Θαλασσινές ιστορίες με χταπόδια: 3 βιβλία για παιδιά, με ενσυναίσθηση και αγάπη για τη μάθηση

Τα χταπόδια είναι ίσως από τα πιο γοητευτικά πλάσματα της θάλασσας. Μυστηριώδη, παιγνιώδη, με νοημοσύνη, κατοικούν στον πλανήτη μας περισσότερο από μισό δισεκατομμύριο χρόνια. Η νοημοσύνη τους είναι πολύ διαφορετική από των θηλαστικών, καθώς το νευρικό τους σύστημα είναι περισσότερο μια σύνθεση από κόμβους παρά θυμίζει το δικό μας εγκέφαλο. Έχουν τρεις καρδιές, μπλε αίμα (αληθινά γαλαζοαίματα), και δεν έχουν οστά, με αποτέλεσμα να μπορούν να πάρουν διάφορα σχήματα στον χώρο. Μπορούν να αλλάξουν το χρώμα τους σε πάμπολλες παραλλαγές, αναλόγως του πώς αισθάνονται.

Με αφορμή το χταπόδι, προτείνουμε λοιπόν τρία βιβλία για παιδιά, τα οποία με κέντρο το αγαπημένο κεφαλόποδο υφαίνουν ιστορίες με ενσυναίσθηση, πλούσια εικονογράφηση, παιδαγωγική αξία και επιστημονική οπτική. 

Ίσως για όλους αυτούς τους λόγους, αλλά και για το ότι κατοικεί σε διάφορα μεγέθη και είδη στους μυστηριώδεις ωκεανούς, το χταπόδι καταλαμβάνει ιδιαίτερη θέση στους θρύλους, στη λογοτεχνία και φυσικά σε ποικίλους αστικούς μύθους. Τα χταπόδια εμφανίζονται να έχουν μαγικές ιδιότητες, αναπάντεχες δυνάμεις, εξωγήινες καταβολές, και φυσικά υπάρχουν πάντα ιστορίες για αυτά που διηγούνται ναυτικοί, αλλά και σαμάνοι, απλοί άνθρωποι αλλά και ταλαντούχοι παραμυθάδες. Από το απειλητικό Κράκεν των νορβηγικών σάγκα μέχρι τη θεϊκή ιδιότητα που του αποδίδουν οι λαοί στα νησιά του Ειρηνικού, το χταπόδι παραμένει προσιτό και απρόσιτο μαζί. Θαυμαστό και μυστηριώδες, με διαρκή παρουσία, τόσο κυριολεκτική όσο και μεταφορική, στη λογοτεχνία, τις εικαστικές και παραστατικές τέχνες, το σινεμά.

Με αφορμή το χταπόδι, προτείνουμε λοιπόν τρία βιβλία για παιδιά, τα οποία με κέντρο το αγαπημένο κεφαλόποδο υφαίνουν ιστορίες με ενσυναίσθηση, πλούσια εικονογράφηση, παιδαγωγική αξία και επιστημονική οπτική.

Το παιδί και το χταπόδι (μτφρ. Αργυρώ Πιπίνη, εκδ. Ψυχογιός) της Κάριλ Λιούις, σε εικονογράφηση της Κάρμεν Σαλντάνα 

Η Κάριλ Λιούις γράφει την τρυφερή ιστορία για μικρά παιδιά (ιδανικά 3-6 ετών), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός, σε μετάφραση της Αργυρώς Πιπίνη. Ο μικρός Στάνλεϊ αγαπάει ιδιαιτέρως ένα από τα παιχνίδια του, το όμορφο χταπόδι του. Το χταπόδι αγκαλιάζει με τρυφερότητα τον Στάνλεϊ, ακολουθώντας το αγόρι στις θαλάσσιες περιπέτειες των νυχτερινών ονείρων. Τον συντροφεύει παρηγορητικά την ημέρα, όταν ο μικρούλης μαθητής γυρίζει από το σχολείο, μετά από τις δύσκολες αναμετρήσεις του με μια παρέα επιθετικών παιδιών, που του κάνουν τη ζωή δύσκολη.

Ο Στάνλεϊ θα ήθελε να μοιάζει στο θαλάσσιο πλάσμα με τις τόσες ικανότητες. Θα ήθελε να μπορεί να κρύβεται αποτελεσματικά από εκείνους που τον πειράζουν, να μπορεί να αμολάει μελάνι σε όσους τον απειλούν, να ξεφεύγει από τις κακοτοπιές. Όταν μια μέρα ξυπνάει από τον ταραγμένο ύπνο του, αποφασίζει ότι το μελάνι ίσως είναι πραγματικά το «όπλο» για όσα τον αγχώνουν. Με το πινέλο και το μελάνι της ζωγραφικής αρχίζει να σχεδιάζει όσα τον απασχολούν, τον φοβίζουν, τον στεναχωρούν.

Το χταπόδι και το μελάνι είναι τα μέσα με τα οποία το μικρό αγόρι θα αποκτήσει αυτοπεποίθηση.

Και ο μικρούλης μαθητής όσο ζωγραφίζει με τα μελάνια, τόσο νιώθει δυνατότερος και πιο ανακουφισμένος. Ο καλός του πατέρας, παρατηρητικός και ευαίσθητος στις ανάγκες του παιδιού του, θα βοηθήσει τον Στάνλεϊ να υπερασπιστεί τον εαυτό του στην κοινωνία των παιδιών. Το χταπόδι και το μελάνι είναι τα μέσα με τα οποία το μικρό αγόρι θα αποκτήσει αυτοπεποίθηση. Η φροντισμένη έκδοση γίνεται ακόμα πιο ελκυστική με τις ζωγραφιές της ταλαντούχας εικονογράφου Carmen Saldaña, η οποία με την παραστατική ζωγραφική της και την έκρηξη των χρωμάτων, καταφέρνει να αποτυπώσει με τρόπο δραματικό και εικαστικά ποιοτικό, την ατμόσφαιρα της ιστορίας.

Η μέρα της Μάγιας (μτφρ. Μαρία Κωνσταντοπούλου, εκδ. Παπαδόπουλος) της Ιζαμπέλ Μαρίνοβ, σε εικονογράφηση του Κρις Νίξον

Μια ιδιαίτερη ιστορία μας αφηγείται η Ιζαμπέλ Μαρίνοβ και εικονογραφεί ευρηματικά ο Κρις Νίξον. Η μέρα της Μάγιας, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος σε μετάφραση Μαρίας Κωνσταντοπούλου, εστιάζει στον Λίο, ένα αγόρι διαφορετικό αλλά και μοναδικό. Συχνά αισθάνεται ότι βρίσκεται σε λάθος πλανήτη, καθώς αντιλαμβάνεται με το δικό του τρόπο όσα συμβαίνουν γύρω του. Τα άλλα παιδιά δεν καταλαβαίνουν τον Λίο. Τουλάχιστον τα περισσότερα.

Αλλά και ο Λίο δυσκολεύεται να καταλάβει τα άλλα παιδιά. Η καθημερινότητα, οι εντάσεις, οι δοκιμασίες, αγχώνουν τον Λίο, ο οποίος νιώθει καλύτερα όταν μπορεί να απομονωθεί στο δωμάτιό του, να διαβάσει και έτσι να αποφορτιστεί. Η μοναχική του ζωή αλλάζει όταν μια μέρα επισκέπτεται το ενυδρείο της πόλης του και γνωρίζει το εντυπωσιακό χταπόδι, τη Μάγια. Εκεί, με την καθοδήγηση του φροντιστή του χταποδιού, ο Λίο αρχίζει να κατανοεί το διαφορετικό τρόπο με τον οποίο μπορεί να επικοινωνήσει κανείς με τον περίγυρό του. Διαβάζει και μαθαίνει τα πάντα για τα χταπόδια και τις ικανότητές τους, και κάθε Παρασκευή που επισκέπτεται τη Μάγια έχει την ευκαιρία να επικοινωνήσει μαζί της στη δική τους ιδιαίτερη «γλώσσα». Μέσα από την επικοινωνία χταποδιού και παιδιού, το μοναχικό αγόρι με τις ιδιαίτερες ικανότητες και την παράδοξη συμπεριφορά, καταφέρνει να γνωρίσει και τον πρώτο του φίλο.

Το βιβλίο αποτελεί ένα καλό εργαλείο για τους θεατροπαιδαγωγούς αλλά και τους ειδικούς παιδαγωγούς, ώστε να προσεγγίσουν αυτά τα σημαντικά ζητήματα στη μικροκοινωνία της σχολικής τάξης.

Η Μαρίνοβ, με τη συμβουλευτική καθοδήγηση του Τόνι Άτγουντ, ειδικευμένου καθηγητή σε θέματα αυτισμού, δημιουργεί μια πρωτότυπη και τρυφερή ιστορία για τον Λίο, το αγόρι που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού και το οποίο δυσκολεύεται να προσδιορίσει πώς αισθάνεται κάποιος με βάση τις συνήθεις εκφράσεις του προσώπου και τη γλώσσα του σώματος. Η ιστορία, η οποία αποκτά σημαντικό βάθος με τη βοήθεια των εικόνων του Νίξον, θίγει θέματα όπως το σύνδρομο Άσπεργκερ και τους τρόπους με τους οποίους μπορεί κανείς να αποκτήσει αντίληψη του κόσμου, την αξία της φιλίας μέσα από τα κοινά ενδιαφέροντα, το σεβασμό στη διαφορετικότητα, την κοινωνική ένταξη, τη νευροδιαφορετικότητα, την ενσυναίσθηση. Το βιβλίο αποτελεί ένα καλό εργαλείο για τους θεατροπαιδαγωγούς αλλά και τους ειδικούς παιδαγωγούς, ώστε να προσεγγίσουν αυτά τα σημαντικά ζητήματα στη μικροκοινωνία της σχολικής τάξης.

Πόσα πόδια έχουν τα χταπόδια; Ο απέραντος κόσμος μας σε αριθμούς (μτφρ. Νίκος Χατζόπουλος, εκδ. Φουρφούρι) της Αν Ρίτσαρντσον, σε εικονογράφηση Αντρέα Αντινόρι 

Απίθανες αλήθειες που δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί κανείς, αποκαλύπτονται με τρόπο καινοτόμο, στο βιβλίο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Φουρφούρι. Η συγγραφέας Αν Ρίτσαρντσον, με αφορμή το χταπόδι και τον αριθμό των ποδιών του, συνθέτει ένα γοητευτικό ανάγνωσμα με κέντρο τους αριθμούς. Σε κάθε αριθμό η συγγραφέας προσθέτει μηδενικά, αναδεικνύει τη μαγεία των μαθηματικών με πληροφορίες οι οποίες δεν παρατίθενται απλώς αλλά συγκροτούν ένα σπονδυλωτό αφήγημα, εγκυκλοπαιδικό και μυθιστορηματικό συγχρόνως. Η επιστημονική, τεχνολογική και μαθηματική πληροφορία διαθέτει τη δική της γοητεία και η συγγραφέας αυτή ακριβώς την ποιότητα προτάσσει έξυπνα στο αφήγημα που μοιάζει να τα έχει όλα: μινιμαλιστική λογοτεχνικότητα, επιστημονική ακρίβεια, μαθηματικές εικόνες, φυσιολογία, βιολογία, φυσική και χημεία, ζωολογία και ωκεανογραφία, οικολογία, αστρονομία και παλαιοντολογία, μικροβιολογία και στοιχεία οικιακής οικονομίας, αλλά και γεωγραφία μαζί με μετεωρολογία.

Οι πληροφορίες, παρόλο που εκκινούν από πολλά γνωστικά πεδία, δεν μπερδεύουν τα παιδιά: απεναντίας, έχουν μια εσωτερική τάξη και ακολουθία, η οποία υπαγορεύεται από την αριθμητική ταξινόμηση, από το 0 μέχρι το 9. Τα παιδιά έρχονται σε επαφή με μια επί της ουσίας γραπτή Wunderkammer (δηλαδή μια «προθήκη αξιοπερίεργων θεαμάτων»). Ο Έκο περιγράφει τις Wunderkammern σαν μουσεία σε μικρογραφία, πολυάριθμα ράφια, ντουλάπια και μεγάλες ή μικρότερες προθήκες, με ερμάρια, τζαμαρίες ή μη, ακόμα και αίθουσες γεμάτες από ετερόκλητα αντικείμενα, που όμως υπακούν σε μια εσωτερική αρχιτεκτονική τόσο ως προς τη λογική της συλλογής όσο και ως προς τη διάταξη των αντικειμένων στο χώρο.

Οι ζωγραφιές του συνδυάζουν την παιδική naïveté με την καλά υπολογισμένη χρήση των χρωμάτων και του χώρου. Έτσι κάθε σελίδα αποτελεί και μια παράσταση σε εξέλιξη.

Έτσι και στο βιβλίο της Ρίτσαρντσον, οι πληροφορίες-ιστορίες όσο και αν μοιάζουν ότι συνθέτουν ένα ετερόκλητο μωσαϊκό, υπακούν ωστόσο στην εσωτερική συνέχεια και συνάφεια. Αυτή των αριθμών και του κόσμου. Το εγχείρημα δεν θα μπορούσε να είναι επιτυχημένο αν δεν συνοδευόταν από τις εικόνες-περιβάλλοντα του βραβευμένου εικονογράφου Αντρέα Αντινόρι. Οι ζωγραφιές του συνδυάζουν την παιδική naïveté με την καλά υπολογισμένη χρήση των χρωμάτων και του χώρου. Έτσι κάθε σελίδα αποτελεί και μια παράσταση σε εξέλιξη. Η μετάφραση του Νίκου Χατζόπουλου μεταφέρει με ακρίβεια στην ελληνική το γλωσσικό ύφος και τις πληροφορίες. Το βιβλίο έχει τιμηθεί με το Βραβείο Άντερσεν, ως το καλύτερο παιδικό βιβλίο για παιδιά 6-9 ετών και αποτελεί ένα πολύ καλό υπόδειγμα για τη μάθηση σε περιβάλλοντα STEAM (επιστήμη, τεχνολογία, μηχανική, τέχνες και μαθηματικά).

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και βιβλίου.