«Οι μέρες που δακρύζουν» της Αλεξάνδρας Μητσιάλη – Οι τέσσερις μέρες που διαμόρφωσαν τη γενιά του Πολυτεχνείου

Είναι αρκετά εύκολο σε μια στρογγυλή επέτειο, όπως τα 50 χρόνια από τη φοιτητική εξέγερση του Πολυτεχνείου, ο καθένας να βρει σημεία ταύτισης και να τη μετρήσει με βάση το δικό του ανάστημα, τη δική του διαδρομή, τον χρόνο που αντιπροσωπεύει στη δική του ζωή, τη δική του αντίληψη για τη λειτουργία της μνήμης και της λήθης και, πάντα, τις δικές του προσλαμβάνουσες. Είναι επίσης αρκετά εύκολο -πόσω μάλλον αν έχει περάσει μισός αιώνας- μια επέτειος να προσπεραστεί καθώς προέχουν αυτά που έρχονται κι όχι αυτά που έγιναν. Ειδικά αν κανείς είναι έφηβος και το Πολυτεχνείο δεν είναι παρά μια σχολική γιορτή ή απλώς μια μέρα χωρίς μάθημα.

Η λογοτεχνία για μεγάλα παιδιά και εφήβους, από 12 ετών και πάνω, στήνει, ούτως ή άλλως, προγεφυρώματα για να προελάσουν οι έφηβοι στην επόμενη φάση της ζωής τους συνδέοντάς τους όμως, εν προκειμένω, με ένα κοινό παρελθόν που ανήκει σε όλους. 

Οι τέσσερις μέρες που διαμόρφωσαν τη γενιά του Πολυτεχνείου

Η Αλεξάνδρα Μητσιάλη με το τελευταίο μυθιστόρημά της Οι μέρες που δακρύζουν (εκδ. Πατάκη) στήνει ένα τέτοιο προγεφύρωμα πάνω στο οποίο στέκονται δύο νέοι, δύο αδέλφια, που τον Νοέμβριο του 1973 βίωσαν την εξέγερση και είδαν την Ιστορία να γράφεται μπροστά στα μάτια τους.

Στα τέσσερα πυκνά εικοσιτετράωρα (14-17 Νοεμβρίου 1973) κατά τα οποία διαδραματίστηκαν τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, η Μητσιάλη στρέφεται στους δικούς της πρωταγωνιστές, δύο αδέλφια από αντιχουντική οικογένεια που όμως δεν συζητάει «πολιτικά», τα οποία ζουν στα Εξάρχεια, άρα γεωγραφικά, στην καρδιά των γεγονότων.

Οι ώρες πριν από το ξέσπασμα της φοιτητικής εξέγερσης βρίσκουν τη Μυρσίνη και τον Αχιλλέα σε κατάσταση αναμονής στις ζωές τους και τον νεανικό περίγυρό τους σε αναβρασμό. Ας μην ξεχνάμε ότι τα δυο αδέλφια ήταν 14 και 12 ετών αντίστοιχα όταν ξεκίνησε η δικτατορία, το 1973 έχουν κι δυο τους πίσω τους μια εφηβεία στο «γύψο». Αυτό δεν μπορεί να κρατήσει για πολύ. 

Από τη μια, η Μυρσίνη, δευτεροετής φοιτήτρια της Αρχιτεκτονικής με αγαπημένο καθηγητή τον υπερρεαλιστή ζωγράφο και ποιητή αλλά και καθηγητή του ΕΜΠ Νίκο Εγγονόπουλο, η οποία αναζητεί τη ζεστασιά και την ομορφιά και που ξαναζεί «παίζοντάς» τες σε επανάληψη τις λιγοστές αλλά έντονες μέρες του έρωτά της με τον Κώστα, φοιτητή που τιμωρητικά υποχρεώθηκε να υπηρετήσει τη θητεία του εξαιτίας του χουντικού διατάγματος περί αναστολής της αναβολής στράτευσης στις αρχές του 1973. Η Μυρσίνη ζει την εξ αποστάσεως σχέση τους φορτισμένη από τα συναισθήματα που ξεχειλίζουν μέσα από τα λογοκριμένα γράμματα που ανταλλάσουν με τον Κώστα αλλά και τις υποσχέσεις που του έχει δώσει να συνεχίσει τον αγώνα. 

Και από την άλλη, ο  μεσαίος αδελφός της, ο Αχιλλέας, που ομολογεί μια ταπεινή συμπάθεια στην άλγεβρα και παρακολουθώντας ένα από τα ονομαστά φροντιστήρια της Αθήνας προετοιμάζεται για να δώσει εισαγωγικές εξετάσεις για τη Φυσικομαθηματική Σχολή. Ο Αχιλλέας, με την πεντάδα των κολλητών, που ταυτόχρονα δεν βλέπει την ώρα να πιάσει στο ραδιοφωνάκι του τους ραδιοπειρατές για να ακούσει ροκιές και να σκέφτεται τη δροσερή γαλανομάτα συμμαθήτριά του, τη Βάσια από την Κυψέλη. 

Τα τοπόσημα της Αθήνας (μπλε πολυκατοικία, Φλοράλ, Ρεξ, Σινεάκ, συντριβάνι στην Ομόνοια, Φωλιά του Βιβλίου, τα παγκάκια της Κάνιγγος, κ.ά.) φιλοτεχνούν το πορτρέτο της πόλης ενώ ταυτόχρονα περιγράφουν τις συνήθειες, τα γούστα στη μουσική και στο διάβασμα, τις απόψεις και τις αναζητήσεις των νέων της εποχής, την ανάγκη των κοριτσιών για χειραφέτηση, λειτουργώντας για τα σημερινά παιδιά συνδετικά με τη γενιά των παπούδων και γιαγιάδων τους. 

σε συνθήκες στέρησης της ελευθερίας τους η απάντηση είναι να αυτοοργανώνονται, να σηκώνουν ψηλά το κεφάλι και να μην διαπραγματεύονται την αξιοπρέπειά τους. 

Στις παρέες τους, η Μυρσίνη και ο Αχιλλέας συζητούν πολύ. Στο λεξιλόγιό τους κυριαρχούν οι λέξεις χούντα, βία, λογοκρισία, απαγορεύσεις βιβλίων, «γύψος», συνταγματάρχες, ΕΑΤ-ΕΣΑ, καθεστώς, εξουσία, «άριστοι», κατάληψη, Ασφάλεια, ασφαλίτες, φασίστες, συλλήψεις, βασανιστήρια. Είναι το λεξιλόγιο μιας εποχής που ασφυκτιά και προσμένει την απάντηση στις λέξεις ελευθερία και δημοκρατία. 

Η Αλεξάνδρα Μητσιάλη, απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ και διδάκτορας Παιδαγωγικής, εργάζεται στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Γράφει βιβλία για παιδιά, μυθιστορήματα για νέους και ενήλικες, και κατά καιρούς αρθρογραφεί. Επίσης, διδάσκει Δημιουργική Γραφή και εμψυχώνει Λέσχες Ανάγνωσης. Το 2014 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για Νέους για το μυθιστόρημά της Θα σε σώσω ό,τι κι αν γίνει, και το 2017 για το μυθιστόρημά της Ξυπόλυτοι ήρωες ενώ την ίδια χρονιά, απέσπασε το Βραβείο Νεανικού Μυθιστορήματος από το Ελληνικό Τμήμα της IBBY.

Εικοσιένα κεφάλαια, δύο φωνές, μία γενιά 

Στα εικοσιένα κεφάλαια που απλώνεται η δράση μέσα κι έξω από το χώρο του Μετσόβιου Πολυτεχνείου, οι φωνές της Μυρσίνης και του Αχιλλέα εναλλάσσονται. Μέσα από τις σκέψεις και τα πολλά μικρά γεγονότα που ζουν οι ήρωες του βιβλίου σε αυτές τις λίγες μέρες, οι αναγνώστες καταλαβαίνουν πώς καλλιεργείται η αντιστασιακή συνείδηση και πώς συγκροτείται ένα κίνημα. 

Η Μυρσίνη, πρωτίστως, ως φοιτήτρια που θα βρεθεί μέσα στο Πολυτεχνείο το βράδυ της 16ης προς 17ης Νοεμβρίου, κι ο Αχιλλέας παρακολουθώντας από απόσταση αναπνοής, συναισθάνονται ότι τα πράγματα θα γίνονταν «ή τώρα ή ποτέ», όπως ένας από τους πρωταγωνιστές του Πολυτεχνείου σημείωσε αυτές τις μέρες της σημαδιακής επετείου. Οι σημερινοί αναγνώστες, όπως οι ήρωες της Μητσιάλη, παίρνουν σαν δίδαγμα ότι σε συνθήκες στέρησης της ελευθερίας τους η απάντηση είναι να (αυτο)οργανώνονται, να σηκώνουν ψηλά το κεφάλι και, πάνω απ'ολα, να μην διαπραγματεύονται την αξιοπρέπειά τους. 

Όταν η συγγραφέας συστήνει στους αναγνώστες τους αληθινούς πρωταγωνιστές των γεγονότων

Στο τέλος του βιβλίου, στο επίμετρο που έχει γράψει η ίδια, η Αλεξάνδρα Μητσιάλη αποκαλύπτει στους αναγνώστες της το εξαιρετικά ενδιαφέρον συγγραφικό της εργαστήρι για αυτό το μυθιστόρημα. Όπως με τον κατατοπιστικό χάρτη του κέντρου της Αθήνας στο ξεκίνημα βοηθά τους αναγνώστες να τοποθετηθούν στον χώρο, έτσι και με το επίμετρο και τις σημειώσεις της πλαισιώνει τα γεγονότα και προτείνει κι άλλες οδούς για επιπλέον εξερεύνηση.

Η Μητσιάλη αποκαλύπτει ποιος πρωταγωνιστής της Ιστορίας βρίσκεται πίσω από τον Κώστα, τον αγαπημένο της δικής της ηρωίδας, της Μυρσίνης - είναι μία από τις εμβληματικές φωνές του Πολυτεχνείου, ο Δημήτρης Παπαχρήστος, κι έχει αντλήσει στοιχεία από το παλιότερο βιβλίο του, Ζούσε τη ζωή του σαν να τη θυμόταν (εκδ. Καστανιώτη, 2003).

Ονομάζει τις πηγές της για τα πραγματολογικά στοιχεία, αναφέρει τα βιβλία στα οποία βασίστηκε (κάτι που λειτουργεί και ως βιβλιογραφική πρόταση), ενώ από ένα από τα βιβλία αυτά, το Όλη νύχτα εδώ. Μια προφορική ιστορία της εξέγερσης του Πολυτεχνείου (εκδ. Καστανιώτη, 2020) του Ιάσονα Χανδρινού, παραθέτει πέντε αποσπάσματα από ισάριθμες αφηγήσεις ανθρώπων που έζησαν και διαμόρφωσαν τα γεγονότα.

Συστήνει έτσι, στους νεαρούς αναγνώστες, 50 χρόνια μετά το Πολυτεχνείο, ορισμένους από τους αληθινούς πρωταγωνιστές του μέσα από τα δικά τους λόγια: Την Ιωάννα Καρυστιάνη, τον Φοίβο Αρβανίτη, τον Ολύμπιο Δαφέρμο, τον Στέλιο Λογοθέτη και τη Βέρα Δαμόφλη. 

*Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.