικονομίας της.

Και μια λεπτομέρεια: Το εικονογραφικό στρατήγημα είναι ασπρόμαυρο ενώ οι εικόνες έχουν δημιουργηθεί με χρώμα, όπως προδίδει το πληθωρικό και ευαίσθητο εξώφυλλο. Και όμως, η εικόνα στην τονική της ανάπτυξη περιέχει το χρώμα, το υπαινίσσεται χωρίς να το φανερώνει. Όπως ακριβώς υπαγορεύει και η γραφή του Γιάννη Σ. Παπαδάτου, η οποία δεν φωνασκεί, αλλά παρασύρει ευφρόσυνα τον αναγνώστη στον τόπο όπου κατοικεί η ψυχή των βιβλίων.

*Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.

Λίγα λόγια για τους δημιουργούς

Ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος κατάγεται από την Κεφαλονιά. Έχει σπουδάσει παιδαγωγικά και πολιτικές επιστήμες. Υπηρέτησε ως δάσκαλος, ως σχολικός σύμβουλος στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Τα επιστημονικά και ερευνητικά του ενδιαφέροντα είναι η κοινωνιολογία της λογοτεχνίας, η θεωρία και η διδακτική της παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας (λογοτεχνία, βιβλίο γνώσεων, ποίηση), η κριτική βιβλίου, η φιλαναγνωσία και η δημιουργική γραφή.

Δίδαξε μαθήματα σχετικά με το παιδικό βιβλίο και τη θεωρία της λογοτεχνίας στο πρόγραμμα για την ισοτιμία των πτυχίων των εκπαιδευτικών με το πανεπιστήμιο, στο ΕΚΠΑ και στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Έχει δε συμμετάσχει σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια για το παιδικό βιβλίο, τη θεωρία, τη διδακτική και την κριτική γενικότερα της λογοτεχνίας.

Κατά περιόδους, από το 1992 έως και σήμερα, άσκησε και ασκεί κριτική βιβλίου σε έντυπα μέσα, καθώς και σε διαδικτυακά. Ήταν μόνιμος συνεργάτης των περιοδικών Διαβάζω, Unicef Κόσμος, Ithaca, Μικρός Ευκλείδης. Μελέτες και άρθρα του έχουν δημοσιευτεί σε εφημερίδες, σε πλήθος περιοδικών και σε πάνω από τριάντα συλλογικούς τόμους στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Συμμετείχε είτε ως πρόεδρος είτε ως μέλος σε επιτροπές των κρατικών βραβείων νεανικής λογοτεχνίας Ελλάδας (Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, Κρατικά Βραβεία, Περιοδικού Διαβάζω) και Κύπρου.

Έχει βραβευτεί από τον Κύκλο του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου (ΙΒΒΥ) (1998) για πρόγραμμα φιλαναγνωσίας, επίσης, από τον ίδιο φορέα, για την προσφορά του στην παιδική λογοτεχνία, τιμήθηκε με το ετήσιο βραβείο «Πηνελόπη Δέλτα» (2016).

Η Φωτεινή Στεφανίδη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1962 και ολοκλήρωσε σπουδές ζωγραφικής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών το 1986. Από το 1988 έχει πραγματοποιήσει είκοσι πέντε ατομικές εκθέσεις ζωγραφικής, χαρακτικής και εικονογράφησης στην Ελλάδα και στη Γερμανία, και έχει πάρει μέρος σε πολλές ομαδικές και διεθνείς εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Μέχρι σήμερα, έχουν εκδοθεί πάνω από εκατό βιβλία για παιδιά και ενήλικες με σχεδιασμό και εικονογραφήσεις της, ενώ σε δέκα από αυτά υπογράφει και τα κείμενα. Από το 1995 έως σήμερα έχει αποσπάσει είκοσι τρεις ελληνικές και διεθνείς διακρίσεις στους τομείς της χαρακτικής, της εικονογράφησης και πρόσφατα της συγγραφής. Ανάμεσά τους, τρία κρατικά βραβεία, βραβεία ΙΒΒΥ, διακρίσεις White Ravens, ΒΙΒ Μπρατισλάβας και Golden Pen Βελιγραδίου.

Το 2023 ανέλαβε τη φιλοτέχνηση της αφίσας για την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου, η οποία εκπροσώπησε την Ελλάδα και θα κυκλοφορήσει σε όλο τον κόσμο.