«Ένα εκπαιδευτικό "ChildGPT", όπως το οραματίζομαι, θα πρέπει να δίνει υποδείξεις, να θέτει ερωτήματα και να ανοίγει διαφορετικές διαδρομές διερεύνησης, με την καθοδήγηση του εκπαιδευτικού» μας είπε η Ελένη Γαρυφαλάκη, με αφορμή το βιβλίο της «Τι θα γίνουν τα παιδιά μας όταν μεγαλώσουν;» (εκδ. Key Books).

Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου

Τα τελευταία χρόνια οι τεχνολογικές εξελίξεις πραγματοποιούνται όλο και γρηγορότερα και το ευρύ κοινό καλείται να εξοικειωθεί με τις καινοτομίες που το αφορούν, προτού παρουσιαστούν οι επόμενες. Η διαδικτυακή πραγματικότητα στις αρχές του 2000, αλλά και πριν από μία δεκαετία, διαφοροποιείται σε πολλούς τομείς από τη σημερινή, και οι συνεχόμενες αλλαγές προμηνύουν ένα μέλλον απρόβλεπτο, με νέες συνήθειες και νέα επαγγέλματα που δύσκολα μπορούμε να προβλέψουμε αυτή τη στιγμή.

Η Ελένη Γαρυφαλάκη, όμως, επιχείρησε να ζωγραφίσει μια εικόνα του μέλλοντός μας: στο βιβλίο της Τι θα γίνουν τα παιδιά μας όταν μεγαλώσουν; (εκδ. Key Books) παρουσιάζει το πώς θα εξελιχθούν τα επαγγέλματα σε μερικά χρόνια. Καθοριστική παράμετρος, η Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία ήδη χρησιμοποιείται έντονα στο εργασιακό περιβάλλον.

Ηθικολόγοι της τεχνητής νοημοσύνης, σχεδιαστές έξυπνων πόλεων και… αρχιτέκτονες ύπνου – να κάποιες από τις ειδικότητες που θα αποκτήσουν τα παιδιά μας στο μέλλον, κατά την Ελένη Γαρυφαλάκη. Οι προβλέψεις της είναι μέρος ενός δημιουργικού παιχνιδιού φαντασίας, αλλά εκφράζουν προβληματισμούς του εδώ και τώρα.

Μιλήσαμε μαζί της για το πώς θα μπορούσε η Τεχνητή Νοημοσύνη να εισαχθεί στην εκπαίδευση, το πόσο μακρινό ή κοντινό είναι το μέλλον που οραματίζεται, τους κινδύνους που πιθανώς αντιμετωπίζουν τα παιδιά στον ψηφιακό κόσμο, την προσπάθεια που πρέπει να καταβάλλει ο γονιός για να παραμένει ενήμερος κλπ.

Στο βιβλίο σας, εκτός των άλλων, περιγράφετε τους τρόπους που η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να επηρεάσει την εκπαιδευτική διαδικασία. Κάνετε λόγο για την εισαγωγή της -ενός «ChildGPT»- στην τάξη, με τρόπο ώστε να καλλιεργηθεί η δημιουργικότητα των μαθητών. Πώς μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο, χωρίς να χαθεί η αυτονομία της σκέψης του παιδιού;

Χαίρομαι που ξεκινάτε από αυτή την ερώτηση, γιατί θεωρώ ότι είναι σημαντικό να προβληματίζουν οι έννοιες της δημιουργικότητας και της αυτονομίας της σκέψης στην εκπαίδευση. Η απάντησή μου ακουμπά τρία διαφορετικά επίπεδα.

Πρώτον, χρειάζεται να αναρωτηθούμε πόσο υποστηρίζεται ήδη η αυτονομία της σκέψης του παιδιού στο σχολείο αυτή τη στιγμή που συνδιαλεγόμαστε. Κατά τη γνώμη μου, οι συνθήκες όχι μόνο τη δυσκολεύουν, αλλά συχνά την καταργούν. Ο μεγάλος αριθμός μαθητών ανά τμήμα, η περιορισμένη υποστήριξη του εκπαιδευτικού στη δημιουργία κατάλληλου υλικού και οι (σοβαρές) ελλείψεις στις υποδομές αφήνουν μικρά περιθώρια για να αναγνωριστούν και να καλλιεργηθούν οι δυνατότητες κάθε παιδιού. Χρειάζεται, επίσης, ένα περιβάλλον, όπου το παιδί αισθάνεται ασφαλές να ρωτήσει, να διαφωνήσει και να κάνει λάθος. Η συζήτηση για την αυτονομία της σκέψης αρχίζει από εκεί.

Ένα εκπαιδευτικό «ChildGPT», όπως το οραματίζομαι, θα πρέπει να δίνει υποδείξεις, να θέτει ερωτήματα και να ανοίγει διαφορετικές διαδρομές διερεύνησης, με την καθοδήγηση του εκπαιδευτικού.

Δεύτερον, η εισαγωγή της τεχνητής νοημοσύνης χρειάζεται σαφή παιδαγωγικό σκοπό. Αν, απλώς, προσθέσουμε ένα εργαλείο έτοιμων απαντήσεων στην τάξη, κινδυνεύουμε να ενισχύσουμε, όχι μόνο την παθητική αποδοχή της πληροφορίας, αλλά και μια τάση ναρκισσισμού του χρήστη, μιας και, από αυτό που διαπιστώνουμε στις απαντήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, είναι ότι πρόκειται για ένα σύστημα που επιβεβαιώνει και κολακεύει το χρήστη, χωρίς να τον καλεί να εξετάσει τη σκέψη του. Ένα εκπαιδευτικό «ChildGPT», όπως το οραματίζομαι, θα πρέπει να δίνει υποδείξεις, να θέτει ερωτήματα και να ανοίγει διαφορετικές διαδρομές διερεύνησης, με την καθοδήγηση του εκπαιδευτικού.

Για παράδειγμα, ένα παιδί θα μπορούσε πρώτα να γράψει τη δική του ιστορία κι έπειτα να ζητήσει από το εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης ερωτήσεις για τον ήρωα του ή δύο διαφορετικές εκδοχές για την εξέλιξη της πλοκής. Στη συνέχεια, να αποφασίσει τι κρατά, τι απορρίπτει και γιατί ή να πάρει έμπνευση και να δημιουργήσει μια τρίτη, δική του εκδοχή. Η επιλογή και αιτιολόγησή της είναι ουσιαστικό μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Από τις αρχές του 2025 τα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης με βοήθησαν να να οργανώνω και να επεξεργάζομαι αυτό το υλικό πιο γρήγορα, με βάση τις δικές μου παρατηρήσεις και το δικό μου έλεγχο.

Τρίτον, βλέπω σημαντικές δυνατότητες στην υποστήριξη του ίδιου του εκπαιδευτικού, όπως μπορώ να πω υπεύθυνα από τη δική μου προσωπική επαγγελματική εμπειρία. Από το 2012 ως το τέλος του 2024, λίγο πριν αρχίσω να χρησιμοποιώ την τεχνητή νοημοσύνη, αφιέρωνα δεκάδες ώρες στη μελέτη και σύνταξη ποιοτικών αξιολογήσεων και προφίλ πολλαπλής νοημοσύνης για τους μαθητές μου. Με βοηθούσαν να κατανοώ καλύτερα τις ανάγκες και τις δυνατότητές τους και να σχεδιάζω κατάλληλες δραστηριότητες. Μοιραζόμουν αυτές τις παρατηρήσεις και με τους γονείς, ώστε να μπορούν κι εκείνοι να υποστηρίζουν δεξιότητες και δυνατότητες του παιδιού, που δεν διακρίνονταν ή δεν αναδεικνύονταν πάντοτε από το σχολείο.

Από τις αρχές του 2025 τα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης με βοήθησαν να να οργανώνω και να επεξεργάζομαι αυτό το υλικό πιο γρήγορα, με βάση τις δικές μου παρατηρήσεις και το δικό μου έλεγχο. Έτσι, εξοικονομώ χρόνο για να δημιουργώ πιο εξατομικευμένο εκπαιδευτικό υλικό και να σχεδιάζω δραστηριότητες με περισσότερες δυνατότητες δημιουργικής έκφρασης.

Αυτή η εμπειρία με κάνει αισιόδοξη για την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση, με κατάλληλο σχεδιασμό και συνεχή αξιολόγηση. Για μένα, το βασικό κριτήριο επιτυχίας είναι αν το παιδί βρίσκει περισσότερο χώρο να στοχαστεί, να φανταστεί και να δημιουργήσει, αλλά και να διαμοιραστεί τις ιδέες του.

Μιλάτε για τα νέα επαγγέλματα που θα εμφανιστούν. Πείτε μας δυο λόγια για τις προβλέψεις που κάνετε: πόσο «σίγουρες» είναι, με βάση ποια κριτήρια έγιναν κλπ;

Συνήθως, μου αρέσει να ζω στο μέλλον, ή, να το πω καλύτερα, να ζω σε κάτι που δεν υπάρχει (ακόμα). Σαν αναγνώστρια, άλλωστε, αγαπώ και τη λογοτεχνία του φανταστικού. Όταν στο Linkedin είδα τυχαία ένα post μιας Βρετανίδας συγγραφέα παιδικών βιβλίων, της Sophie Deen, για επαγγέλματα του μέλλοντος, εμπνεύστηκα και θέλησα να παίξω με αυτή την ιδέα, επινοώντας κι άλλα επαγγέλματα. Κάπως έτσι ξεκίνησα να γράφω και αυτό το βιβλίο.

Νομίζω ότι χρειάζεται κι εμείς οι γονείς να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να γίνουμε ξανά μαθητές.

Μέσα από αυτές τις δώδεκα ιδέες, θέλω να προσκαλέσω γονείς και παιδιά σε ένα παιχνίδι φαντασίας: Ποιες ανάγκες μπορεί να έχουμε στο μέλλον; Τι θα θέλαμε να αλλάξουμε; Τι θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε; Τα επαγγέλματα αυτά είναι πιθανότητες προς εξερεύνηση, αφορμές για συζήτηση και νέες ιδέες.

Ίσως αυτό να επιδίωκα από την αρχή, κάπως υποσυνείδητα: να εμπνεύσω κι άλλους ανθρώπους να οραματιστούν το μέλλον και να θελήσουν να το συνδημιουργήσουν. Όταν φανταζόμαστε τι θα μπορούσε να υπάρξει, έχουμε κάνει ήδη ένα πρώτο βήμα για να το δημιουργήσουμε.

Ασχολείστε με την εκπαίδευση όλων των ηλικιών. Οι ίδιοι οι γονείς, οι αναγνώστες αυτού του βιβλίου, πόσο θα πρέπει να αλλάξουν για να προσαρμοστούν στην πραγματικότητα που περιγράφετε;

Νομίζω ότι χρειάζεται κι εμείς οι γονείς να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να γίνουμε ξανά μαθητές. Να αναγνωρίσουμε ότι δεν έχουμε όλες τις απαντήσεις και ότι ο κόσμος στον οποίο μεγαλώνουν τα παιδιά μας διαφέρει από εκείνον για τον οποίο προετοιμαστήκαμε εμείς.

Η τεχνολογική εξέλιξη τρέχει γρήγορα, ενώ η κατανόησή μας, οι συνήθειές μας και οι τρόποι με τους οποίους οργανώνουμε την εκπαίδευση, την εργασία και την οικογενειακή ζωή χρειάζονται χρόνο για να προσαρμοστούν. Αυτό το χάσμα μάς καλεί να επενδύσουμε και στη δική μας μάθηση. Χρειάζεται να εκπαιδευτούμε στα εργαλεία που χρησιμοποιούν τα παιδιά μας, να εξετάζουμε τις δυνατότητες και τους περιορισμούς τους και να συζητάμε για όσα αλλάζουν στη ζωή μας.

Στην καθημερινότητα μπορούμε να ξεκινήσουμε από μικρές αλλαγές. Να πούμε, για παράδειγμα, «δεν το γνωρίζω, ας το ψάξουμε μαζί» ή να ακούσουμε το παιδί πριν του δώσουμε μια απάντηση.

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η προσαρμοστική νοημοσύνη. Να μπορούμε να αναθεωρούμε μια βεβαιότητα, να ακούμε μια διαφορετική οπτική, να διαχειριζόμαστε την αμηχανία του καινούριου, να ξεμαθαίνουμε και να ξαναμαθαίνουμε και να αναζητούμε λύσεις μαζί με άλλους, να συνδημιουργούμε το μέλλον. Αυτό απαιτεί υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη, επίγνωση, επικοινωνία, συνεργασία και δημιουργική σκέψη. Είναι δεξιότητες που χρειάζεται να καλλιεργούμε και εμείς, για να μπορούμε να τις υποστηρίζουμε και στα παιδιά μας.

Στην καθημερινότητα μπορούμε να ξεκινήσουμε από μικρές αλλαγές. Να πούμε, για παράδειγμα, «δεν το γνωρίζω, ας το ψάξουμε μαζί» ή να ακούσουμε το παιδί πριν του δώσουμε μια απάντηση. Να αναγνωρίσουμε ένα λάθος μας και να δείξουμε πώς αλλάζουμε προσέγγιση, όταν κάτι δε λειτουργεί. Με τη στάση μας δίνουμε στο παιδί ένα παράδειγμα για το πώς μπορεί να αντιμετωπίζει την αβεβαιότητα.

Παράλληλα, χρειάζεται να του προσφέρουμε μια ασφαλή και υποστηρικτική βάση, με παρουσία, φροντίδα και σαφή όρια. Εδώ χρειάζεται η ισορροπία μεταξύ εξοικείωσης με την τεχνολογία απ’ τη μια, αλλά και επαφής με τη φύση, τις τέχνες, τα βιβλία και τις σχέσεις με τους ανθρώπους απ’ την άλλη, με δική μας συμμετοχή, επίσης, διατηρώντας ζωντανή και τη δική μας περιέργεια.

Αυτή θεωρώ την πιο ουσιαστική αλλαγή: Να μεγαλώνουμε τα παιδιά μας έχοντας τη διάθεση να εξελισσόμαστε μαζί τους. Να τους προσφέρουμε τη σταθερότητα της σχέσης μας και, μέσα σε αυτή, το χώρο να εξερευνήσουν έναν κόσμο που συνεχίζουμε κι εμείς να μαθαίνουμε.

Η ελληνική κυβέρνηση θέτει σε εφαρμογή την απαγόρευση της χρήσης των ΜΚΔ από τα παιδιά. Πολλοί είναι επίσης εκείνοι που ζητούν τον περιορισμό της ΤΝ – μεταξύ αυτών και κάποιοι από τους εγκεφάλους που τη σχεδίασαν. Είναι οι περιορισμοί και ο αυξανόμενος έλεγχος μια λύση, όταν οι εξελίξεις τρέχουν πολύ γρήγορα; Τι πιστεύετε;

Αυτή είναι μία ερώτηση που δεν μπορώ να απαντήσω μόνο με την ιδιότητά μου ως παιδαγωγός, μιας και χρειάζονται πολλές εξειδικευμένες γνώσεις. Πιστεύω ότι οι περιορισμοί μπορούν να αποτελέσουν μέρος της προστασίας των παιδιών, αλλά από μόνοι τους ποτέ δεν ήταν αρκετοί. Το ζήτημα απαιτεί τη συνεργασία και τις γνώσεις από διαφορετικά πεδία: την τεχνολογία, την εκπαίδευση, τη φιλοσοφία, την κοινωνιολογία, την ψυχική υγεία. Η δική μου οπτική είναι διαφορετική ως γονέα και διαφορετική ως παιδαγωγού.

Ως γονέα, με προβληματίζει η πίεση που μπορεί να ασκούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στους εφήβους να προβάλλουν μια διαρκώς ελκυστική, επεξεργασμένη ή υπερβολικά σεξουαλικοποιημένη εικόνα του εαυτού τους, αναζητώντας αποδοχή, αναγνωρισιμότητα ή και εισόδημα ακόμα. Με ανησυχεί το ενδεχόμενο να αρχίσουν να μετρούν την αξία τους με αντιδράσεις και την επιδοκιμασία των άλλων.

Με κατάλληλες συνθήκες και καθοδήγηση, τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να δώσουν στους νέους ευκαιρίες να ανταλλάξουν ιδέες, να οργανώσουν μια δράση και να συνδημιουργήσουν.

Με προβληματίζουν, επίσης, ο διαδικτυακός εκφοβισμός και η προσέγγιση από άτομα που επιδιώκουν να τα εκμεταλλευτούν. Αυτοί οι κίνδυνοι υπάρχουν και εκτός Διαδικτύου, αλλά τα ψηφιακά μέσα μπορούν να διευκολύνουν την πρόσβαση στο παιδί, την απόκρυψη της ταυτότητας και τη διάδοση επιβλαβούς περιεχομένου. Γι’ αυτό θεωρώ ότι οι πλατφόρμες έχουν ουσιαστική ευθύνη για την προστασία των ανήλικων χρηστών τους. Ειδικά τώρα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει εργαλεία για να ανιχνευτούν ύποπτες συμπεριφορές, να προστατευτούν τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα και να εντοπιστούν απάτες ευκολότερα.

Ως παιδαγωγός, όμως, η οπτική μου μετατοπίζεται. Βλέπω δυνατότητες για επικοινωνία, συνεργασία, δημιουργική έκφραση και κοινωνικό ακτιβισμό. Βλέπω δυνατότητες για ενίσχυση δεξιοτήτων, όπως αυτές που προανέφερα, αλλά και πιο συγκεκριμένες, όπως η γλωσσική έκφραση, η δημιουργία γλωσσικού και οπτικού περιεχομένου και η διαπραγμάτευση και η εποικοδομητική κριτική. Με κατάλληλες συνθήκες και καθοδήγηση, τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να δώσουν στους νέους ευκαιρίες να ανταλλάξουν ιδέες, να οργανώσουν μια δράση και να συνδημιουργήσουν. Αντίστοιχες δυνατότητες βλέπω και στην τεχνητή νοημοσύνη, παρότι κάθε τεχνολογία χρειάζεται διαφορετική προσέγγιση και δικλείδες προστασίας.

Θα ήθελα, λοιπόν, η συζήτηση για τις απαγορεύσεις να συνοδεύεται από συγκεκριμένες απαντήσεις: Πώς προστατεύονται τα προσωπικά δεδομένα των παιδιών, είτε από δικούς τους λογαριασμούς είτε όταν αναρτώνται από λογαριασμούς ενηλίκων; Πώς εντοπίζονται και αντιμετωπίζονται οι απάτες, η παρενόχληση και η εκμετάλλευση; Τι ευθύνη αναλαμβάνουν οι εταιρείες; Πώς εκπαιδεύουμε παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς, ώστε να αναγνωρίζουν τους κινδύνους και να αξιοποιούν τις δυνατότητες αυτών των εργαλείων;

Τα όρια χρειάζονται σκοπό, αναλογικότητα και αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς τους. Μαζί τους χρειάζεται και ουσιαστική ψηφιακή και ανθρωπιστική παιδεία. Χρειάζεται να μαθαίνουμε να κρίνουμε, να σεβόμαστε, να συνεργαζόμαστε και να αναλαμβάνουμε την ευθύνη των επιλογών μας. Όσο ισχυρότερα γίνονται τα εργαλεία μας, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά το τι επιλέγουμε να κάνουμε με αυτά και ποιον κόσμο θέλουμε να δημιουργήσουμε.

Η συζήτηση για το εάν είναι ηθικό ή όχι να χρησιμοποιείται η Τεχνητή Νοημοσύνη για τη συγγραφή βιβλίων συνεχίζεται. Εσείς δηλώνετε ανοιχτά πως τη χρησιμοποιήσατε, έχοντας σημειώσει βέβαια τα σημεία του βιβλίου στα οποία συνέδραμε. Τι απαντάτε σε όσους θεωρούν προβληματική τη χρήση της ΤΝ κατά τη συγγραφή;

Κατανοώ τον προβληματισμό. Νομίζω, όμως, ότι αφενός χρειάζεται να διακρίνουμε τα δύο είδη συγγραφής και, αφετέρου, πώς και για ποιον σκοπό χρησιμοποιήθηκε η τεχνητή νοημοσύνη. Η οργάνωση υλικού, η διερεύνηση μιας ιδέας και η ανάθεση της ίδιας της συγγραφής είναι διαφορετικές χρήσεις και χρειάζεται να τις εξετάζουμε ξεχωριστά.

Έχουμε, λοιπόν, τη συγγραφή non fiction βιβλίων, τα οποία είναι, ας πούμε, επιστημονικό προϊόν, είναι αποτέλεσμα μιας καθαρά γνωστικής διαδικασίας. Έχω γράψει ήδη τρία βιβλία προ εποχής τεχνητής νοημοσύνης και η αφετηρία μου παραμένει η ίδια: η μελέτη επιστημονικών θεωριών και ιδεών, τα βιβλία και τα άρθρα που μου δίνουν έμπνευση, η επαγγελματική μου εμπειρία στην τάξη, αλλά και οι συζητήσεις με γονείς και συναδέλφους. Στο συγκεκριμένο βιβλίο, η τεχνητή νοημοσύνη μού έδωσε επιπλέον τη δυνατότητα να κάνω μια διερευνητική «συζήτηση» για κάτι που δεν υπάρχει ακόμα, όπως τα επαγγέλματα που φαντάστηκα. Με βοήθησε, επίσης, να ομαδοποιήσω πιο εύκολα και γρήγορα τις ιδέες από το υλικό που είχα συγκεντρώσει.

Θεωρώ ουσιαστικό να γνωρίζει ο αναγνώστης πού και πώς υπήρξε αυτή η συνδρομή, γι’ αυτό και την ανέφερα. Η διαφάνεια, βέβαια, συνοδεύεται από την ευθύνη του συγγραφέα για όσα υπογράφει, όπως η ακρίβεια, η πρωτοτυπία των ιδεών και η τελική διατύπωση. Η χρήση ενός εργαλείου δε μεταφέρει αυτή την ευθύνη αλλού.

Πάνω απ’ όλα, όμως, χρειάζεται αυθεντικότητα. Πρέπει να έχει ο συγγραφέας κάτι δικό του να πει και να έχει δουλέψει ουσιαστικά για να του δώσει μορφή.

Έχουμε, απ’ την άλλη, τη συγγραφή λογοτεχνικών βιβλίων, η οποία είναι άλλη περίπτωση, καθώς εγώ τη θεωρώ προϊόν Τέχνης, είναι αποτέλεσμα ψυχικής διεργασίας. Εδώ η συζήτηση περί ηθικής ή ευθύνης διαφοροποιείται, γιατί η Τέχνη θέλει Αλήθεια, θέλει ψήγματα ψυχής, γι’ αυτό και οποιαδήποτε μίμηση δημιουργεί δυσπιστία προς το δημιουργό και τον κατατάσσει σε ένα κατώτερο επίπεδο λογοτεχνών. Αυτή είναι μια προσωπική μου άποψη. Στη λογοτεχνία, αλλά και στην εικονογράφησή της, με απασχολεί ιδιαίτερη η προσωπική ματιά του δημιουργού. Ως αναγνώστρια, αναζητώ την αλήθεια της εμπειρίας του, τη φαντασία του, τον τρόπο με τον οποίο έχει δουλέψει τη γλώσσα και έχει δώσει μορφή σε όσα τον συγκινούν. Αυτή την εσωτερική διεργασία που καθρεφτίζει την εσωτερική του Αλήθεια, τη θεωρώ πολύτιμη. Θα με ξένιζε να υποκαθίσταται από ένα έτοιμο αποτέλεσμα που παρουσιάζεται ως εξ ολοκλήρου προσωπική δημιουργία.

Αυτό συνδέεται και με έναν ευρύτερο προβληματισμό μου: Πόσο «παιδεύουμε» το μυαλό μας; Πόσο χρόνο δίνουμε σε μια ιδέα να ωριμάσει, πόσο τολμάμε να αναθεωρήσουμε και να βρούμε τη δική μας έκφραση; Το ερώτημα αφορά κάθε είδος συγγραφής, ακόμα και όταν δε χρησιμοποιείται τεχνητή νοημοσύνη.

Για μένα, λοιπόν, η συζήτηση έχει και ηθική και δημιουργική διάσταση. Χρειάζεται ειλικρίνεια για τη διαδικασία, σεβασμός στη δουλειά των άλλων και προσωπική ευθύνη. Πάνω απ’ όλα, όμως, χρειάζεται αυθεντικότητα. Πρέπει να έχει ο συγγραφέας κάτι δικό του να πει και να έχει δουλέψει ουσιαστικά για να του δώσει μορφή.

*Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.


Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Ελένη Γαρυφαλάκη είναι εξειδικευμένη παιδαγωγός πολλαπλής νοημοσύνης και σύμβουλος αγωγής και εκπαίδευσης, που ζει και εργάζεται στο Ηράκλειο Κρήτης. Οι σπουδές της αφορούν στην εκπαίδευση όλων των ηλικιών, τόσο οι προπτυχιακές (ιταλική-ισπανική φιλολογία, Δημοτικό Παιδαγωγικής Εκπαίδευσης) όσο και οι μεταπτυχιακές (γλωσσικές διαταραχές, Διά βίου εκπαίδευση).

Τα τελευταία 14 χρόνια σχεδιάζει και συντονίζει εργαστήρια πολλαπλής νοημοσύνης, εκπαιδευτικής ρομποτικής και επαγγελματικού προσανατολισμού σε έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο Πολλαπλής Νοημοσύνης στο Ηράκλειο Κρήτης, τον Καλό Αγωγό, για παιδιά, εφήβους και ενήλικες. Το 2015 ανέπτυξε τη δική της παιδαγωγική θεωρία, τη θεωρία Spin, η οποία εφαρμόζει τον συνδυασμό της συναισθηματικής, κοινωνικής και πολλαπλής νοημοσύνης στην εκπαιδευτική πράξη και η οποία παρουσιάστηκε στο TEDx Heraklion.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ένας γίγαντας στο σχολείο»: Εκπαιδευτικό σεμινάριο για την πρόληψη του εκφοβισμού βασισμένο στο βιβλίο του Ιωάννη Γλωσσόπουλου

«Ένας γίγαντας στο σχολείο»: Εκπαιδευτικό σεμινάριο για την πρόληψη του εκφοβισμού βασισμένο στο βιβλίο του Ιωάννη Γλωσσόπουλου

Το Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026, 12:00-14:00, οι εκδόσεις Διόπτρα διοργανώνουν εκπαιδευτικό σεμινάριο για την πρόληψη του εκφοβισμού στην προσχολική και την πρώτη σχολική ηλικία, με οδηγό το βιβλίο «Ένας γίγαντας στο σχολείο» του Ιωάννη Γλωσσόπουλου, στο Βιβλιοπωλείο Διόπτρα Books & Life.

...
«Διερευνώντας τη σχέση ψυχολογίας και λογοτεχνίας»: Ημερίδα για εκπαιδευτικούς και γονείς

«Διερευνώντας τη σχέση ψυχολογίας και λογοτεχνίας»: Ημερίδα για εκπαιδευτικούς και γονείς

Ανοιχτή συζήτηση για τη συνάντηση της λογοτεχνίας με την ψυχολογία και τη συμβολή της στην κατανόηση του σύγχρονου παιδιού και εφήβου, στον Πολυχώρο Μεταίχμιο. Πληροφορίες. © Vitaly Gariev / Unsplash

Ομάδα 018

Την Πέμ...

«Λογοτεχνικές διαδρομές»: Εκδήλωση για την ένταξη αυτοτελούς λογοτεχνικού έργου στην εκπαίδευση, με αφορμή το βιβλίο της Αγάθης Γεωργιάδου

«Λογοτεχνικές διαδρομές»: Εκδήλωση για την ένταξη αυτοτελούς λογοτεχνικού έργου στην εκπαίδευση, με αφορμή το βιβλίο της Αγάθης Γεωργιάδου

Το Σάββατο 17 Οκτωβρίου, στις 11:00, οι εκδόσεις Μεταίχμιο διοργανώνουν ημερίδα για εκπαιδευτικούς, με αφορμή το βιβλίο της Αγάθης Γεωργιάδου «Λογοτεχνικές διαδρομές», αλλά και την ένταξη του αυτοτελούς λογοτεχνικού έργου στα σχολικά προγράμματα σπουδών και στο πολλαπλό βιβλίο. 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Ένας γίγαντας στο σχολείο»: Εκπαιδευτικό σεμινάριο για την πρόληψη του εκφοβισμού βασισμένο στο βιβλίο του Ιωάννη Γλωσσόπουλου

«Ένας γίγαντας στο σχολείο»: Εκπαιδευτικό σεμινάριο για την πρόληψη του εκφοβισμού βασισμένο στο βιβλίο του Ιωάννη Γλωσσόπουλου

Το Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026, 12:00-14:00, οι εκδόσεις Διόπτρα διοργανώνουν εκπαιδευτικό σεμινάριο για την πρόληψη του εκφοβισμού στην προσχολική και την πρώτη σχολική ηλικία, με οδηγό το βιβλίο «Ένας γίγαντας στο σχολείο» του Ιωάννη Γλωσσόπουλου, στο Βιβλιοπωλείο Διόπτρα Books & Life.

...
«Εσύ τι κουβαλάς;» της Αθηνάς Καφετζή (κριτική) – Ένα απελευθερωτικό παραμύθι για τα βάρη μεγάλων και μικρών

«Εσύ τι κουβαλάς;» της Αθηνάς Καφετζή (κριτική) – Ένα απελευθερωτικό παραμύθι για τα βάρη μεγάλων και μικρών

Για το εικονογραφημένο βιβλίο της Αθηνάς Καφετζή «Εσύ τι κουβαλάς;» (εκδ. Πατάκη, εικονογράφηση: Ρέντμερ Χούκστρα).

Γράφει η Ελευθερία Ράπτου

Σε μια πολιτεία μακρινή, παράξενη πολύ, ανεξερεύνητη, κ...

«Τρίποντο και πιρουέτα» του Μάνου Κοντολέων (εφηβικό μυθιστόρημα) – Για την τυραννία της κανονικότητας, για τις επιθυμίες που ξυπνούν στην εφηβεία

«Τρίποντο και πιρουέτα» του Μάνου Κοντολέων (εφηβικό μυθιστόρημα) – Για την τυραννία της κανονικότητας, για τις επιθυμίες που ξυπνούν στην εφηβεία

Για το εφηβικό μυθιστόρημα του Μάνου Κοντολέων «Τρίποντο και πιρουέτα» (εκδ. Πατάκη). Εικόνα: Από την ταινία «Με αγάπη, Σάιμον» (2018).

Γράφει ο Βαγγέλης Μανουβέλος

Υπάρχει μια μορφή βίας που προηγείται της σωματικής επίθεσ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Μαρκαδόροι και κραγιόνια σε νέες σχολικές περιπέτειες: Χιούμορ και χρώμα σε τρία βιβλία για μικρά παιδιά

Μαρκαδόροι και κραγιόνια σε νέες σχολικές περιπέτειες: Χιούμορ και χρώμα σε τρία βιβλία για μικρά παιδιά

Τρία εικονογραφημένα βιβλία για παιδιά προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας: «Ένας μαύρος μαρκαδόρος» (εκδ. Πατάκη) της Εύης Ανδριανού, «Η μέρα που τα κραγιόνια κάνανε φίλους» (μτφρ. Φίλιππος Μανδηλαράς, εκδ. Ίκαρος) και «Τα κραγιόνια επιστρέφουν στο σχολείο» (εκδ. Παπαδόπουλος) των Ντρου Ντέιουολτ [Drew Daywalt] κ...

Θεατρικός οδηγός για βρέφη και πολύ μικρά παιδιά 2026-2027: Παραστάσεις για θεατές από κούνια

Θεατρικός οδηγός για βρέφη και πολύ μικρά παιδιά 2026-2027: Παραστάσεις για θεατές από κούνια

Ένας οδηγός για όσα θα δούμε με τα πολύ μικρά παιδιά στο θέατρο το επόμενο διάστημα. Παραστάσεις που αφορούν στις πολύ νεαρές ηλικίες, στα νήπια και τα μικρά παιδιά. Εικόνα: Από παράσταση για μωρά έως 18 μηνών στη Βρετανία, ©Alicia Clarke.

Επιλογή-παρουσίαση: Ελευθερία Ράπτου ...

Θεατρικός οδηγός για παιδιά και εφήβους 2026-2027: Όλες οι παραστάσεις που θα δούμε φέτος

Θεατρικός οδηγός για παιδιά και εφήβους 2026-2027: Όλες οι παραστάσεις που θα δούμε φέτος

Η νέα θεατρική περίοδος 2026-2027 ξεκινάει με ορμή και πολυσυλλεκτικότητα για το θέατρο που απευθύνεται στα παιδιά όλων των ηλικιών και τους εφήβους. Εικόνα: Από την «Ελίζα» της Ξένιας Καλογεροπούλου σε διασκευή-σκηνοθεσία Θ. Μοσχόπουλου που ανεβαίνει για 2η χρονιά στο θέατρο Πόρτα.

Επιλογή-παρουσίαση: ...

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ