Για το βιβλίο της Στέλλας Μιχαηλίδου «Κι ο φόβος φοβάται» (εικονογράφηση Χρύσω Χαραλάμπους, εκδ. Καλειδοσκόπιο) που κυκλοφορεί στη σειρά «Ιστορίες από το Γατουχάν».
Γράφει η Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου
Κι ο φόβος φοβάται, το δεύτερο βιβλίο της σειράς «Ιστορίες από το Γατουχάν», είναι από τα σπάνια έντεχνα παραμύθια για μικρά παιδιά που έχουν ως θέμα τους το πολίτευμα, δημοκρατικό και δικτατορικό, τις έννοιες και αξίες που κυριαρχούν στο κάθε ένα και τις επιπτώσεις τους στην καθημερινή ζωή των γάτων που κατοικούσαν στο μικρό, όσο μια πατούσα γάτας, φανταστικό νησί, το Γατουχάν. Προδρομικά παραδείγματα λογοτεχνικών βιβλίων που ασχολούνται με την άμεση ή έμμεση επιρροή της Πολιτικής πάνω στις ζωές των ανθρώπων για μικρούς αναγνώστες αποτελούν τα παραμύθια του Μάνου Κοντολέων, Κάποτε στην Ποντικούπολη, και Ο Φωκίων ήταν ελάφι (εκδ. Καστανιώτη).
Στο βιβλίο της Στέλλας Μιχαηλίδου οι μυθοπλαστικοί ήρωές της, οι γάτες, ζουν στο Γατουχάν πάνω από πεντακόσια χρόνια, τραγουδώντας και χορεύοντας. Αναγνώστης αυτής της ιστορίας είναι ο κ. Χουρχούρης (προφανώς persona της συγγραφέως) που κατάγεται από εκεί αλλά ζει πια στη Θεσσαλονίκη.
Η Στέλλα Μιχαηλίδου μας μεταφέρει σε ένα περιβάλλον τόσο φανταστικό όσο και πραγματικό και κατορθώνει με έμμετρο λόγο, με χιούμορ και φαντασία να μας κάνει συμπολίτες αυτού του νησιού. Εκεί θα ζήσουν οι μικροί αναγνώστες τις χαρές, την ευτυχία, τη δικαιοσύνη, την ευημερία, που απολάμβαναν οι γάτες του νησιού την περίοδο της δημοκρατίας, όταν κυβερνούσε η δίκαιη Ζηνοβία, και τον φόβο, τη δυστυχία, την ανελευθερία, τη στρατοκρατία, όταν κυριάρχησε ο δικτάτορας Ερχάν. Τέλος, θα βιώσουν την αποτίναξη του δικτατορικού καθεστώτος με την αποφασιστική αντίδραση όλων των πολιτών σ’ αυτό.
Το να μιλήσει κανείς μέσα από τη λογοτεχνία σε μικρά παιδιά για ζητήματα πολιτικής, να δώσει με εύγλωττο και ελκυστικό τρόπο όλα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των πολιτευμάτων, να εικονοποιήσει τις έννοιες που τα προσδιορίζουν και να αναφερθεί στους παράγοντες που τα δημιουργούν είναι ιδιαίτερα απαιτητικό έργο και δύσκολο.
Η γατο-δημοκρατία
Η Στέλλα Μιχαηλίδου μας προσδιορίζει ήδη από το προλογικό μέρος τα χαρακτηριστικά της δημοκρατίας, και μάλιστα της άμεσης:
«Όλοι τους ήταν ίσοι, όλοι σημαντικοί,
η γνώμη κάθε γάτας ήτανε σεβαστή.
Τις αποφάσεις έπαιρναν πάντα όλοι μαζί
και φρόντιζαν κανένας να μην αδικηθεί.»
Με κυρίαρχο τον ανιμισμό και τον ανθρωπομορφισμό, βασικά χαρακτηριστικά του παραμυθιού, καθώς και με αναφορά σε παιγνιώδεις δραστηριότητες: χορούς, τραγούδια, άλματα, μπάλες ή σε τόπους ξεγνοιασιάς και παιχνιδιού: αλάνες, αυλές, ανεμόσκαλες η συγγραφέας περιγράφει τη ζωή σε μια δημοκρατική χώρα. Ζωή που την σχεδίασαν τα ίδια τα παιδιά-γάτοι μαζί με τη κυρία Ζηνοβία. Οι αρχές συνοψίζονται στο σύνθημά τους, ένα νέο «Άξιον εστί», που εξυμνεί τη χαρά, τη φαντασία, την ομορφιά, τη συμπόνια, την καλοσύνη, αλλά κυρίως την ισότητα και τη δικαιοσύνη. Ακόμη, αναγνωρίζεται η αξία της φύσης, των στοιχείων, όπως ουρανός, ήλιος, νερό, βροχή, καθώς και όλων των όντων που ζουν πάνω στη γη. Στο δημοκρατικό Γατουχάν αξία έχουν ακόμη και τα άσημα ζωάκια («ζούδια»), που παραπέμπουν διακειμενικά στη «γαλάζια πεταλούδα» και στο «σκουληκάκι» των Ελεύθερων πολιορκημένων του Δ. Σολωμού.
Η γατο-δικτατορία και η ανατροπή της
Η ευδαιμονία του νησιού και των κατοίκων του καταργείται με την ανατροπή του δημοκρατικού καθεστώτος από τον γάτο-δικτάτορα Ερχάν. Η κατάλυση της δημοκρατίας αποδίδεται με καίριες λέξεις που μαρτυρούν το ιδεολογικό υπόβαθρο του νέου καθεστώτος με κυρίαρχη τη λέξη: φόβος.
«Γνωρίζει [ο Ερχάν] πως ο φόβος είναι όπλο φοβερό,
μπορεί να κάνει αδύναμο και τον πιο δυνατό,
τη σκέψη παραλύει, διώχνει τη λογική
και στον Ερχάν αρέσει πολύ, πάρα πολύ!»
Το συναίσθημα του φόβου καθιστά τους πολίτες υποτακτικούς, ανελεύθερους, δουλικούς. Η συγγραφέας δεν περιορίζεται μόνο στην περιγραφή του δικτάτορα-γάτου: γκρίζος, κατσούφης, βλοσυρός, αλλά μας δίνει τα χαρακτηριστικά του απολυταρχικού καθεστώτος και τα μέσα με τα οποία επιβλήθηκε. Μιλάει με ρεαλισμό για πραξικόπημα που εγκαταστάθηκε με τη βία και που τον οδήγησε στην εξουσία. Η παρουσία στρατού και τανκς, η αστυνομοκρατία, οι διαρκείς έλεγχοι, η επιβολή στρατιωτικά της τάξης και του νόμου, ο εγκλεισμός στη φυλακή της Ζηνοβίας, η απαγόρευση κάθε δραστηριότητας που προκαλούσε τη χαρά και ήταν συνυφασμένη με την ανεμελιά και την ελευθερία, η απαγόρευση κυρίως του γέλιου είναι μέτρα που γίνονται αντιληπτά από το μικρό παιδί-αναγνώστη μέσα από οικείες σε αυτό συμπεριφορές. Απαγορεύονται τα παιχνίδια, οι αγκαλιές, τα ανέκδοτα, οι γιορτές, τα γουργουρητά, οι χοροί, οι μουσικές κ.ά.
Η καθολική εναντίωση με το ηχηρό και διαρκές γέλιο εξαφανίζει τον φόβο τους και αναγκάζει και τις ειδικές δυνάμεις να υποχωρήσουν, να συμμερισθούν τη χαρά των κατοίκων και υποχρεώνει τον Ερχάν ντροπιασμένο να εγκαταλείψει το νησί.
Σταδιακά και «ανεπαισθήτως» όλες οι γάτες του νησιού αγέλαστες και θλιβερές συνήθισαν να υπακούουν, να χειροκροτούν, να συμφωνούν με όσα πρέσβευε ο δικτάτορας. Το καθεστώς αυτό, που κυριαρχούσε για διακόσια χρόνια, ανατράπηκε από το γέλιο ενός νεογέννητου γατιού. Το νέο πνεύμα, η αθωότητα και η αγνότητα που συμβολίζονται με το μικρό αυτό γατί, καθώς και η αντίδρασή του στο θλιβερό κόσμο στον οποίο βρέθηκε παρέσυραν αρχικά τα αδερφάκια του και στη συνέχεια όλους τους κατοίκους σε μια γενικευμένη, μαζική και θαρραλέα αντίδραση. Παρά την επίθεση των δυνάμεων καταστολής (Ειδικές δυνάμεις, πυροσβεστική, αστυνομία) που διέταξε εξοργισμένος ο Ερχάν και τις απειλές για φυλάκιση και θανατική καταδίκη όλων των επαναστατημένων κατοίκων, αυτοί συνεχίζουν να γελούν και να μην υποχωρούν. Η καθολική εναντίωση με το ηχηρό και διαρκές γέλιο εξαφανίζει τον φόβο τους και αναγκάζει και τις ειδικές δυνάμεις να υποχωρήσουν, να συμμερισθούν τη χαρά των κατοίκων και υποχρεώνει τον Ερχάν ντροπιασμένο να εγκαταλείψει το νησί.
Η δημοκρατία αποκαθίσταται, η εκπρόσωπός της η Ζηνοβία αποφυλακίζεται και τόσο οι κάτοικοι, όσο και οι δυνάμεις περιφρούρησης, αστυνόμοι, στρατιώτες και φρουροί, τραγουδούν όλοι μαζί τις αξίες του δημοκρατικού πολιτεύματος που εικονιστικά καταγράφονται στις ακτίνες του ήλιου. Και είναι αυτές οι αξίες και τα ιδανικά για τα οποία πρέπει να αγωνίζεται κανείς που θέλει να ζει με αξιοπρέπεια, δικαιοσύνη, ελευθερία, ισότητα.
Η εικονογράφηση
Στην ανάδειξη δύσκολων και αφηρημένων εννοιών, όπως δημοκρατία, δικτατορία, φόβος, δικαιοσύνη, ισότητα, χαρά, αγάπη, καλοσύνη, ομορφιά, φαντασία, έχει συμβάλει καθοριστικά η εμπνευσμένη εικονογράφηση της Χρύσως Χαραλάμπους. Η αντίθεση των χρωμάτων, ζωηρών για την περίοδο της δημοκρατίας και μαύρων ή σκουρόχρωμων για την περίοδο της δικτατορίας, αποτελεί τον κύριο τρόπο καθορισμού του γενικότερου εννοιολογικού πλαισίου των δύο αντίθετων πολιτικών καταστάσεων. Επιπρόσθετα, η αποτύπωση των κινήσεων των γάτων σε ποικίλες στιγμές της καθημερινής ζωής τους την περίοδο της δημοκρατίας και η σωματοποίηση του τρόμου που αισθάνονται με την επιβολή των απαγορεύσεων κατά τη δικτατορία, διευκολύνουν την κατανόηση των αντιθέσεων που σηματοδοτούν κάθε πολίτευμα. Τέλος, θεωρώ πως είναι ευρηματική η συνύπαρξη λεκτικής και εικονιστικής αφήγησης στις σελίδες όπου το ηχοποιητικό ΧΑ ΧΑ περικυκλώνει και εξοντώνει ψυχικά τον Ερχάν, ενώ μεταπείθει και μετατρέπει τις δυνάμεις καταστολής σε κήρυκες των αγαθών της δημοκρατίας.
Ένα εξαιρετικό βιβλίο που πέρα από την αισθητική του συμβολή στην λογοτεχνία για μικρά παιδιά αποτελεί και ένα ευχάριστο και ενδιαφέρον μέσο ως συμπλήρωμα στο μάθημα της «Κοινωνικής και πολιτικής αγωγής» στα Δημοτικά σχολεία.
*Η ΑΝΤΑ ΚΑΤΣΙΚΗ-ΓΚΙΒΑΛΟΥ είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Ελληνικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ.
Λίγα λόγια για τις δημιουργούς
Η Στέλλα Μιχαηλίδου ζει κι εργάζεται στη Θεσσαλονίκη. Γράφει ιστορίες και θεατρικά έργα για παιδιά και νέους, σκηνοθετεί και χορογραφεί θεατρικές παραστάσεις ενώ παράλληλα διδάσκει Κινησιολογία στο Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του Α.Π.Θ. Τα τελευταία χρόνια διδάσκει και Σκηνοθεσία παραστάσεων που απευθύνονται σε παιδιά και εφήβους.
Με τις παραπάνω ιδιότητες, αλλά και αυτήν της ηθοποιού, συνεργάστηκε με την Πειραματική Σκηνή της «Τέχνης», το Κ.Θ.Β.Ε., με Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα, το Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, με ιδιωτικές σκηνές καθώς και με το Εθνικό Θέατρο.
Τα έργα της παίζονται συνεχώς από πολλές επαγγελματικές και ερασιτεχνικές θεατρικές σκηνές.
Από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο κυκλοφορούν επίσης τα βιβλία της Ιζαντόρα Ντακ (Βραχεία Λίστα Κρατικών Βραβείων Παιδικού Βιβλίου 2017), Κουρδισμένοι και Ιστορίες από το Γατουχάν: Ίδια έχουμε μαμά.
Η Χρύσω Χαραλάμπους, με καταγωγή από την Κύπρο, γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Γιοχάνεσμπουργκ της Νότιας Αφρικής. Σπούδασε Εικονογράφηση σε Λονδίνο και Νέα Υόρκη, ενώ σήμερα ζει και εργάζεται στη Λευκωσία.
Αγαπημένος της τόπος παραμένει η βιβλιοθήκη της γενέτειράς της, εκεί όπου άρχισε να αγαπά το παιδικό βιβλίο.
