«Το τραγούδι του ύπνου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική) – Από την κοίτη του δημοτικού τραγουδιού, για κάθε παιδί που γυρεύει ένα νανούρισμα

Στο δημοτικό μας τραγούδι περιλαμβάνεται ένα μεγάλο κεφάλαιο με τα «Νανουρίσματα» ή «Ναναρίσματα». Στα περισσότερα η μάνα είναι εκείνο το πρόσωπο το οποίο, εκφράζοντας την αγωνία της για τη ζωή και το ευτυχισμένο μέλλον του παιδιού της, παρακαλεί τον Ύπνο να πάρει, στην ουσία να αγκαλιάσει, το παιδί της, προκειμένου να το προστατέψει. Τον θεωρεί ως υπέρτατη δύναμη που θα του φέρει γαλήνη, ηρεμία και ελπίδα. Τα δε στοιχεία της φύσης όπως ο ήλιος, το φεγγάρι, τα αστέρια, προσωποποιημένα, αποτελούν τα σύμβολα που θα προσφέρουν όλα τα προαναφερόμενα στο παιδί.

Ο Κυριάκος Χαρίτος, στο σε νέα έκδοση και εικονογράφηση βιβλίο του Το τραγούδι του ύπνου, της σειράς «Μικρές καληνύχτες», σε μέτρο τροχαϊκό οχτασύλλαβο, επιστρατεύει εικόνες από τον κόσμο των φανταστικών και πραγματικών αφηγήσεων, θέτοντας στο κέντρο του στίχου του το παιδί. Μάλιστα, δεικνύοντας διακειμενικά τη μήτρα του δημοτικού τραγουδιού, ταυτόχρονα την ανανεώνει, εμπλουτίζοντάς τη με στοιχεία του παραδοσιακού παραμυθιού και της σύγχρονης πραγματικότητας.

Σε αντίθεση με το δημοτικό τραγούδι, στην εν λόγω ποιητική κατάθεση πρωταγωνιστεί το ίδιο το παιδί. «Ύπνο έψαχνε να βρει, / να τον βρει να κοιμηθεί». Ωστόσο, εκείνος δεν φανερωνόταν. Έτσι, το παιδί αποφασίζει να ψάξει πού είναι ο ύπνος: σε γη, αέρα και θάλασσα, αρχίζοντας από το φεγγάρι. Εκείνο, το καθοδηγεί, ώστε να ρωτήσει την κουκουβάγια, το πρώτο πρόσωπο μιας αλυσιδωτής αφήγησης που είναι γεμάτη περιγραφικούς κρίκους (αφήγηση κομπολόι) στους οποίους συμμετέχουν και άλλα όντα (ψάρι, αηδόνια, κάστρο, μάγισσα, λύκος, γέρο-βιβλιοπώλης). Όλα σχεδόν τα πρόσωπα απογοητεύουν με τη σειρά τους τον μικρό, αλλά έχοντας όλη την καλή διάθεση να τον βοηθήσουν, τον κατευθύνουν προς τον στόχο του. Ο τελευταίος κρίκος της αλυσίδας, ο βιβλιοπώλης, τον οποίο συνέστησε ο λύκος, βγάζει το παιδί από το αδιέξοδο: του προσφέρει ένα βιβλίο -όχι, όμως, σχολικό, όπως τονίζει- προκειμένου να το διαβάσει για να κοιμηθεί.

Ο κάθε κρίκος της αφήγησης κομίζει μια πανδαισία εικόνων με προσωποποιημένα όντα μέσα από ευφάνταστες, μαζί και λυρικές, ρεαλιστικές, χιουμοριστικές ή υπερρεαλιστικές περιγραφές. Έτσι, για παράδειγμα, τα όνειρα είναι μελένια, τα αστέρια έχουν χέρια σαν άχνη ζάχαρης, οι γοργόνες είναι αμίλητες, οι αυλές μαγεμένες, οι μάγισσες καλές, τα αηδόνια γαλάζια, ο λύκος φορεί καπελάκι και γαλάζιες σαγιονάρες. Αλλά και ο ίδιος ο ύπνος κρύβεται σε λημέρι, είναι γλυκός, αλλά αργεί για δικούς του λόγους που χρειάζεται να αποκωδικοποιηθούν.

Η περιγραφή του βιβλίου-δώρου του βιβλιοπώλη προς το παιδί, που είναι γραμμένο, όπως αναφέρεται, με χρυσάφι και με περιεχόμενο αφηγήσεις «σαν το πιο γλυκόλαλο λαούτο», αποτελεί μια ευφάνταστη μεταφορική περιγραφή του περιεχομένου των βιβλίων που δεν είναι μόνο πολύτιμα, αλλά ως αντικείμενα έχουν και φωνή που θέλγει.

 Η αγάπη, αν είναι άδολη και αγνή, υπερτερεί, τα δε παραμυθιακά σύμβολα που πρωταγωνιστούν στο βιβλίο τη βάζουν πάνω από την όποια φθορά.

Η περιπλάνηση του ήρωα της ιστορίας μας τον γεμίζει γνώση. Έτσι θα αποδεχτεί το δώρο που του κάνει ο βιβλιοπώλης, ο οποίος τον προτρέπει να επιστρέψει στο δωμάτιό του: «Γύρνα στο δωμάτιό σου / και στο κρεβατάκι χώσου, / με το πάπλωμα σκεπάσου, / πάρε το βιβλίο κοντάσου./ Διάβασε την πρώτη λέξη και μετά άλλες πεντ’ έξι, / και προτού τ’ αστέρια σβήσουν / τα ματάκια σου θα κλείσουν». Στη συνέχεια, του λέει ότι θα τον προσέχει στον ύπνο του μέσα από ένα όνειρο που θα τον βλέπει να ταξιδεύει, εννοείται στις εικόνες του βιβλίου που διάβασε και που θα συνεχίσει να διαβάζει: «Θα ταξιδεύεις / μες στα λόγια τ’ ανθισμένα», Στην ουσία ο βιβλιοπώλης φέρει την ιδιότητα της μάνας του δημοτικού τραγουδιού.

Ένα πρωτότυπο παραμύθι 

Στη συγκεκριμένη αφήγηση το παιδί, ως παραμυθιακός ήρωας, είναι, όπως θα έλεγε ο θεωρητικός του παραμυθιού Max Lüthi, ο κατεξοχήν «δωροδέκτης»¹. Ως φορέας δράσης υποτίθεται ότι έχει απομακρυνθεί από το πατρικό του (η αναχώρηση είναι μια βασική κατά Propp λειτουργία των παραμυθιών), έρχεται δε σε επικοινωνία με τα κοσμογονικά στοιχεία, μάλιστα και χωρίς δεξιότητες, όπως άλλωστε και οι περισσότεροι παραμυθιακοί ήρωες.² Είναι, όμως, εν δυνάμει ικανοί να δημιουργήσουν ουσιαστικές σχέσεις.

Τα ποικίλα διακειμενικά στοιχεία των παραδοσιακών αφηγήσεων και του δημοτικού τραγουδιού αναδύονται ανανεωμένα σε μια λυρική, σμιλεμένη γραφή

Στην τελευταία δε στροφή παραλλάσσεται και αντιστρέφεται η επωδός των παραδοσιακών παραμυθιών («και ζήσανε εκείνοι καλά κι εμείς καλύτερα»), ως εξής: «Και καλά θα ζήσουμε όλοι / στων παραμυθιών την πόλη / και καλύτερα εκείνοι / που απ’ αγάπη γίναν κρίνοι». Η αγάπη, αν είναι άδολη και αγνή, υπερτερεί, τα δε παραμυθιακά σύμβολα που πρωταγωνιστούν στο βιβλίο τη βάζουν πάνω από την όποια φθορά.

Η εν πολλοίς παιδικότροπη εικονογράφηση του βιβλίου, με στιγμές picture book, προσδίδοντας ένα εξπρεσιονιστικό χαρακτήρα στο ύφος, υπογραμμίζει διακριτικά τον λόγο.

Κοντολογίς, πρόκειται για ένα πρωτότυπο για το θέμα του, ποιητικό παραμύθι, από έναν δόκιμο συγγραφέα ο οποίος έχει δώσει σπουδαία λογοτεχνικά δείγματα και όχι μόνο στη λογοτεχνία για παιδιά. Τα ποικίλα διακειμενικά στοιχεία των παραδοσιακών αφηγήσεων και του δημοτικού τραγουδιού αναδύονται ανανεωμένα σε μια λυρική, σμιλεμένη γραφή 182 στίχων, που είναι βέβαιο ότι θα τη χαρούν τα παιδιά, παράλληλα εμπλουτίζοντας τη φαντασία και τη φιλαναγνωστική ιστορία τους.

＊Ο ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ είναι συγγραφέας, κριτικός βιβλίων για παιδιά και εφήβους, τ. πανεπιστημιακός. Τελευταίο του βιβλίο  «Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων» (εκδ. Καλέντη).

¹Lüthi, Μ. Το λαϊκό παραμύθι ως ποίηση-Αισθητική και ανθρωπολογία. Μτφρ. Εμ. Κατρινάκη. Αθήνα: Πατάκης,2018, σελ. 257 κ.ε.]
²Ό.π.

Λίγα λόγια τους δημιουργούς

Ο Κυριάκος Χαρίτος γεννήθηκε στη Χαλκίδα και μεγάλωσε στην Αυστραλία. Σπούδασε στην Αθήνα και στην Αγγλία, όπου δούλεψε και ως ηθοποιός σε περιπλανώμενο θίασο physical comedy. Έχει γράψει επτά παιδικά βιβλία: Φον Κουραμπιές εναντίον Κόμη Μελομακαρόνη, Το βιβλίο των δικών σου Χριστουγέννων, Το τραγούδι του ύπνου, Για φαντάσου, Το μεταξένιο (εκδ. Μεταίχμιο), Ο μικρός Μανού και το φεγγάρι (εκδ. Ποταμός), Το όλο και το λίγο (εκδ. Καστανιώτη), για τα οποία ήταν υποψήφιος για το Κρατικό Βραβείο Παιδικής Λογοτεχνίας και για το Κρατικό Βραβείο Εικονογραφημένου Βιβλίου. 

Έχει μεταφράσει παιδική λογοτεχνία και τις κωμωδίες του Αριστοφάνη σε κόμικς για τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Το 2007 στη Δράμα βραβεύτηκε για το σενάριό της ταινίας «Εν θερμώ». Το 2016 κυκλοφόρησε το ποιητικό του έργο Το επί ματαίω από τις εκδόσεις Κέδρος. Το 2022 κυκλοφόρησε το πεζό του Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου (εκδ. Στερέωμα). Το 2023 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου για το έργο του Για φαντάσου που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Δημοσιεύει πεζά και ποίηση στα περιοδικά Οδός Πανός και Εντευκτήριο.

Η Ζαφειρούλα Σιμοπούλου χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Zafouko Yamamoto για να εικονογραφεί παιδικά βιβλία.

Ζει και εργάζεται στη Θεσσαλονίκη, όπου σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο.