Για το βιβλίο της Σου Γκάσκοϊν (Sue Gascoyne) «Το Messy play κατά την προσχολική ηλικία – Υποστήριξη της μάθησης μέσω των αλληλεπιδράσεων με τα υλικά» (μτφρ. Ειρήνη Λουκίσα, εκδ. Gutenberg). © Unsplash
Γράφει η Ελευθερία Ράπτου
Το παιχνίδι είναι ζωτικής σημασίας για τα παιδιά. Δεν είναι απλώς έκλυση ενέργειας, εξάσκηση, μάθηση των κανόνων και των εξαιρέσεων, προσομοίωση των κοινωνικών συνθηκών και των συμβάσεων μέσα από την παιγνιώδη αναπλαισίωσή τους. Δεν είναι μόνο η εξερεύνηση των ορίων του εαυτού και των άλλων. Ο Μπράιαν Σάτον-Σμιθ [Brian Sutton-Smith], στις μελέτες του για τον χαρακτήρα του παιχνιδιού των παιδιών και των ενηλίκων, υποστήριζε ότι η «άτακτη, ανορθολογική» ποιότητα των οριακών δραστηριοτήτων μερικές φορές μπορεί να είναι απλά «ένα ξόδεμα περίσσειας ενέργειας», αυτό που ονομάζουμε και «ξόδεμα ατμού», μια πρακτική που προκύπτει από την «υπερβολική ποσότητα τάξης», ενώ στις κατάλληλες περιστάσεις μπορεί αυτή η «μη κανονική» συμπεριφορά να είναι εμπρόθετη «γιατί έχουμε οπωσδήποτε κάτι να μάθουμε από την αταξία, από τη συμπεριφορά που δεν υπακούει στην τάξη».
Οι Γιόχαν Χουιζίνγκα [Johann Huizenga] και Ροζέ Καγιουά [Roger Caillois] έχουν επίσης αφιερώσει μεγάλο μέρος των επιστημονικών τους ερευνών στο παιχνίδι και τη συμβολή του στη διαμόρφωση του πολιτισμού και των πολιτισμικών μοτίβων. Το παιχνίδι μπορεί να είναι μέσο για την εμπέδωση των κοινωνικών αξιών και πεποιθήσεων, των μαθησιακών σκοπών και των συμπεριφορικών ζητούμενων που τίθενται σε δεδομένα κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά πλαίσια, ενώ αποτελεί κρίσιμη διαδικασία για την ενδυνάμωση των πολιτισμικών θέσεων και παραδοχών. Τόσο ο Χουιζίνγκα όσο και ο Καγιουά δίνουν έμφαση στην απόλυτη ελευθερία, που είναι απαραίτητη για τη λειτουργία του παιχνιδιού, ώστε να δημιουργείται ο απαραίτητος «χώρος» για εμπέδωση, υπονόμευση, ανατροπή αλλά και σύνθεση.
Εν ολίγοις, το παιχνίδι, στις ποικίλες εκφάνσεις του, χρειάζεται να είναι παρόν στα περιβάλλοντα εκπαίδευσης, όχι μόνο ως προαιρετική επιλογή ή συμβατική παρουσία στα σύντομα διαλείμματα, αλλά ως βασικό εργαλείο σε κάθε σύγχρονη παιδαγωγική μέθοδο.
Το παιχνίδι είναι παράσταση, επιτέλεση, προσομοίωση αλλά και η ικανή συνθήκη για τη μάθηση. Αποτελεί βασική συντεταγμένη στις σύγχρονες παιδαγωγικές θεωρητικές προσεγγίσεις, όπως και στις σύγχρονες εκπαιδευτικές μεθοδολογίες. Τα παιδιά μπορούν να μάθουν μέσα από το παιχνίδι και μέσα από το σύστημα παράσταση-αναπαράσταση. Στα μαθήματα μάλιστα της αισθητικής αγωγής (εικαστικά, μουσική, θεατρική αγωγή), η παιγνιώδης διάσταση, ο παράγοντας του παιχνιδιού, της δοκιμής και της πλάνης, της ατελώνιστης διερεύνησης, είναι απαραίτητες συντεταγμένες. Ίσως για αυτό και η μάθηση STEAM, όχι μόνο επιφυλάσσει ιδιαίτερη θέση για τις τέχνες, αλλά αναγνωρίζει περίτρανα την αναγκαιότητα του παιχνιδιού στην εμπέδωση περίπλοκων μαθησιακών επίδικων. Εν ολίγοις, το παιχνίδι, στις ποικίλες εκφάνσεις του, χρειάζεται να είναι παρόν στα περιβάλλοντα εκπαίδευσης, όχι μόνο ως προαιρετική επιλογή ή συμβατική παρουσία στα σύντομα διαλείμματα, αλλά ως βασικό εργαλείο σε κάθε σύγχρονη παιδαγωγική μέθοδο. Προσεκτικά σχεδιασμένο ή άναρχα δομημένο το παιχνίδι πάντα είναι διαφεύγον και οριακό. Ακριβώς εκεί βρίσκεται το σημαντικό σημείο. Στη διακύμανση, στη διακύβευση, στη διασπορά και την διάσχιση, στην καθολική διάδραση.
Το βιβλίο της Σου Γκασκόιν
Στην παιδαγωγική ουσία της παιγνιώδους διάδρασης εστιάζει το βιβλίο της Sue Gascoyne με τον τίτλο Το Messy play κατά την προσχολική ηλικία. Υποστήριξη της μάθησης μέσω των αλληλεπιδράσεων με τα υλικά (μτφρ. Ειρήνης Λουκίσα, επιστημονική επιμέλεια Ελένης Οικονομίδου, εκδ. Gutenberg). To βιβλίο της Gascoyne (συμβούλου προσχολικής αγωγής, εκπαιδεύτριας και θεραπεύτριας μέσω των δημιουργικών τεχνών και του παιχνιδιού) είναι ίσως το πρώτο σαφώς οργανωμένο εγχειρίδιο το οποίο είναι προσανατολισμένο στην επιστημονική θεώρηση του messy play, με αναφορές στη νευροεπιστήμη, τις σύγχρονες θεωρίες της ψυχολογίας, της παιδαγωγικής, της επιτελεστικής προσέγγισης της μάθησης και της θεραπείας μέσα από το παιχνίδι.
Ο όρος messy play θα μπορούσε να έχει πολλαπλές σημασιοδοτήσεις στην ελληνική γλώσσα. Κυρίως όμως πρόκειται για το ελεύθερο παιχνίδι, το άναρχο ή χαοτικό παιχνίδι, εκείνο που επιτρέπει στα παιδιά να ορίσουν την επικράτεια της παιγνιώδους συμπεριφοράς και του πειραματισμού τους. Είναι το παιχνίδι της αταξίας, το παιχνίδι στο οποίο οι κανόνες και οι πρακτικές είναι «εν τω γίγνεσθαι», δεν έχει προαποφασισμένα πλαίσια, δεν υπηρετεί προκατασκευασμένα σενάρια και σίγουρα δεν βασίζεται σε άκαμπτες οδηγίες και σε υπερσχεδιασμένη εξέλιξη.
Το χαοτικό, άναρχο, άτακτο παιχνίδι μπορεί να είναι απρόβλεπτο, να μην καταλήγει πάντα σε μια μορφή, να μην έχει σαφήνεια στόχου. Είναι το «μάγμα», η διαδικασία, η εξερεύνηση των μέσων, των προθέσεων και των αποτελεσμάτων. Η μάθηση μέσα από την αυθόρμητη συμμετοχή, μέσα από το βίωμα, τη δοκιμή, αποτελεί πλέον κομμάτι των σύγχρονων πρακτικών στις δομές εκπαίδευσης προσχολικής, αλλά και σχολικής ηλικίας. Επιστρατεύεται και στον τομέα της θεραπείας. Μια ματιά στη διεθνή επιστημονική αρθρογραφία αποδεικνύει τα παραπάνω.
Το messy play ενισχύει την αυτονομία, τη συσχέτιση, την ικανότητα, ενώ εστιάζει στη δυνατότητα του αυτοπροσδιορισμού. Ευνοεί την καλλιέργεια δεξιοτήτων και ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα.
Το messy play είναι παιδοκεντρικό και δημοκρατικό. Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει ένα πλαίσιο δράσης. Ωστόσο, αυτό το πλαίσιο είναι διαπερατό, σαν μια μεμβράνη που επιτρέπει την ώσμωση, την αλληλεπίδραση, τον εμπλουτισμό και το απροσχεδίαστο αποτέλεσμα. Δεν χρειάζεται κάτι να είναι όμορφο. Μπορεί να είναι άκρως δημιουργικό και να χρησιμοποιεί τους χώρους και τους πόρους σε ποικίλες εναλλαγές. Το messy play ενισχύει την αυτονομία, τη συσχέτιση, την ικανότητα, ενώ εστιάζει στη δυνατότητα του αυτοπροσδιορισμού. Ευνοεί την καλλιέργεια δεξιοτήτων και ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα. Έχει «υλικότητα» και κάθε τι μπορεί να επιστρατευθεί ως μέσο. Το χώμα, ο πηλός, το αλεύρι, η λάσπη, τα όσπρια, τα τσόφλια των αυγών, οι καρποί, τα φύλλα, τα λουλούδια κ.ο.κ, όπως και πιο συμβατικά υλικά (π.χ χρώματα κ.λπ.) είναι δυνάμει ύλες παιχνιδιού. Η εγγενής διαδικασία της δοκιμής και πλάνης, του «χτισίματος» μιας παιγνιώδους φόρμας και του περιεχομένου χαρακτηρίζει το messy play.
Σε αυτή την πορεία ανακάλυψης, στη διαδικασία της εξερεύνησης του εαυτού, των άλλων, των δυνατοτήτων και των δεξιοτήτων, το παιδί δεν είναι μόνο του. Ο δάσκαλος, ο παιδαγωγός εξακολουθεί να είναι παρών. Ωστόσο, δεν είναι εκείνος που κηδεμονεύει τους όρους και τους στόχους του παιχνιδιού. Είναι περισσότερο ο μεσάζων, ο σημαντικός «άλλος» που διευκολύνει και δημιουργεί της κατάλληλες συνθήκες ώστε το παιδί να αναζητήσει, να αναλάβει πρωτοβουλίες, εντέλει να εμπιστευτεί τις δυνάμεις του, τη δημιουργικότητά του.
Αξιοποιώντας το δημιουργικό χάος
Η ακαταστασία, το δημιουργικό χάος είναι μέρος αυτής της διαδικασίας. Η Gascoyne αναλύει και προτείνει τρόπους εφαρμογής της μεθόδου του messy play, συντάσσοντας ένα εγχειρίδιο που ναι μεν υπακούει στις νόρμες της καλά δομημένης πληροφορίας, ωστόσο δίνει την ελευθερία στον αναγνώστη να διαβάσει το βιβλίο με βάση τις δικές του ανάγκες και τη δική του αναγνωστική α-πειθαρχία. Η συγγραφέας οργανώνει το βιβλίο σε 9 κεφάλαια πέρα από τον πρόλογο για την ελληνική έκδοση (που υπογράφει η Ελένη Οικονομίδου), τον κατάλογο εικόνων και πινάκων, καθώς επίσης το ευρετήριο και την ενδελεχή βιβλιογραφία στο τέλος.
Η εξοικείωση με το θέμα γίνεται κλιμακωτά. Η εισαγωγή στο είδος του παιχνιδιού και οι αλληλλεπιδράσεις με μια ευρεία γκάμα υλικών, οι θεωρητικές βάσεις του messy play, η διερεύνηση και η ποσοτικοποίηση, μοτίβα χρήσης, σχεδιασμός και δημιουργία περιβαλλόντων που διευκολύνουν τη διαδικασία του ακατάστατου παιχνιδιού, επαφές, υλικά και μάθηση με βάση την έρευνα, ζητήματα αυτενέργειας, αλλά και το καταληκτικό σύντομο κεφάλαιο που αφορά στη διερώτηση περί του δημιουργικού χάους και της πειραματικής λογικής του messy play, συγκροτούν ένα ορθολογικό και καθαρό πεδίο γνώσης το οποίο επιτρέπει στον αναγνώστη, στον παιδαγωγό, να κατανοήσουν τη φιλοσοφία του messy play.
Η έμφαση δίνεται στην πρακτική διάσταση του messy play στο νηπιαγωγείο, το δημοτικό, στο σπίτι ή σε δομές θεραπείας και ενίσχυσης.
Γραφήματα, πίνακες, πλαισίωση των βασικών επίδικων σε κάθε κεφάλαιο, σημειώσεις με τη μορφή bullet points, συλλογισμοί, εμπλουτίζουν κάθε κεφάλαιο και διαμερισματοποιούν τη γνώση έτσι ώστε να είναι κατανοητή και να βοηθάει στην εφαρμογή. Προτάσεις υλικών, συνδυαστική μεθόδων, η εστίαση στον πειραματισμό και την αυτενέργεια των παιδιών βρίσκονται στην πρώτη γραμμή. Το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί ποικιλοτρόπως. Η κανονιστικότητα μιας γραμμικής ανάγνωσης δεν αποτελεί τη μόνη επιλογή. Η έμφαση δίνεται στην πρακτική διάσταση του messy play στο νηπιαγωγείο, το δημοτικό, στο σπίτι ή σε δομές θεραπείας και ενίσχυσης. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η μετάφραση της Ειρήνης Λουκίσα ακολουθεί τη φιλοσοφία του πρωτότυπου, καθιστά το σύγγραμμα ιδιαίτερα καταληπτό και ευκολοδιάβαστο, χωρίς γλωσσικές εκπτώσεις.
Το βιβλίο της Gascoyne αξίζει μια θέση στη βιβλιοθήκη και στην καθημερινότητα των παιδαγωγών, αλλά και των γονιών που επιθυμούν την ουσιαστική ανάπτυξη των δυνατοτήτων των παιδιών τους μέσα από το πειραματικό παιχνίδι. Την επόμενη φορά που ένα παιδί θα ζωγραφίσει άναρχα, θα κυλιστεί στις λάσπες ή το χιόνι για να σχηματίσει κάθε λογής μορφές, θα ονοματίσει σε μια επινοημένη γλώσσα, θα ανακατέψει όλα τα χρώματα, θα φτιάξει περιβάλλοντα με όλες τις πλαστελίνες ανακατένες που έχει στη διάθεσή του, τότε που θα φτιάξει κόσμους με αλεύρι, χώματα, φύλλα κ.ο.κ. και θα τους μοιραστεί με άλλα παιδιά, ας μην βιαστούμε να παρέμβουμε στη δημιουργικότητά του.
Ας το βοηθήσουμε να εξελίξει αυτή την άναρχη πρώτη ύλη από έμπνευση και μέσα σε κάτι που θα ενισχύσει την προσωπικότητα, τις δυνατότητες και δεξιότητές του. Ας μην υποδείξουμε σημασίες. Αλλά ας είμαστε εκεί, παρόντες και ενισχυτικοί στην εξερεύνηση του κόσμου, στο ταξίδι της φαντασίας και των απροσχεδίαστων παιγνιωδών σεναρίων. Το messy play είναι ένας τρόπος να ανακτήσουν τα παιδιά κάτι από την παιδικότητα και την επινοητικότητα έξω από τις ασφυκτικές πλαισιώσεις στην εποχή της υπερ-πληροφορίας και του πιο άτεγκτου στρουκτουραλισμού που απλώς μιμείται την ελευθερία ενώ ουσιαστικά την περιορίζει στη διάσταση της πιο στεγνής και περιοριστικής πραγματικότητας.
* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Sue Gascoyne είναι Βρετανίδα σύμβουλος εκπαίδευσης, ερευνήτρια και συγγραφέας, ειδικευμένη στο αισθητηριακό παιχνίδι και την πρώιμη παιδική ηλικία (EYFS).
Είναι ιδρύτρια της εταιρείας Play to Z Ltd, η οποία παράγει αισθητηριακά εκπαιδευτικά υλικά, ενώ εργάζεται επίσης ως παιγνιοθεραπεύτρια σε δημοτικά σχολεία. Έχει δημοσιεύσει πολλά βιβλία και άρθρα.
