«Η ζωή δε με τρομάζει» της Μάγια Αγγέλου (κριτική) – Λέξεις και εικόνες ενάντια στον κοινωνικό ρατσισμό

Ποιήτρια, πεζογράφος, τραγουδίστρια και ακτιβίστρια, η Μάγια Αγγέλου (1928-2014) υπήρξε μια εμβληματική παρουσία στην καλλιτεχνική, μα και πολιτική ζωή των ΗΠΑ. Μαζί με την Τόνι Μόρισον υπήρξαν οι έγχρωμες εκείνες γυναίκες που φέρανε στο προσκήνιο της αμερικάνικης λογοτεχνίας τα ζητήματα που απασχολούσαν τα άτομα με παρόμοιες φυλετικές ρίζες. Ως λογοτέχνης η Αγγέλου δημοσίευσε -πέρα από συλλογές ποιημάτων και δοκιμίων και κάποια εικονογραφημένα βιβλία για παιδιά- επτά αυτοβιογραφικά κείμενα, που την έχουν τοποθετήσει σε μια κεντρική θέση στη λογοτεχνική ιστορία των ΗΠΑ. Μέσα από τα βιβλία αυτά μπορεί κανείς να γνωρίσει όχι μόνο την ατομική πορεία ενός ανθρώπου που έχει πάρει στα χέρια του την ίδια του τη ζωή, αλλά και τα ποικίλα κοινωνικά ζητήματα που απασχόλησαν τον αμερικάνικο λαό τον 20ό αιώνα.

Σχέδιο του Ζαν-Μισέλ Μπασκιά από το βιβλίο της Μάγια Αγγέλου «Η ζωή δε με τρομάζει»

Για πολλά χρόνια, το έργο της Αγγέλου παρέμενε αμετάφραστο στη γλώσσα μας. Ίσως γιατί η εντοπιότητα των γεγονότων στα οποία αναφέρεται και η βαρύτητα της φυλετικής της ταυτότητας, να μην μπορούσαν απολύτως να αναγνωριστούν από τους Έλληνες αναγνώστες, οι οποίοι, τα χρόνια κατά τα οποία η Αγγέλου διαμόρφωνε τους αγώνες της, έδιναν τις δικές τους μάχες και τους ήταν δύσκολο να ανακαλύψουν τη σχέση ενός σύγχρονου ελληνισμού με τα προοδευτικά παγκόσμια κινήματα του 20ού αιώνα. 

Η Μάγια Αγγέλου στα ελληνικά

Θεωρώ -ας μου επιτραπεί ο προσωπικός τόνος- πως η έκδοση των δύο πρώτων βιβλίων της επταλογίας της αποτελεί δικό μου έργο – και βέβαια, των εκδόσεων Πατάκη, που δέχτηκαν τη μεταφραστική πρότασή μου. Έτσι, το 1993 κυκλοφόρησε το Ξέρω γιατί κελαηδάει το πουλί στο κλουβί (μτφρ. Ιωάννα Καρατζαφέρη), ενταγμένο τότε στη σειρά «Παρουσίες», με λογοτεχνικά κείμενα χωρίς ηλικιακό όριο αναγνωστών, για την οποία είχα την ευθύνη των επιλογών, και το 1995 κυκλοφόρησαν Τα δυνατά πουλιά της Επαγγελίας (μτφρ. Κώστια Κοντολέων). 

Από εκεί και πέρα, κάποιο άλλο έργο της Αγγέλου δεν είχε μεταφραστεί στα ελληνικά, έως τη φετινή χρονιά, που είδε το φως της δημοσιότητας ένα -ίσως και το πλέον εμβληματικό- από τα «παιδικά» βιβλία της Αγγέλου, το Η ζωή δε με τρομάζει (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Πουά). Το έργο, σε ποιητική φόρμα, αποτελεί ένα σύντομο και εύστοχο κείμενο που μιλά για το δικαίωμα του κάθε ανθρώπου να καθορίζει ο ίδιος τη μοίρα του και να αντιμετωπίζει τους ατομικούς του φόβους, αλλά και τα εμπόδια που οι άλλοι μπορεί να στήνουν μπροστά του. Στην ουσία πρόκειται για μια στάση ζωής -αυτή που ακολούθησε η ίδια η Αγγέλου- δοσμένη με τέτοιο τρόπο ώστε να συνομιλεί με αναγνώστες κάθε ηλικίας.

Η συγκεκριμένη έκδοση, πέρα από το τόσο δυνατό κείμενο, έχει και πολύ δυνατές -και απόλυτα ταυτισμένες με το συγγραφικό ύφος- εικόνες του ζωγράφου Ζαν-Μισέλ Μπασκιά. Παιδί των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα, με καταγωγή από την Αϊτή και το Πουέρτο Ρίκο, ο Μπασκιά (1960-1998) ζωγράφιζε με μια θυμωμένη διάθεση απέναντι στο όποιο κατεστημένο. Ενώ η Μάγια Αγγέλου διατήρησε μια μαχητική στάση κατά την πορεία της, εκείνος εκφράστηκε με μια επιθετική αντίδραση. Κι όμως, οι πίνακες του, έτσι όπως τους επέλεξε για τη συγκεκριμένη έκδοση η πολυπράγμων επί των καλλιτεχνικών προχωρημένων τάσεων Σάρα Τζέιν Μπόιερς, δένονται απόλυτα με τις φράσεις της Αγγέλου και το τελικό αποτέλεσμα, πέρα από την μοναδική αισθητική απόλαυση, προσφέρει και μια σφαιρική προσέγγιση πάνω στον κοινωνικό ρατσισμό και στο πώς κανείς μπορεί να τον αγνοήσει.

Στις ΗΠΑ το βιβλίο είχε κυκλοφορήσει το 1993. Ιδιαίτερα σημαντική -έστω και καθυστερημένα- η μετάφρασή του στη γλώσσα μας. Η έκδοση συνοδεύεται από ουσιαστικές πληροφορίες για το έργο των δυο δημιουργών. Μικρή παράλειψη του έλληνα εκδότη η μη αναφορά στο δεύτερο μυθιστόρημα της Αγγέλου που έχει μεταφραστεί στα ελληνικά.

*Ο ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ είναι συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το εφηβικό του μυθιστόρημα Τρίποντο και πιρουέτα (εκδ. Πατάκη).

Λίγα λόγια για τους δημιουργούς

H Maya Angelou (Μάγια Αγγέλου) ήταν Αφροαμερικανή συγγραφέας, ποιήτρια, θεατρική συγγραφέας, παραγωγός και σκηνοθέτις ταινιών για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση και πολιτική ακτιβίστρια για θέματα δικαιωμάτων των μαύρων. Γεννήθηκε με πραγματικό όνομα Marguerite Ann Johnson, στο St. Louis του Μισούρι των ΗΠΑ, το 1928. Το 1951 παντρεύτηκε τον Ελληνα ναυτικό, Anastasios Angelos, το όνομα του οποίου επέλεξε να διατηρήσει, για καλλιτεχνικούς λόγους, έπειτα από τον χωρισμό της. 

© Wikipedia

Βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της μάχης για την απόκτηση πολιτικών δικαιωμάτων των αφροαμερικανών στις ΗΠΑ, συνεργάστηκε με τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και ήταν στενή φίλη του Μάλκολμ X. Το 2000 τιμήθηκε με το Εθνικό Μετάλλιο Τεχνών του αμερικανικού National Endowment for the Arts και τo 2011 ο πρόεδρος Ομπάμα της απένειμε το Presidential Medal of Freedom. 

Συνολικά έγραψε περισσότερα από 30 βιβλία, μεταξύ αυτών δοκίμια, ποιήματα, αλλά και μια σειρά από θεατρικά έργα, σενάρια για ταινίες και τηλεοπτικές σειρές σε διάστημα περισσότερων από 50 χρόνων, ενώ είχε τιμηθεί και με πολλά βραβεία. Πέθανε στις 28 Μαΐου 2014, σε ηλικία 86 ετών.

Ο Ζαν Μισέλ Μπασκιά ήταν Αμερικανός ζωγράφος που γνώρισε επιτυχία κατά τη δεκαετία του 1980 ως μέρος του κινήματος του νεοεξπρεσιονισμού. Γεννήθηκε στις 22 Δεκεμβρίου 1960 στη Νέα Υόρκη. Σε ηλικία 17 ετών άρχισε να σχεδιάζει με σπρέι γκράφιτι στο μετρό της Νέας Υόρκης, υπογράφοντας ως SAMO. Εγκατέλειψε το σχολείο και ζούσε πουλώντας μπλουζάκια και καρτ ποστάλ, ζωγραφισμένα από τον ίδιο.

Η τέχνη του Μπασκιά επικεντρώθηκε σε διχοτομίες όπως ο πλούτος έναντι της φτώχειας, η ενσωμάτωση έναντι του διαχωρισμού και η εσωτερική έναντι της εξωτερικής εμπειρίας. Οικειοποιήθηκε την ποίηση, το σχέδιο και τη ζωγραφική, και πάντρεψε κείμενο και εικόνα, αφαίρεση, εικονογράφηση και ιστορικές πληροφορίες αναμεμειγμένες με τη σύγχρονη κριτική. Χρησιμοποίησε τον κοινωνικό σχολιασμό στους πίνακές του ως εργαλείο ενδοσκόπησης και ταύτισης με τις εμπειρίες του στη μαύρη κοινότητα, καθώς και για επιθέσεις σε δομές εξουσίας και συστήματα ρατσισμού. Η οπτική του ποιητική ήταν έντονα πολιτική και άμεση στην κριτική τους για την αποικιοκρατία και την υποστήριξη της ταξικής πάλης.

© National Portrait Gallery

Πούλησε τον πρώτο του πίνακα, “Cadillac Moon” (1981), στη Debbie Harry, τραγουδίστρια του πανκ ροκ συγκροτήματος Blondie. Σε ηλικία 21 χρονών το 1982 έγινε ο νεότερος καλλιτέχνης που συμμετείχε ποτέ στην Documenta στο Κάσελ της Γερμανίας. Τα έργα του εκτέθηκαν μαζί με τους Joseph Beuys, Anselm Kiefer, Γκέρχαρντ Ρίχτερ, Cy Twombly και Andy Warhol.

Έκανε την πρώτη του αμερικανική ατομική έκθεση στην Annina Nosei Gallery τον Μάρτιο του 1982. Λίγους μήνες αργότερα διέκοψε την συνεργασία του και ανέλαβε να τον εκπροσωπεί για όλο τον κόσμο ο έμπορος τέχνης και γκαλερίστας Bruno Bischofberger. Τον Μάρτιο του 1983, σε ηλικία 22 ετών, ο Basquiat έγινε ένας από τους νεότερους καλλιτέχνες που συμμετείχαν στην έκθεση σύγχρονης τέχνης Whitney Biennial στη Νέα Υόρκη.

Στις 2 Αυγούστου 1988 πέθανε από υπερβολική δόση ηρωίνης σε ηλικία 27 ετών.