Stem, steam, ρομποτική, τεχνητή νοημοσύνη: Βοηθώντας τα παιδιά να ξανοιχτούν στο πέλαγος της νέας γνώσης και τον κόσμο των ρομπότ

Stem και Steam μάθηση, ρομποτική, ποικίλες δραστηριότητες που συνδυάζουν τις τέχνες με τις επιστήμες και την παιδαγωγική, αποτελούν τη νέα τάση τόσο για τις ενδοσχολικές όσο και για τις εξωσχολικές δράσεις για παιδιά. Από κοντά και η ΑΙ ή αλλιώς η τεχνητή νοημοσύνη που αποτελεί την απολύτως νέα «μόδα», πέρα από το ουσιαστικό γεγονός της επανάστασης που φέρει στη γνώση, στη σκέψη, στον τρόπο διάρθρωσης και εκφοράς της σχέσης «σκέφτομαι-επινοώ-εφαρμόζω-αξιολογώ-αναστοχάζομαι».

Τα παιδιά, σήμερα, ζουν σε έναν κόσμο όχι απλώς πολυαισθητηριακό και πολυμορφικό, αν λάβουμε υπόψη μας την πραγματικότητα με τη συμβατική έννοια, την επαυξημένη πραγματικότητα, τους εμβυθιστικούς χωροχρόνους και τόσα άλλα με τα οποία η επιστήμη και η τεχνολογία εμπλουτίζουν την αντίληψη αλλά και τα σύγχρονα βιώματα.

Πώς μπορούν άραγε οι εκπαιδευτικοί, οι γονείς και όσοι ασχολούνται με τη μόρφωση των παιδιών, να βοηθήσουν τους ανήλικους μαθητές να ξεκινήσουν από κάποια έγκυρα –γνωσιακά- σημεία, ώστε στη συνέχεια να ξανοιχτούν στο πέλαγος της νέας γνώσης και της συνεχούς αλλαγής των πληροφοριών

Σε αυτό το νέο, μετα-ντετερμινιστικό, επιστημονικό και αισθητηριακό «Ελ Ντοράντο», όπου οι νεοφώτιστοι είναι τόσοι όσοι και οι σκεπτικιστές, πώς μπορούν άραγε οι εκπαιδευτικοί, οι γονείς και όσοι ασχολούνται με τη μόρφωση των παιδιών, να βοηθήσουν τους ανήλικους μαθητές να ξεκινήσουν από κάποια έγκυρα –γνωσιακά– σημεία, ώστε στη συνέχεια να ξανοιχτούν στο πέλαγος της νέας γνώσης και της συνεχούς αλλαγής των πληροφοριών, χωρίς να χαωθούν και τελικά να αποπροσανατολιστούν προς μια κατεύθυνση απλού χειρισμού, παράθεσης και ανάθεσης;

Τα παιδιά χρειάζονται πρωτίστως να νιώσουν, να προσεγγίσουν παραστατικά και αναπαραστατικά το κάθε γνωστικό βήμα, να πειραματιστούν και εντέλει να μάθουν να σκέφτονται καθώς δρουν.

Σε αυτό το νέο και πολύπλευρο εκπαιδευτικό στοίχημα, τελικά οι εκπαιδευτικές δομές και κυρίως η πολιτεία και η διοικητική μηχανή είναι ουσιαστικά έτοιμες; Γιατί ας μην γελιόμαστε, άλλο είναι να ευαγγελιζόμαστε steam και stem εργαστήρια και δεξιότητες και άλλο να τις προάγουμε συστηματικά και ουσιαστικά στο σχολείο, κάτι που απαιτεί αλλαγή του εκπαιδευτικού μοντέλου καθώς λειτουργεί, όπως και συντεταγμένη, συνεχή ενίσχυση των υποδομών και του υλικού που θα έχουμε στα χέρια μας.

Πηγαίνοντας ψύχραιμα βήματα μπροστά και εμπλουτίζοντας τη μάθηση προσεκτικά και στοχευμένα είναι ίσως μια από τις στρατηγικές στην πλουραλιστική και πολυαισθητηριακή εκπαίδευση. Τα παιδιά χρειάζονται πρωτίστως να νιώσουν, να προσεγγίσουν παραστατικά και αναπαραστατικά το κάθε γνωστικό βήμα, να πειραματιστούν και εντέλει να μάθουν να σκέφτονται καθώς δρουν. Αυτή τη δυνατότητα μπορεί να την προσφέρει ειδικά η steam μάθηση η οποία αναβαθμίζει το διάλογο επιστήμης, τεχνολογίας, τέχνης. Σε αυτό το πλαίσιο οι εκδόσεις που αφορούν το πεδίο της συνδυαστικής μάθησης συνεχώς εμπλουτίζονται προσφέροντας πολλές επιλογές.

«Παίζουμε με τα ρομπότ» των Μικαέλ Λεμπλόν και Φρεντερίκ Μπερτράν

Μια προσεγμένη και έξυπνη πρόταση, η οποία αποτελεί πρωτότυπη εισαγωγή στο περιβάλλον των συνδυαστικών δεξιοτήτων είναι το βιβλίο ή καλύτερα το τετράδιο δραστηριοτήτων Παίζουμε με τα ρομπότ των Μικαέλ Λεμπλόν (Michaël Leblond) και Φρεντερίκ Μπερτράν (Frédérique Bertrand), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καπόν, σε μετάφραση Μαρίζας Ντεκάστρο. Η ιδέα των  Λεμπλόν και Μπερτράν βασίζεται στη λογική του δυναμικού βιβλίου, του βιβλίου που δεν διαβάζεται απλώς αλλά χρησιμοποιείται με στόχο να διεγείρει τη φαντασία των παιδιών και ακολούθως θα τα οδηγήσει σε δράση, σε δοκιμές και ανατροφοδότηση.

Το Παίζουμε με τα ρομπότ ξεναγεί τα παιδιά στα πρώτα βήματα της ρομποτικής και ειδικότερα στην ιδέα, τις έννοιες που μπορεί να κρύβονται πίσω από τη λέξη. Τα παιδιά προσκαλούνται σε μια κλιμακωτή εμπειρία όπου το παιχνίδι της παράστασης και της αναπαράστασης είναι εξελίξιμο και εκπαιδευτικό. Με χρώματα, με μολύβια, με χάρακα και με διαβήτη, με τα υλικά του σχεδίου και με τη φαντασία ενεργή, τα παιδιά κατασκευάζουν το δικό τους ρομπότ στις δύο διαστάσεις των σελίδων του βιβλίου-τετραδίου, διαμορφώνοντας έτσι τις συνθήκες μιας εμπεδωμένης αισθητικής εισαγωγής στον κόσμο των ρομπότ και της ρομποτικής κατά συνέπεια.

Με τη βοήθεια ενός ειδικού, γραμμωτού, διάφανου πλαισίου, το οποίο περιλαμβάνεται στο βιβλίο, ξεκλειδώνεται η φαντασία και γίνεται δυνατό να «ζωντανέψουν» οι δημιουργίες. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιείται η τεχνική του κινηματογράφου σκιών, η οποία οφείλει το όνομά της σε ένα οπτικό παιχνίδι που ήταν στη μόδα στις αρχές του 20ού αιώνα: ένα μικρό κινέζικο θέατρο σκιών που αποτελούνταν από ένα ρολό χαρτί, το οποίο ξεδιπλωνόταν πίσω από ένα διάφανο πλαίσιο με μαύρες κάθετες λωρίδες. Αυτός ο μηχανισμός επέτρεπε την παρουσίαση της κίνησης των δισδιάστατων χαρακτήρων σε δύο στάδια. Η κινητική αυτή τεχνική, που ενοφθάλμισε τον κινηματογράφο, τα κινούμενα σχέδια, την kinetic art, χρησιμοποιείται εδώ για να άρει τη στατικότητα της εικόνας.

Με τη ζωγραφική, με το εξελισσόμενο σενάριο των δημιουργών του βιβλιοτετραδίου και την συνδρομή του ειδικού πλαισίου, στήνεται μια ιστορία κατασκευής ενός ρομπότ αλλά και της απενεργοποίησής του. Τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να μπουν στον κόσμο των ρομπότ ομαλά και με οξυμένες τις αισθήσεις, έτοιμα για ένα επόμενο στάδιο στον κόσμο της ρομποτικής, καθώς η έκδοση ενισχύει την εμπειρία και όχι απλώς την ανάγνωση, ανοίγοντας την πόρτα για ενδιαφέρουσα συνέχεια και για πειραματισμό.

Και τα διδακτικά σενάρια στο μικρό βιβλίο δραστηριοτήτων του Δρ. Άρη Μαυρομμάτη «Βιβλίο Δραστηριοτήτων: Παίζουμε με τα Ρομπότ»

Σε αυτή τη λογική έρχεται ως συνέχεια το μικρό βιβλίο δραστηριοτήτων του Δρ. Άρη Μαυρομμάτη, το «Βιβλίο Δραστηριοτήτων: Παίζουμε με τα Ρομπότ», που κυκλοφορεί επίσης από τις εκδόσεις Καπόν. Το μικρό, εύχρηστο βιβλίο του Μαυρομμάτη είναι ένα μετα-σχόλιο στο βιβλίο των Λεμπλόν και Μπερτράν και ένα εγχειρίδιο διδακτικών σεναρίων, με τα οποία το «Παίζουμε με τα ρομπότ» έρχεται μέσα στις σχολικές τάξεις και μπορεί να λειτουργήσει οργανικά και δυναμικά στο πλαίσιο του μαθησιακού γεγονότος.

Το εγχειρίδιο με τα διδακτικά σενάρια, εξ αφορμής της αρχικής έκδοσης, έχει ως στόχο ακριβώς την ενίσχυση της έννοιας του δυναμικού βιβλίου. Στο επίκεντρο της πρότασης του Μαυρομμάτη βρίσκεται η ιδέα ότι το βιβλίο πρέπει και μπορεί να παράγει δράση, να εμπνέει τους μαθητές για πειραματισμό, να υπάρχει μια ζωντανή, βιωματική, διαδραστική και ευφάνταστη σχέση με το βιβλίο. Η λογική του βιβλίου-εκπαιδευτική πυξίδα πρυτανεύει. Τα διδακτικά σενάρια με βάση το ρομπότ από τη «γέννηση» μέχρι την κατάργηση ή την παύση της λειτουργίας του αποτελούν ευκαιρίες για θεατρικό παιχνίδι, για δραματοποίηση και εικαστική προσέγγιση που συνδυάζονται αναλόγως του εκπαιδευτικού και της τάξης, με το επίδικο της ρομποτικής καθαυτής.

. Το βλέμμα, η χωρικότητα και η χρονικότητα, τα παιχνίδια ρόλων, η ανατομία ανθρώπου και ρομπότ (άρα η σωματικότητα στη φυσική και την τεχνολογική της διάσταση), η πληροφορική, το πείραμα όλα έχουν τη θέση τους και τον στόχο τους στα δεκαπέντε διδακτικά σενάρια με αφορμή και κέντρο τα ρομπότ.

Το βιβλίο χωρίζεται σε 15 ενότητες, με αντίστοιχα διδακτικά σενάρια, προτάσεις δράσεων και φύλλων εργασίας, που έχουν εικαστικό και θεατρικό πρόσημο, υπηρετώντας με συνέπεια την steam οπτική. Συγκροτείται έτσι ένας νοητικός και δρασιακός χάρτης, με τα παιδιά να αυτενεργούν, να παράγουν σκέψη, να προβληματίζονται και να πειραματίζονται. Το βλέμμα, η χωρικότητα και η χρονικότητα, τα παιχνίδια ρόλων, η ανατομία ανθρώπου και ρομπότ (άρα η σωματικότητα στη φυσική και την τεχνολογική της διάσταση), η πληροφορική, το πείραμα όλα έχουν τη θέση τους και τον στόχο τους στα δεκαπέντε διδακτικά σενάρια με αφορμή και κέντρο τα ρομπότ. Κάθε σενάριο έχει καθαρούς και πολυδιάστατους εκπαιδευτικούς στόχους, όπου γλώσσα και σκέψη, κίνηση, γραφή, αίσθηση, εικονικός και φυσικός κόσμος, ιστορία και αισθητική, τεχνολογία και θέατρο μπορούν να λειτουργήσουν έτσι ώστε η δημιουργική σκέψη, η κιναισθητική αντίληψη, η φαντασία, να συνομιλήσουν με την υπολογιστική σκέψη και την κατασκευαστική λογική, διευρύνοντας τον χρηστικό ορίζοντα του βιβλιοτετραδίου «Παίζουμε με τα ρομπότ».

Ο Άρης Μαυρομμάτης στην παρουσίαση του δικού του μικρού βιβλίου δραστηριοτήτων πάνω στο βιβλίο «Παίζουμε με τα ρομπότ», που έγινε το Σάββατο 17 Ιανουαρίου στο φιλόξενο Βιβλιοπωλείο της Ραχήλ, των εκδόσεων Καπόν, προέταξε την ανάγκη που υπάρχει να αποκτήσουν τα παιδιά τη «μεταγνωστική ενσυναίσθηση» να εμπεδώσουν την εμπειρία της συνεργατικής μάθησης και να αποκτήσουν τις διανοητικές δυνάμεις ώστε η παραγωγική και επαγωγική σκέψη τους, η οξυμένη αντίληψη και η ευελιξία να τα βοηθήσει να ταξιδέψουν ενεργητικά στον ωκεανό της συνεχώς ανανεούμενης πληροφορίας, για να είναι όχι απλοί χρήστες αλλά συνειδητοί παραγωγοί.

Ο Δρ. Άρης Μαυρομάττης

Ίσως με αυτό τον τρόπο τα ρομπότ να μην είναι μόνο ο σκοπός αλλά κυρίως η αφορμή για γνώση, ενσυναίσθηση με φαντασία.

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ  είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.