«Ίνκι – Βουτιά στην περιπέτεια» & «Πώς να πάτε το χταπόδι σας στο σχολείο»: Οι φίλοι μας τα χταπόδια σε νέες περιπέτειες

Στην καρδιά του καλοκαιριού, τον Αύγουστο, τον κατεξοχήν μήνα των θερινών διακοπών, το ενδιαφέρον μας τραβούν βιβλία για μεγάλα και μικρότερα παιδιά, με έντονο το θαλασσινό στίγμα. Μάλιστα, τα κεφαλόποδα, και ειδικά τα χταπόδια, αποτελούν σε πολλές σύγχρονες ιστορίες τους πρωταγωνιστές, καθώς φαίνεται ότι οι συγγραφείς εμπνέονται από τη φυσιολογία και τις ικανότητές τους.

Έτσι, για ακόμη μια φορά, στα δύο βιβλία που προτείνονται, οι πρωταγωνιστές είναι τα χταπόδια, τα πανέξυπνα και ιδιόρρυθμα πλάσματα που έχουν οχτώ πόδια, τρεις καρδιές, εγκέφαλο με περίπλοκο νευρικό σύστημα, ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά καταστάσεις, να λύνουν γρίφους, να αλλάζουν το χρώμα τους ανάλογα με τα αισθήματά τους, αλλά και να θυμούνται την επαφή τους με τους ανθρώπους και να αλληλεπιδρούν με αυτούς.

Αγγελική Αργυροπούλου, Ίνκι – Βουτιά στην περιπέτεια (εικονογράφηση: Γεωργία Μαυρομάτη, εκδ. Καστανιώτη)

Όταν ο Ίνκι ξεβράστηκε σχεδόν ετοιμοθάνατος στην ακτή του Κόλπου του Χοκ, στη Νέα Ζηλανδία, κοντά στο Εθνικό Ενυδρείο, η ζωή του κρεμόταν από μια κλωστή. Οι επιστήμονες του ενυδρείου περιέθαλψαν το τραυματισμένο χταπόδι του μεγάλου υφάλου και το έβαλαν στη δική του δεξαμενή δίπλα στο μικρό χταπόδι Μπλότσι, τον ταυροκαρχαρία Τάισον και άλλα πλάσματα της θάλασσας, εκεί όπου τελειώνει η Ενότητα της Σκοτεινής Θάλασσας και αρχίζει η Ενότητα της Ανοιχτής Θάλασσας, δηλαδή στο μεταίχμιο δύο θαλάσσιων επιπέδων διαβίωσης.

Ο Ίνκι (όνομα χαϊδευτικό από τη δυνατότητα του χταποδιού να αμολάει μελάνι), με τη βοήθεια του άτακτου και καλοπροαίρετου Μπλότσι, μαθαίνει τη ζωή στο ενυδρείο, ενώ αντιστοίχως εκπαιδεύει τον Μπλότσι για τη ζωή έξω, στην ανοιχτή θάλασσα. Οι μέρες περνούν μέχρι που οι μαθητές του θερινού σχολείου αρχίζουν να επισκέπτονται καθημερινά το ενυδρείο και να αλληλεπιδρούν με τα πλάσματα που φιλοξενεί. Ο Ίνκι, ο Μπλότσι και ο αινιγματικός καρχαρίας Τάισον μελετώνται από την παρατηρητική και εσωστρεφή νεοφερμένη Έμιλι, τον ζωηρό και πάντα κεφάτο Άλφι, την ατίθαση, διεκδικητική και έξυπνη Σάρλοτ. Η αλληλεπίδραση των θαλάσσιων ζώων με τους ανθρώπους που τα περιτριγυρίζουν είναι σύνθετη και έχει αμφίδρομες επιπτώσεις, φέρνοντας αλλαγές στις σχέσεις και απρόσμενες εξελίξεις. 

Από κοντά βλέπουμε και άλλα πρόσωπα, όπως ο υδροβιολόγος Άνταμ, ο φύλακας Νταν, οι γονείς της Έμιλι, που ως υδροβιολόγοι μετοικούν συχνά μαζί με την κόρη τους σε διάφορα μέρη της υφηλίου, συμμαθητές, ζώα στο ενυδρείο: οι ήρωες συγκροτούν ένα σύνθετο, καλοδουλεμένο και πολύ ενδιαφέρον δίκτυο σχέσεων από το οποίο προκύπτει και η δράση στην ιστορία, η οποία θα κορυφωθεί με την ενσυνείδητη απόδραση του χταποδιού Ίνκι πίσω στον βαθύ και κινδυνώδη ωκεανό, μακριά από την ασφάλεια του ενυδρείου και παρόλη, ή καλύτερα, εξαιτίας της τρυφερότητας και αγάπης που μοιράστηκε με όλους όσους στάθηκαν αρωγοί στο τόλμημα.

Η Αργυροπούλου γράφει μια ιστορία φανταστική, με πραγματικά στοιχεία στον πυρήνα της, και η οποία έχει ρυθμό, σασπένς, δράση, καλά δομημένη πλοκή, στοιχεία που εγγυώνται την επιτυχία και την ευχάριστη ανάγνωση του βιβλίου. 

Το βιβλίο της Αγγελικής Αργυροπούλου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη (σειρά «Νεανική Βιβλιοθήκη: Οι φίλοι μας τα ζώα») και εικονογραφείται από τη Γεωργία Μαυρομάτη, απευθύνεται σε αναγνώστες από 7 ετών και χωρίς ανώτατο ηλικιακό όριο. Η ιστορία και ο τρόπος που αυτή αναπτύσσεται από τη συγγραφέα είναι ελκυστική και στους ενήλικες αναγνώστες. Δανείζεται στοιχεία από την πραγματική περιπέτεια ενός χταποδιού που είχε διασωθεί από τους επιστήμονες στο Εθνικό Ενυδρείο της Νέας Ζηλανδίας και το οποίο απέδρασε από εκεί προς τον ωκεανό το 2016, όταν, κατά την πιο πιθανή υπόθεση, το καπάκι της δεξαμενής που το φιλοξενούσε δεν είχε κλείσει καλά. Ο Ίνκι ξεγλίστρησε και μέσα από το σύστημα της αποχέτευσης έφτασε ξανά στον Κόλπο του Χοκ.

Η Αργυροπούλου γράφει μια ιστορία φανταστική, με πραγματικά στοιχεία στον πυρήνα της, και η οποία έχει ρυθμό, σασπένς, δράση, καλά δομημένη πλοκή, στοιχεία που εγγυώνται την επιτυχία και την ευχάριστη ανάγνωση του βιβλίου. Οι χαρακτήρες είναι προσεγμένοι, χτίζονται βαθμιαία και ο καθένας τους -είτε πρόκειται για άνθρωπο, είτε για θαλάσσιο πλάσμα- έχει παρελθόν, παρόν, εύρος συμπεριφορών και συναισθημάτων, εμπειρίες δυσάρεστες και ευχάριστες.  Οι διαδρομές των θαλάσσιων πλασμάτων και των ανθρώπων στον χώρο του ενυδρείου είναι πότε παράλληλες και πότε διασταυρούμενες, επιτρέποντας στη συγγραφέα να παρουσιάσει την εξέλιξη της υπόθεσης σε δύο επίπεδα, αναδεικνύοντας τις ιδιαιτερότητες και τις πιθανές ομοιότητες ανθρώπων και ζώων. Η πλοκή έχει αναδρομές στο παρελθόν, διερωτήσεις, διαλόγους που δεν ωραιοποιούν καταστάσεις, λειτουργώντας ρεαλιστικά, αλλά όχι απομαγευτικά.

 Οι εικόνες λειτουργούν ως σχόλια, ασπρόμαυρες, με μια αύρα ιαπωνικής αισθητικής τύπου manga, και δεν διαρρηγνύουν την αναγνωστική εμπειρία, παρά τη συνοδεύουν ευχάριστα.

Τα χταπόδια, ως ιδιαιτέρως νοήμονα πλάσματα της θάλασσας, εδώ προκρίνονται για τη διερεύνηση της ιδιότυπης σχέσης που μπορεί να αναπτυχθεί με τους ανθρώπους, γεγονός που και επιστημονικά ντοκιμαντέρ ερευνούν και παρουσιάζουν. Η Αργυροπούλου χτίζει το φανταστικό αφήγημα πάνω στην επιστημονική βάση, ωστόσο προσθέτει με προσοχή τα φανταστικά στοιχεία τα οποία προσδίδουν στο κείμενο την περιπέτεια, το συναίσθημα, την πλοκή. Οι χαρακτήρες εκφράζουν σκέψεις, εκλογικεύουν αισθήματα και ένστικτα μέσα από το λόγο των ανθρώπων – επομένως, η επένδυση των θαλάσσιων πλασμάτων με γλώσσα και χαρακτηριστικά ανθρώπινα είναι αναπόφευκτη προκειμένου να στηθεί η ιστορία και να λειτουργήσει. Τα γεγονότα έχουν διττή και έξυπνα διαπλεκόμενη οπτική: τα βλέπουμε από την πλευρά του κεντρικού χαρακτήρα Ίνκι και της διάδρασής του με τα άλλα πλάσματα του ενυδρείου (ειδικά δε με τον Μπλότσι) και τους ανθρώπους, όπως επίσης και από την πλευρά των ανθρώπων και ειδικά των τριών παιδιών που πρωταγωνιστούν, της Έμιλι, του Άλφι και της Σάρλοτ, τα οποία και αναπτύσσουν σχέση συνάφειας και συναισθηματικής συμπόρευσης με τα ζώα που αναλαμβάνουν να παρατηρούν στο πλαίσιο της θερινής μαθητείας τους στο ενυδρείο.

Η Αργυροπούλου μεριμνά ώστε η γραφή αφενός να απευθύνεται στο ανήλικο κοινό, αφετέρου να είναι ελκυστική, ανεξαρτήτως ηλικιακής αναφοράς, να είναι σύγχρονη, χωρίς διδακτισμό, αλλά και χωρίς να στερείται πληροφοριών και παιδαγωγικών ώσεων. Η ιστορία εξελίσσεται και κορυφώνεται συγκινητικά (με τρόπο εγκρατή και ιμπρεσιονιστικό) στο τέλος, χωρίς «κοιλιές», επαναλήψεις ή την αίσθηση διδακτισμού. Τα σημεία που εικονογραφεί η Γεωργία Μαυρομάτη αποδίδουν μέρος της ατμόσφαιρας, χωρίς όμως να αιχμαλωτίζουν τη φαντασία των παιδιών, κάτι που είναι θετικό. Οι εικόνες λειτουργούν ως σχόλια, ασπρόμαυρες, με μια αύρα ιαπωνικής αισθητικής τύπου manga, και δεν διαρρηγνύουν την αναγνωστική εμπειρία, παρά τη συνοδεύουν ευχάριστα.

Το βιβλίο θα συντροφεύσει τα παιδιά και τους προέφηβους στις ώρες της αυγουστιάτικης ραστώνης και θα τα ωθήσει να σκεφτούν πέρα από την ιστορία καθαυτή.

• Διαβάστε επίσης: Θαλασσινές ιστορίες με χταπόδια: 3 βιβλία για παιδιά, με ενσυναίσθηση και αγάπη για τη μάθηση

Μπέκι Σάρνχοστ, Πώς να πάτε το χταπόδι σας στο σχολείο (εικονογράφηση: Τζάκλιν Σινκέτ, μτφρ. Αιμιλία Γιασεμή, εκδ. Παπαδόπουλος)

Η Μπέκι Σάρνχοστ σκαρώνει ένα παραμύθι για παιδιά από 4 έως και 7 ετών, με κέντρο το σχολείο και ένα χταπόδι, αλλά και το μικρό κορίτσι που έχει αναλάβει τη διαπαιδαγώγηση του κατοικίδιου χταποδιού του και επομένως την εγγραφή του στο σχολείο της περιοχής. Η Σάρνχοστ γράφει για τις αγωνίες του μικρού χταποδιού καθώς η μέρα που θα πάει σχολείο πλησιάζει, την προσπάθειά του να κολλήσει κυριολεκτικά σαν βεντούζα στη μικρή φίλη του, ώστε να αποφύγει την κοινωνική δοκιμασία που συνοδεύει την εισαγωγή στο σχολικό περιβάλλον, τις κατεργαριές του για να αποφύγει το... αναπόφευκτο. Μέχρι και το μελάνι του αμολάει σε γενναίες δόσεις για να μην ακούσει το πρώτο κουδούνι.

Το κορίτσι όμως που το φροντίζει, με πολλή στοργή, αλλά και σταθερή βούληση, θα κανακέψει το χταποδάκι και στη συνέχεια θα το συνοδεύσει μέχρι τη σχολική τάξη, προσπαθώντας να ανακουφίσει το άγχος του. Εκεί θα συναντήσει και άλλα μικρά χταπόδια, το ίδιο φοβισμένα και επιφυλακτικά, αλλά και την πρόσχαρη δασκάλα-χταπόδι. Και όταν το χταποδάκι τρέξει πίσω από το κορίτσι για να της χαρίσει την πρώτη του σχολική ζωγραφιά μαζί με μια αγκαλίτσα, έρχεται η σειρά της μικρής να μπει στη δοκιμασία του πρόσκαιρου αποχωρισμού.

Η Σάρνχοστ, στο καλαίσθητο βιβλίο της Πώς να πάτε το χταπόδι σας στο σχολείο (εκδόσεις Παπαδόπουλος), σε μετάφραση Αιμιλίας Γιασεμή, οργανώνει τη χαριτωμένη πλοκή στη βάση της μεταφοράς: το μικρό χταπόδι, ως παράδειγμα αξιαγάπητου πλάσματος της θαλάσσιας πανίδας, φέρει όλα τα χαρακτηριστικά ενός μικρού παιδιού, το οποίο θα πάει πρώτη φορά στο σχολείο (προνήπιο, νήπιο ή και πρώτη δημοτικού). Λειτουργεί ως μεταφορική εικόνα-καθρέφτης, ως ανακουφιστικός μηχανισμός εξομοίωσης, καθώς τα παιδάκια μπορούν να κατανοήσουν μέσα από την ευκολοδιάβαστη και αισιόδοξη ιστορία την ψυχική και συναισθηματική δοκιμασία που επιφυλάσσει η πρώτη μέρα στο σχολείο, η οποία εντέλει είναι μια νέα, σπουδαία αρχή στη ζωή τους και που δεν χρειάζεται να τη φοβούνται αλλά και πολύ περισσότερο δεν χρειάζεται οι ενήλικες να τη φορτώνουν με τις δικές τους αγωνίες και άγχη.

Η παιγνιώδης και ανακουφιστική διάθεση επενδύεται εικονογραφικά από τη ζωγραφική της Τζάκλιν Σίνγκετ. Η Σίνγκετ δημιουργεί περιβάλλοντα με χρωματικό και σχεδιαστικό πλούτο. Η ζωγραφική αποτύπωση της αφήγησης είναι γλαφυρή, προσεκτική στις λεπτομέρειες, ενώ αναδεικνύει χροιές των λέξεων και της βασικής μεταφοράς με στόχο την οργάνωση μιας δυνάμει «σκηνικής» ακολουθίας που θα κινητοποιήσει θετικά τη φαντασία. Είναι σίγουρο ότι τα μικρά παιδιά, στα οποία εξάλλου απευθύνεται το βιβλίο, θα παρατηρήσουν με επιμονή και περιέργεια κάθε μια από τις εικόνες στο βιβλίο, οι οποίες «γράφουν» με το δικό τους τρόπο το αφήγημα και παρακινούν τους αναγνώστες να πειραματιστούν με τη ζωγραφική μεθερμηνεία του παραμυθιού, αλλά, γιατί όχι, και με τη δραματοποίησή του, φτιάχνοντας εικονο-ιστορίες με βάση αυτό που διάβασαν και είδαν.

Στο τέλος του βιβλίου αναφέρονται «δέκα (κυρίως) αληθινά πράγματα για τα χταπόδια», ώστε τα παιδιά να συμπληρώσουν την αναγνωστική εμπειρία με χρήσιμες επιστημονικές πληροφορίες, κατάλληλα παρουσιασμένες έτσι ώστε να γίνουν μέρος της γνώσης τους για αυτά τα μοναδικά θαλάσσια πλάσματα.

 *Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.