Για το εικονογραφημένο βιβλίο του Απόστολου Πάππου «Η κολοκύθα» (εικονογράφηση: Φωτεινή Στεφανίδη, εκδ. Susaeta).
Γράφει ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος
Μετά το λαϊκό παραμύθι Το γάντι και την επιτυχημένη διασκευή του από τον Απόστολο Πάππο, κυκλοφόρησε το επίσης λαϊκό παραμύθι Η κολοκύθα από τον ίδιο συγγραφέα, ο οποίος αναδιατάσσει το πρωτότυπο κείμενο μετατρέποντάς το σε σύγχρονο διακειμενικό ανάγνωσμα, όπου η παράδοση συνομιλεί κριτικά με την εποχή μας. Το συγκεκριμένο παραμύθι, στην πρώτη του, τη ρωσική, εκδοχή, με τίτλο Το τεράστιο γογγύλι, που περιέχεται στα λαϊκά παραμύθια του Ρώσου Αλεξάντρ Αφανάσιεφ, διεθνοποιημένο και χιλιοδιασκευασμένο (ακόμη κι από τον Τολστόι), στις περισσότερες εκδοχές ως «Η κολοκύθα» ή «Η μεγάλη» ή «Η πελώρια κολοκύθα», παραμένει κοντά στο αρχικό κείμενο. Στον κήπο ενός ζευγαριού, η κολοκύθα είναι τόσο μεγάλη, που δεν ξεριζώνεται με την προσπάθεια και των δύο ανθρώπων, καθώς και από τη συνδρομή των οικόσιτων ζώων τους, όλα με αρνητικά χαρακτηριστικά, τα οποία βοηθούν βαριεστημένα και δίχως ίχνος συνεργατικής σκέψης. Το πλάσμα που βοηθά αποτελεσματικά, ώστε να ξεριζωθεί η κολοκύθα, είναι ένα ποντίκι, αλλά για λόγους μάλλον ιδιοτελείς. Πεινάει, αλλά και γνωρίζει καλά τη δύναμη της εργασίας.
Ο Πάππος δίνει μια ολοκληρωτικά διαφορετική τροπή στην πλοκή του παραμυθιού. Δεν αναφέρεται σε αρνητικά χαρακτηριστικά των ζώων κι ούτε διατηρεί τη διδακτική του πρόθεση, αλλά διαφοροποιεί την υπόθεση θεματολογικά και ιδεολογικά. Η αφήγηση αρχίζει στο πλαίσιο παραμυθιακής αύρας: η γυναίκα και ο άνδρας ζουν σε μια αχρονική εποχή (κανείς δεν θυμόταν από πότε ζούσαν εκεί). Στην πλέον δύσκολη στιγμή, αφού μαζί με τα ζώα του σπιτιού τους, που βοηθούν με θετική διάθεση, αδυνατούν να ξεριζώσουν την κολοκύθα, δεν διστάζουν να καλέσουν σε βοήθεια τους κατοίκους του χωριού που αγόγγυστα τρέχουν να συνδράμουν. Έτσι, τη δύναμη του ενός, του παραδοσιακού παραμυθιού, αλλά και πολλών διασκευών, αντικαθιστά το πνεύμα και η δύναμη της κοινότητας, των πολλών, που πρόθυμα και ισότιμα συνεργάζονται. Κι η κολοκύθα ξεριζώνεται με το απαιτούμενο χιούμορ: ο ένας πέφτει πάνω στον άλλον! Και στο τέλος, έρχεται η ανταμοιβή, με ένα εύγεστο και μάλλον πολύβουο γεύμα, με τη ζωγραφιά της Φωτεινής Στεφανίδη να παραπέμπει ενδοδιακειμενικά στο έργο της «Σιωπηρή ευωχία».
Σε δυο δημιουργικά σημεία απροσδιοριστίας δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα, με προεκτάσεις φιλοσοφικού περιεχομένου. Στην ακολουθία των γεγονότων, και τη στιγμή που το συνεργατικό πλήθος ανθρώπων και ζώων ξεριζώνει την κολοκύθα, η γυναίκα παρατηρεί ότι οι ρίζες της είναι παράξενα κομμένες κι αναρωτιέται για ποιον λόγο. Ο αφηγητής υπονοεί ότι κάποια άγνωστη δύναμη από το υπέδαφος βοήθησε. Στην πρόταση δε της γυναίκας να μην αφεθεί στο μέλλον άλλη κολοκύθα να μεγαλώσει, ο άντρας της δίνει την απάντηση: «Νομίζω ότι πρέπει να αφήνουμε μια τέτοια τεράστια κολοκύθα». Κι είναι η μοναδική φορά που ακούγεται η φωνή του, γιατί μέχρι τότε, σε όλες τις πλέον σημαντικές αποφάσεις, η γυναίκα έχει την πρωτοκαθεδρία. Μόνιμη η έκφραση: «Ο άνδρας την άκουσε…».
Η ταύτιση της προσπάθειας με τη δύναμη της ζωής που αναβλύζει από τη γη, καθώς και η βεβαιότητα ότι πάντοτε θα υπάρχουν κολοκύθες μεγάλες, άρα πάντα η συνεργασία θα διασώζει και θα διαιωνίζει θριαμβευτικά την κατάσταση, είναι ολοφάνερη και αβίαστα διδακτική. Ο αφηγητής, δίνοντας μια οικολογική και συνάμα φεμινιστική διάσταση στην ιστορία, προσφέρει και μια άλλη δυνατότητα της ζωής που γεννιέται από το υπέδαφος, ενεργοποιώντας τον χρωστήρα της Στεφανίδη, ώστε να την αναπαριστήσει σε πολλά σημεία της κλιμακωτής συλλογικής προσπάθειας. Η δυναμική του ζευγαριού, με τη στάση του, θα έλεγα ότι υποδηλώνει αφενός τη φωνή της φύσης που μεταφέρεται και στις ανθρώπινες δυνάμεις και αφετέρου, τη φωνή της ζωής όπου η ελευθερία αποτελεί προϋπόθεση για την ανάδειξή της.
Η εικονογράφηση της Φωτεινής Στεφανίδη
Η Στεφανίδη, σε όλα τα σημεία της αφήγησης, μετασχηματίζει ουσιαστικά τον λόγο σε έναν κόσμο μορφών και συμβόλων, καταφέρνοντας, από τη μια πλευρά, να συνομιλεί ουσιαστικά με το κείμενο, προσεγγίζοντας σε βάθος την αφηγηματική του παραμυθιακή απλότητα, και από την άλλη, να δημιουργεί μια άλλη αφήγηση, σαν μια γλώσσα αυτόνομη, στην οποία το ονειρικό στοιχείο προσδίδει στο κείμενο ποιητικές διαστάσεις. Η διαύγεια των εικόνων της, εν πολλοίς με γήινα χρώματα, υποβάλλει τον αναγνώστη ώστε να εστιάσει σε λεπτομέρειες προτού επεκτείνει τη φαντασία του.
Είναι εντυπωσιακή και συνάμα βαθιά η αποτύπωση όχι μόνον των συμβαινόντων πάνω στο έδαφος με διάφορα ζώα, ιδίως γάτες, που ακόμη και σαν νοσταλγική ανάμνηση παρακολουθούν και συμβάλλουν παρατηρώντας, εμπνέοντας και προσδίδοντας ομορφιά στα θαυμαστά γενόμενα, αλλά και η ανάδειξη του εσωτερικού της γης, με εικόνες ριζών και όντων. Πιστεύω ότι ζώα και φυτά αποτελούν τη βάση της ιδεολογίας των «Μυστικών Κήπων», ενός σύνθετου έργου της, όπου όλα τα όντα της φύσης, προπάντων τα μικρά και «κρυμμένα», αναδίδουν την ομορφιά που μας λείπει, γιατί πιθανόν να περνάει απαρατήρητη.
Εν προκειμένω, είναι σαν να ερμηνεύει με ορισμένο ζωγραφικό τρόπο την καταληκτήρια παράγραφο του κειμένου που εξακτινώνεται σε πολλαπλές αναγνωστικές ανταποκρίσεις, ίσως και σε κάποιες μεταφυσικού τύπου: «Κανείς ποτέ δεν έμαθε τι έγινε κάτω από το χώμα. Γιατί εκεί κάτω γίνονται πράγματα που ποτέ δεν θα μάθουν όσοι ζουν στο φως. Και καλύτερα, δηλαδή». Στο ότι ξεριζώθηκε η κολοκύθα σίγουρα συνέβαλε η δύναμη των θρεπτικών συστατικών, αλλά και η δράση κάποιων ζώων που ωθούν τα φυτά να αναδυθούν από το υπέδαφος. Ωστόσο, υπάρχουν και κρυμμένες αλήθειες που έρχονται στο φως μόνον ύστερα από την προσπάθεια και τη συνεργασία. Και σε κάθε περίπτωση, είναι μια έκφραση με φιλοσοφικό περιεχόμενο, που υποδηλώνει τον διαχωρισμό του σκοταδιού από το φως της ημέρας. Και στα δύο επίπεδα μπορούν να συμβούν δημιουργικά πράγματα, που αν είναι προς τη σωστή κατεύθυνση, τότε αναδεικνύονται στο φως.
- Διαβάστε επίσης: 5 λεπτά με τον Απόστολο Πάππο: «Η καλοσύνη, η αγάπη, η αποδοχή, είναι έννοιες αγεωμέτρητες»
Πρόκειται για ένα ανοικτό κείμενο, σε αντίθεση με το παραδοσιακό. Για τη δημιουργία δε επαρκών αναγνωστών και αναγνωστριών είναι απαραίτητα τα «ανοιχτά κείμενα», όπως υπογραμμίζει ο Πήτερ Χάντ.1 Αναφερόμαστε, δηλαδή, για ένα εικονοβιβλίο (picturebook) του οποίου η υπόθεση ρέει αφηγηματικά λειτουργώντας σε ένα νέο νοηματικά πλαίσιο2 με σύγχρονα ιδεολογικά μηνύματα και πολλαπλές αναγνώσεις, ανάλογα με την ηλικία του αναγνωστικού κοινού και την αναγνωστική του ιστορία. Ο Πάππος δεν διασκεύασε απλά την ιστορία, αλλά κυριολεκτικά την αναδημιούργησε, δίνοντάς της σύγχρονη διάσταση με μια γλώσσα απλή, ζωντανή και με την απαιτούμενη αφαιρετικότητα του παραδοσιακού παραμυθιού. Αλλά και η υλικότητα του βιβλίου, η ποιότητα του χαρτιού, η προσεγμένη βιβλιοδεσία, όλα αυτά αποτελούν ένα εκδοτικό παράδειγμα για ανάλογα βιβλία που δεν φείδονται κόπων και εξόδων…
＊Ο ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ είναι συγγραφέας, κριτικός βιβλίων για παιδιά και εφήβους, τ. πανεπιστημιακός. Τελευταίο του βιβλίο «Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων» (εκδ. Καλέντη).
Λίγα λόγια για τους δημιουργούς
Ο Απόστολος Πάππος γεννήθηκε το 1976 στα Εξάρχεια. Σπούδασε στο Τ.Ε.Α.Π.Η Αθηνών και Ελληνική Φιλολογία στη Φιλοσοφική της ίδιας πόλης. Είναι νηπιαγωγός από το 2003. Δημιούργησε το ELNIPLEX το 2012, τη Χρυσή Λίστα (ELNIPLEX GOLD LIST) το 2017, τη φιλαναγνωστική καμπάνια #diavazoume και τη δράση «21η Δεκεμβρίου – Χάρισε ένα βιβλίο» το 2023. Διαβάζει και γράφει για βιβλία παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας.
Έχει δημοσιεύσει εργασίες του σε συλλογικά επιστημονικά βιβλία και περιοδικά. Έχει γράψει μαζί με τη Μαίρη Μπιρμπίλη τα βιβλία Πρόσωπο, ζώο, πράγμα (εκδ. Πατάκη), Ώρα για θέατρο! (εκδ. Μεταίχμιο) και έχει συγγράψει και επιμεληθεί άλλα 12 βιβλία δραστηριοτήτων. Έχει μεταφράσει τα βιβλία Συγγνώμη που θύμωσες, Ο αρκούδος που ψάρευε (εκδ. Susaeta) κ.ά. Έχει διασκευάσει Το γάντι (εκδ. Susaeta). Ζει στον Πειραιά.
Η Φωτεινή Στεφανίδη γεννήθηκε το 1962. Είναι κόρη του σημαντικού εικαστικού Γιάννη Στεφανίδη. Σπούδασε ζωγραφική στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών με καθηγητές τον Γιάννη Μόραλη και τον Δημήτρη Μυταρά. Παράλληλα ασχολήθηκε με τη χαρακτική και τον σχεδιασμό και την εικονογράφηση βιβλίων.
Έχει συνεργαστεί με πολλούς και αναγνωρισμένους συγγραφείς και έχει ειδικευτεί στο συλλεκτικό βιβλίο. Ώς τώρα έχουν εκδοθεί 130 βιβλία με εικονογραφήσεις ή και κείμενά της. Ανάμεσα στις διακρίσεις που έχει λάβει, ξεχωρίζουν τα τέσσερα κρατικά βραβεία, τα βραβεία ΙΒΒΥ, οι διακρίσεις White Ravens, ΒΙΒ Μπρατισλάβας, Golden Pen Βελιγραδίου και BNF Παρισιού, τα βραβεία περιοδικού Διαβάζω και Αναγνώστη, καθώς και οι υποψηφιότητες βραβείων Andersen και Lindgren. Το 2023 φιλοτέχνησε την αφίσα για την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου, η οποία κυκλοφόρησε παγκόσμια.
1 Χάντ, P. (1996). Κριτική, Θεωρία και Παιδική Λογοτεχνία. Μτφρ. Μ. Κανατσούλη, Πατάκης.
2 Hutcheon, L. A Poetics of Postmodernism: History, Theory, Fiction. London, Routledge, 2003, σσ. 45 κ. ε..
