«Ιδανικοί κόσμοι για ιδανικούς θεατές» της Ιωάννας Μενδρινού (κριτική) – Το θέατρο για ανήλικους στη Μεταπολίτευση

Οι όροι «ιδανικός θεατής», «ιδανικός αναγνώστης», «ιδανικό κοινό» είναι γοητευτικοί και συνάμα εξαιρετικά αμφίσημοι. Το κοινό που θα προσλάβει το έργο τέχνης, θα αποτιμήσει τη διαδικασία συγκρότησής του, το κοινό που θα ταυτιστεί με τον «ιδανικό ή ιδεώδη κόσμο» του δημιουργού, του συγγραφέα, του καλλιτέχνη υπάρχει πραγματικά ή είναι μια κατασκευή στην οποία ο εκάστοτε δημιουργός απευθύνεται και την οποία ως ένα βαθμό έχει προ-σκηνοθετήσει;

Αν σε αυτό εξειδικεύσουμε τη διερώτηση στη θεατρική τέχνη για τους ανήλικους θεατές, στην εξίσωση περί των ιδανικών θεατών και των θεατρικών κόσμων που τους αφορούν το βιβλίο της Ιωάννας Μενδρινού με τον τίτλο Ιδανικοί κόσμοι για ιδανικούς θεατές. Τομές και ρήξεις στο θέατρο για ανήλικους θεατές της Μεταπολίτευσης. Σημειωτική, Αισθητική-παιδαγωγική, Κοινωνικοσημειωτική Προσέγγιση (εκδόσεις Παρισιάνου), αποτελεί σημαντική βιβλιογραφική και ερευνητική αναφορά.

Η Ιωάννα Μενδρινού είναι άνθρωπος της εκπαίδευσης την οποία υπηρετεί πολύπλευρα και πολυετώς. Η επαφή της με το ανήλικο κοινό δεν μπορεί επομένως παρά να είναι δεδομένη και πολύχρονη, όπως επίσης και με τους αντίστοιχους φορείς εκπαίδευσης, τη διοίκηση. Από την άλλη πλευρά η γράφουσα είναι άνθρωπος που επενδύει διαρκώς στη γνώση, την έρευνα και την εμπέδωση των ερευνητικών συμπερασμάτων με άξονα τη δραματουργία και το θέατρο για το ανήλικο κοινό. Το βλέμμα της επί του πεδίου, όπως αποτυπώνεται και στο εν λόγω βιβλίο είναι περισκοπικό, αλλά και «ανατομικό» καθώς προσεγγίζει λεπτομερώς και με οξυδέρκεια το θέμα, είναι συμπεριληπτικό αλλά και εξειδικευμένο.

Στο βιβλίο που έχουμε στα χέρια μας ερχόμαστε ευφρόσυνα αντιμέτωποι με μια μελέτη που επί της ουσίας πρόκειται για τη διδακτορική διατριβή της συγγραφέως και η οποία καλύπτει μια μεγάλη έκταση του θεάτρου για ανήλικους θεατές, ειδικά στην περίοδο της Μεταπολίτευσης με έμφαση στην περίοδο 1972-2000 τότε που πραγματικά σημειώνονται μεγάλες αλλαγές στο δραματικό και θεατρικό χάρτη στη χώρα μας και παρατηρείται η αλλαγή του παραστασιακού παραδείγματος, απότοκος της οποίας είναι η παρούσα συνθήκη που διανύουμε και στην οποία η ζύμωση και οι εκφραστικές δυναμικές της προηγούμενης περιόδου φαίνεται ότι έχουν πια φτάσει σε μια έγκλειση με ένα νέο κύκλο του θεατρικού φαινομένου να ανοίγει, ο οποίος ακόμα όμως δεν έχει μορφοποιηθεί. Ωστόσο, το βλέμμα της γράφουσας δυνάμει διανοίγει το ερευνητικό αίτημα και στις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα που ακολούθησαν την περίοδο της μελέτης της, καθώς πολλοί δραματουργοί και δρώντες του θεάτρου για το ανήλικο κοινό δραστηριοποιούνται μέχρι σήμερα στο πεδίο.

Μεγάλη συζήτηση πυροδοτεί και η νέα αλλαγή παραδείγματος στη φάση της οποίας βρισκόμαστε στο παρόν, καθώς σηματοδοτείται και συμπορεύεται με μια κρίσιμη αλλαγή και στα πεδία της πολιτικής, της κοινωνικής εκφοράς, της πολιτισμικής διαδικασίας, με όλα όσα εντέλει συνεκφέρουν και συνεκφέρονται από τη μετά τη μεταπολιτευτική συνθήκη.

Η γράφουσα παραδίδει στο αναγνωστικό κοινό ένα μελέτημα συμπαγές αλλά και ανοικτό, αυστηρά στρουκτουραλιστικό αλλά διαθέτοντας συγχρόνως τον μεταμοντέρνο εκλεκτικισμό, ως προς τη χρήση των θεωρητικών τάσεων και εργαλείων και της οπτικής. Μετέρχεται της σημειωτικής ανάλυσης του υλικού αναφοράς θέτοντας έτσι έναν δομικά σταθερό άξονα, σαρώνοντας την παραγωγική επικράτεια του μεταπολιτευτικού θεάτρου για το ανήλικο κοινό στην Ελλάδα: μεθοδολογικό πλαίσιο, βιβλιογραφική επισκόπηση, εννοιολογική ψηλάφηση και ειδολογική αποσαφήνιση της εξεταζόμενης θεατρικής κατηγορίας, συγκριτική της θεώρηση με τα άλλα είδη θεατρικής παραγωγής, έχοντας πάντα κατά νου τις ιδιαιτερότητες του θεατρικού κοινού αναφοράς.

Τρόποι διερεύνησης ενός πλούσιου κοιτάσματος

Στη σημειωτική πλαισίωση των κεφαλαίων η Μενδρινού θέτει και άλλα πλαίσια επάλληλα, αλλά και διασταυρούμενα, τα οποία δεν αντιδικούν αλλά τουναντίον εμπλουτίζουν τη σύνθετη θεώρησή της. Η κοινωνικολογική οπτική, η αμιγώς θεατρολογική προσέγγιση, η ιστορική, αισθητική οπτική συνηγορούν στο φιλόδοξο ερευνητικό επίδικο.

Ακολούθως, η περιοδολόγηση, η ανατομική εντέλει εξέταση των δραματικών κειμένων που επιλέγονται (μακροσκοπικά, μικροσκοπικά, διακειμενικά, δια-επιτελεστικά θα λέγαμε) χτίζει ένα στέρεο οικοδόμημα μέσα στο οποίο η πορεία του θεάτρου για τους ανήλικους θεατές την περίοδο διερεύνησης εκφράζεται, αναπτύσσεται, μεταλλάσσεται και αλληλοδρά.

Η πολιτική συνθήκη, οι πολιτικές προκλήσεις και αλλαγές, οι κοινωνικο-οικονομικές και αισθητικές αλλαγές λαμβάνονται οπωσδήποτε υπόψη για να φτάσουμε εντέλει σε ζητήματα σύγχρονης δραματικής παραγωγής, θεατρικής πρόσληψης και απεύθυνσης

Η ερευνήτρια αρδεύει και διαχειρίζεται επιδέξια θεωρίες, θεωρητικά σχήματα, μελέτες πολυάριθμων θεωρητικών του θεάτρου, της πολιτισμικής θεωρίας, της σημειωτικής, της κοινωνιολογίας, της αισθητικής, της πολιτικής επιστήμης, της επιστήμης της παιδαγωγικής κλπ.

Η πολιτική συνθήκη, οι πολιτικές προκλήσεις και αλλαγές, οι κοινωνικο-οικονομικές και αισθητικές αλλαγές λαμβάνονται οπωσδήποτε υπόψη για να φτάσουμε εντέλει σε ζητήματα σύγχρονης δραματικής παραγωγής, θεατρικής πρόσληψης και απεύθυνσης -δυνητικά αποδόμησης και εντέλει μεταδόμησης- τόσο στο επίπεδο της δραματουργίας, της θεατρικής πρακτικής αλλά και της θεωρίας της επιτέλεσης. Η διακειμενική, ενδοκειμενική, παρακειμενική εξέταση, οδηγεί βαθμιαία και στην κριτική των πολιτισμικών τάσεων που πλαισιώνουν τη δραματουργία αναφοράς. Εξάλλου, ένα βιβλίο όπως αυτό που κρατούμε στα χέρια μας δεν μπορεί παρά να διεγείρει την κριτική ματιά πάνω στα φαινόμενα και τα νοούμενα, προτείνοντας τρόπους διερεύνησης του πλούσιου κοιτάσματος που είναι το θέατρο και η δραματουργία για το ανήλικο κοινό στην Ελλάδα ιδίως μετά την δεκαετία του ‘70.

Η Μενδρινού γράφει για ένα ελληνικό θέατρο για παιδιά και εφήβους, το οποίο αποτελεί πρόκληση και πρόσκληση, για ένα θέατρο παιγνιώδες αλλά ουσιαστικό, για ένα θέατρο ως κατάσταση και ως διαδικασία, για ένα θέατρο που παίζει με τις συμβάσεις αλλά και τις υπονομεύει ευρηματικά, για ένα θέατρο που βαθμιαία πειραματίζεται με τα μέσα του, τα εργαλεία του, το κοινό και τους συντελεστές του, ένα θέατρο που αναστοχάζεται και εξελίσσεται διαρκώς.

Χωροχρονικές παύσεις, θραύσεις, συνέχειες και ασυνέχειες αντίστοιχες με τις κειμενικές και υποκριτικές νεωτερικές επιτελέσεις, ζητήματα ανοικτού και κλειστού τέλους, συμμετοχικότητα, το βλέμμα του θεατή-ηθοποιού-κριτικού, ζητήματα εκπαιδευτικής-παιδαγωγικής φύσεως διασταυρώνονται και εμπλουτίζουν το ερευνητικό διάβημα.

Μετά το «μετά-»

Πολύ ενδιαφέρον είναι και το αναλυτικό κομμάτι για το ζήτημα της μεταδραματικότητας, της μεταμοντέρνας συνθήκης, της μετα-παραστασιακότητας. Ορθώς επισημαίνεται η εκφορά και η συνέργεια όρων, θεωριών και θεατρικών πρακτικών με το πρόθεμα «μετά-». Εξάλλου, και η Μεταπολίτευση, ένα πλούσιο και εν πολλοίς εκλεκτικιστικό και πολυτασικό χωροχρονικό διάστημα, από αυτό το «μετά-» συντίθεται. Αυτή η επισήμανση ανοίγει νέες ερευνητικές διαδρομές με αφορμή την πολυεπίπεδη μελέτη μια και τώρα η αλλαγή του παραδείγματος που επισημαίνεται είναι οπωσδήποτε κρίσιμη. Βρισκόμαστε σε ένα πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό, πολιτισμικό μετά το «μετά-». Σε ένα θεατρικό-παραστασιακό «μετά –μετά», που περιλαμβάνει οπωσδήποτε τη δραματουργία και τη σκηνική πραγμάτωση με αναφορά στο ανήλικο κοινό.

Η θεωρία του θεάτρου δεν μπορεί να δικαιωθεί παρά στη δοκιμασία της πράξης.

Σε αυτό το επιτακτικό, αβέβαιο και αστάθμητο «μετά το μετά» το παρόν βιβλίο προσφέρει τη σταθερή και πολυεστιακή βάση. Είναι ένα βιβλίο το οποίο δυνητικά έχει μέσα του πολλά βιβλία, όπου η κριτική ματιά είναι ζώσα και επιδραστική. Επαφίεται στον αναγνώστη και παραλήπτη του πολυσυλλεκτικού και προσεκτικά δομημένου αλλά και μεταδομημένου υλικού να το χρησιμοποιήσει με προσοχή, με συνέπεια και συνέχεια, καθώς το βιβλίο της Ιωάννας Μενδρινού είναι ένα πολυεργαλείο. Η θεωρία του θεάτρου δεν μπορεί να δικαιωθεί παρά στη δοκιμασία της πράξης.

*Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Ιωάννα Μενδρινού γεννήθηκε και ζει στην Αθήνα. Αποφοίτησε από το Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών και εργάζεται ως εκπαιδευτικός.

Η Ιωάννα Μενδρινού στην εκδήλωση για την παρουσίαση του βιβλίου της την Τετάρτη 18 Μαρτίου στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης "Λίλιαν Βουδούρη" στο Μέγαρο Μουσικής.

Από το 1990 ασχολήθηκε επαγγελματικά με το Θέατρο Κούκλας και το θέατρο για παιδιά.