
Για το εφηβικό μυθιστόρημα του Μάνου Κοντολέων «Τρίποντο και πιρουέτα» (εκδ. Πατάκη). Εικόνα: Από την ταινία «Με αγάπη, Σάιμον» (2018).
Γράφει ο Βαγγέλης Μανουβέλος
Υπάρχει μια μορφή βίας που προηγείται της σωματικής επίθεσης και συχνά την καθιστά δυνατή. Είναι εκείνη που ασκείται όταν ένας άνθρωπος υποχρεώνεται να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα από τις κατηγορίες, τις προσδοκίες και τις προκαταλήψεις των άλλων. Στην εφηβεία, όταν η προσωπική ταυτότητα παραμένει ακόμη υπό διαμόρφωση, αυτή η εξωτερική επιβολή αποκτά ιδιαίτερη ένταση. Το σώμα γίνεται αντικείμενο παρατήρησης, η επιθυμία υπόκειται σε άτυπους κανόνες και η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό αυτολογοκρισίας. Σε αυτό το πεδίο τοποθετεί ο Μάνος Κοντολέων το μυθιστόρημά του Τρίποντο και πιρουέτα, εξετάζοντας τις αντιφάσεις της εφηβικής αυτογνωσίας μέσα από τη συνάντηση δύο αγοριών που έχουν μάθει να αντιλαμβάνονται τον κόσμο με διαφορετικούς τρόπους.
Ο Αλέξανδρος ή Άλεκ, κινείται στον κόσμο του μπάσκετ, της αθλητικής επίδοσης και της αναγνώρισης από τους συνομηλίκους του. Ο Κλείτος αγαπά τον χορό, τη μουσική και τη λογοτεχνία, ενώ η ετεροχρωμία των ματιών του έχει αποτελέσει από την παιδική ηλικία αφορμή χλευασμού. Η γνωριμία τους αναπτύσσεται αρχικά ως φιλία, αποκτώντας σταδιακά συναισθηματικές διαστάσεις που κανένας από τους δύο δεν μπορεί να διαχειριστεί χωρίς αμηχανία. Οι προσωπικές τους διαδρομές συναντιούνται σε ένα περιβάλλον όπου η διαφορετικότητα γίνεται συχνά αντιληπτή ως απόκλιση από ένα προκαθορισμένο πρότυπο συμπεριφοράς.
Ο τίτλος οργανώνει εξαρχής μια φαινομενική αντίθεση. Το τρίποντο παραπέμπει στην αθλητική επιτυχία, στη συλλογική αναγνώριση και σε μια κοινωνικά κατοχυρωμένη εκδοχή της αρρενωπότητας. Η πιρουέτα συνδέεται με την καλλιτεχνική έκφραση, τη σωματική ευαισθησία και μια δραστηριότητα που εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως ασύμβατη με τα παραδοσιακά ανδρικά πρότυπα. Ωστόσο, η ουσιαστική λειτουργία αυτής της αντιπαράθεσης δεν βρίσκεται στην επιβεβαίωση των διαφορών τους αλλά στην αμφισβήτησή τους. Το σώμα του καλαθοσφαιριστή και το σώμα του χορευτή υπακούουν σε διαφορετικές τεχνικές, μοιράζονται όμως την ανάγκη πειθαρχίας, ακρίβειας, ισορροπίας και έκφρασης.
Η διάκριση ανάμεσα στα δύο αγόρια αποδεικνύεται επομένως λιγότερο αυτονόητη από όσο υποδεικνύουν οι κοινωνικές συμβάσεις. Ο Κοντολέων αξιοποιεί αυτή την αντίθεση για να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο οι έμφυλοι ρόλοι καθορίζουν όχι μόνο τη δημόσια συμπεριφορά, αλλά και τις δυνατότητες προσωπικής αυτοαντίληψης.
Η διαφορετικότητα ως κοινωνική κατασκευή
Η ετεροχρωμία του Κλείτου αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αφηγηματικά ευρήματα του μυθιστορήματος. Το ένα μάτι του είναι γαλανό και το άλλο καστανό. Πρόκειται για μια φυσική ιδιαιτερότητα, η οποία δεν συνεπάγεται από μόνη της κάποια κοινωνική ή ψυχολογική δυσκολία. Η σημασία της μεταβάλλεται όταν οι συμμαθητές του αρχίζουν να την αντιμετωπίζουν ως αντικείμενο χλευασμού. Ο μικρός Κλείτος δεν γεννιέται με την πεποίθηση ότι διαφέρει με τρόπο προβληματικό. Μαθαίνει να αντιλαμβάνεται έτσι τον εαυτό του επειδή οι άλλοι επιμένουν να του αποδίδουν αυτή την ταυτότητα. Η επανάληψη των προσβολών, η συμμετοχή των υπόλοιπων παιδιών κι η σταδιακή απομόνωσή του αποτυπώνουν τη διαδικασία μέσα από την οποία ένα σωματικό χαρακτηριστικό μετατρέπεται σε κοινωνικό στίγμα.
Η διαφορετικότητα του Κλείτου αποκτά αρνητικό περιεχόμενο επειδή οι άλλοι την ερμηνεύουν ως απόκλιση από την κανονικότητα.
Η συγκεκριμένη αναπαράσταση μπορεί να προσεγγιστεί μέσα από την κοινωνιολογική προβληματική του Έρβινγκ Γκόφμαν. Το στίγμα δεν αποτελεί απλώς μια ανεπιθύμητη ιδιότητα του ατόμου, αλλά συγκροτείται στη σχέση ανάμεσα σε ένα χαρακτηριστικό και στις προσδοκίες του κοινωνικού περιβάλλοντος. Η διαφορετικότητα του Κλείτου αποκτά αρνητικό περιεχόμενο επειδή οι άλλοι την ερμηνεύουν ως απόκλιση από την κανονικότητα. Η διαδικασία αυτή κορυφώνεται όταν ο Κλείτος αρχίζει να αποφεύγει τους καθρέφτες. Η εικόνα του εαυτού του έχει πλέον διαμεσολαβηθεί από την εχθρική αξιολόγηση των άλλων. Δεν αντικρίζει απλώς το πρόσωπό του, αλλά την πιθανότητα μιας νέας απόρριψης.
Η αποστροφή του Κλείτου προς την εικόνα του αποκαλύπτει έναν από τους βαθύτερους μηχανισμούς του κοινωνικού στιγματισμού: τη σταδιακή εσωτερίκευση της απόρριψης. Η επαναλαμβανόμενη υποτίμηση δεν περιορίζεται πλέον στις σχέσεις του με τους συνομηλίκους του, αλλά επηρεάζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την προσωπική του υπόσταση. Ο καθρέφτης παύει να αποτελεί ένα ουδέτερο μέσο αυτοπαρατήρησης και μετατρέπεται σε υπενθύμιση μιας ανεπιθύμητης ταυτότητας, την οποία έχει κατασκευάσει το κοινωνικό του περιβάλλον. Ο Κοντολέων αποτυπώνει εδώ μια ιδιαίτερα επώδυνη συνέπεια του αποκλεισμού, τη στιγμή κατά την οποία η εξωτερική προκατάληψη παύει να βιώνεται αποκλειστικά ως επιθετική συμπεριφορά των άλλων κι εγκαθίσταται στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, διαμορφώνοντας την αυτοεικόνα του. Η δυσκολία του Κλείτου δεν έγκειται επομένως στην αποδοχή της σωματικής του ιδιαιτερότητας, αλλά στην προσπάθειά του να αποδεσμευτεί από το αρνητικό νόημα που της έχουν αποδώσει οι άλλοι.
Η ετεροχρωμία αποκτά ωστόσο και μια δεύτερη σημασία. Τα διαφορετικά μάτια μπορούν να διαβαστούν ως μεταφορά της πολλαπλότητας των οπτικών. Ο Κλείτος διαθέτει κυριολεκτικά δύο διαφορετικά βλέμματα, ενώ το περιβάλλον του απαιτεί μια ενιαία και προκαθορισμένη εικόνα του εαυτού του. Η αντίφαση προσδίδει στο σωματικό χαρακτηριστικό μια λειτουργία που υπερβαίνει τον ρεαλισμό της αρχικής περιγραφής.
Η αρρενωπότητα ως δοκιμασία συμμόρφωσης
Απέναντι στον Κλείτο, ο Αλέξανδρος φαίνεται αρχικά να διαθέτει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που εξασφαλίζουν την κοινωνική αποδοχή. Ασχολείται με το μπάσκετ, επιδιώκει τη διάκριση, συμμετέχει στις παρέες των αγοριών κι αναγνωρίζει την αξία του μέσα από την αθλητική του επίδοση. Η θέση του όμως αποδεικνύεται εξίσου επισφαλής. Ο Άλεκ δεν είναι ελεύθερος επειδή ανταποκρίνεται περισσότερο στα κοινωνικά πρότυπα: αντιθέτως, η αποδοχή που απολαμβάνει προϋποθέτει τη διαρκή επιβεβαίωση της συμμόρφωσής του. Πρέπει να αποδεικνύει ότι είναι αρκετά ανταγωνιστικός, αρκετά δυναμικός, αρκετά αρρενωπός. Η αθλητική επιτυχία λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικής νομιμοποίησης, αλλά δεν μπορεί να επιλύσει τις αντιφάσεις της προσωπικής του ζωής.
Η σιωπή του αποκαλύπτει ένα δυσάρεστο ενδεχόμενο: η επιθυμία για αποδοχή μπορεί να αποδειχθεί ισχυρότερη από την ηθική υποχρέωση απέναντι σε έναν αγαπημένο άνθρωπο.
Η σχέση του με τον Κλείτο διαταράσσει αυτή την ισορροπία. Η τρυφερότητα, η ζήλια, η έλξη κι η επιθυμία συναισθηματικής εγγύτητας δεν συμβιβάζονται εύκολα με την εικόνα που έχει διαμορφώσει για τον εαυτό του. Ο Αλέξανδρος αντιλαμβάνεται σταδιακά ότι η επιθυμία του δεν υπακούει στις κατηγορίες μέσα από τις οποίες έχει μάθει να οργανώνει την προσωπική του ταυτότητα. Ο Κοντολέων αποφεύγει, στις καλύτερες στιγμές του, να παρουσιάσει αυτή τη σύγκρουση ως απλό δίλημμα ανάμεσα στην αλήθεια και στο ψέμα. Ο Άλεκ δεν αποκρύπτει μόνο τα συναισθήματά του από τους άλλους. Δυσκολεύεται να τα αναγνωρίσει και ο ίδιος, επειδή η αποδοχή τους θα απαιτούσε την αναθεώρηση ενός ολόκληρου συστήματος αντιλήψεων.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η στάση του κατά τον δημόσιο εξευτελισμό του Κλείτου. Η αδυναμία του να υπερασπιστεί τον φίλο του δεν οφείλεται σε έλλειψη συναισθημάτων, αλλά στον φόβο της κοινωνικής έκθεσης. Η σιωπή του αποκαλύπτει ένα δυσάρεστο ενδεχόμενο: η επιθυμία για αποδοχή μπορεί να αποδειχθεί ισχυρότερη από την ηθική υποχρέωση απέναντι σε έναν αγαπημένο άνθρωπο. Η σκηνή αυτή αποτελεί μία από τις πιο ουσιαστικές στιγμές του μυθιστορήματος, επειδή αποφεύγει την εύκολη ταύτιση της αγάπης με την ηθική γενναιότητα. Ο Αλέξανδρος μπορεί να αισθάνεται τρυφερότητα για τον Κλείτο και ταυτόχρονα να συμμετέχει μέσω της αδράνειάς του στη διαδικασία της απομόνωσής του.
Η εφηβεία ως εμπειρία αβεβαιότητας
Η εφηβική ηλικία δεν αντιμετωπίζεται από τον συγγραφέα ως μια ανέφελη περίοδος ανακάλυψης, αλλά ως μια συνθήκη στην οποία η επιθυμία συχνά προηγείται της δυνατότητας κατανόησής της. Οι χαρακτήρες δεν διαθέτουν πάντοτε το κατάλληλο λεξιλόγιο για να περιγράψουν όσα αισθάνονται. Καταφεύγουν σε υπεκφυγές, αντιδρούν με ζήλια, απομακρύνονται ή επιχειρούν να αποκαταστήσουν σχέσεις που οι ίδιοι έχουν προηγουμένως τραυματίσει.
Η αβεβαιότητα αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίπτωση του Αλέξανδρου, ο οποίος επιχειρεί να συνδυάσει τις προσωπικές του επιθυμίες με τις προσδοκίες του περιβάλλοντός του. Η ερωτική του προσέγγιση προς τη Νίνα κι η συναισθηματική του σχέση με τον Κλείτο δεν συγκροτούν μια απλή αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο πρόσωπα. Αποκαλύπτουν τη δυσκολία του να προσδιορίσει τι πραγματικά επιθυμεί και κυρίως τι είναι διατεθειμένος να αναγνωρίσει δημόσια.
- Διαβάστε επίσης: «Τρίποντα και πιρουέτες» του Μάνου Κοντολέων (κριτική) – Αναζητώντας επιλογές και ισορροπίες, σε ένα μυθιστόρημα για εφήβους και νέους
Η Νίνα, από την πλευρά της, δεν περιορίζεται στον ρόλο ενός προσώπου που παρεμβάλλεται ανάμεσα στα δύο αγόρια. Η παρουσία της συμβάλλει στην ανάδειξη των αντιφάσεών τους, ενώ η στάση της απέναντι στη φιλία, στην επιθυμία και στην ανάγκη επικοινωνίας προσφέρει μια διαφορετική οπτική. Η συμβολή της στη σταδιακή επαναπροσέγγισή τους αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η παρουσία της λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στους δύο εφήβους, διευκολύνοντας την επικοινωνία τους και συμβάλλοντας στην εξέλιξη της μεταξύ τους σχέσης.
Το σχολείο αποτελεί τον βασικό χώρο όπου αυτές οι αντιφάσεις αποκτούν δημόσια μορφή. Οι παρέες, οι αθλητικές ομάδες, οι σχολικές εκδηλώσεις κι οι άτυπες ιεραρχίες συγκροτούν ένα περιβάλλον συνεχούς αξιολόγησης. Η σκηνή της επίθεσης αποκαλύπτει την ευκολία με την οποία η συλλογική συμπεριφορά μετατρέπεται σε μηχανισμό επιβολής και ταπείνωσης. Οι προσβολές, οι υπαινιγμοί για τη σεξουαλικότητα κι η σωματική βία δεν αποτελούν μεμονωμένες εκδηλώσεις εφηβικής επιθετικότητας, αλλά εκφράσεις μιας βαθύτερης κοινωνικής δυσανεξίας απέναντι σε ό,τι αποκλίνει από τις κυρίαρχες αντιλήψεις περί ανδρισμού. Ο Κοντολέων αναδεικνύει την ιδιαίτερη σκληρότητα της βίας που εκδηλώνεται υπό την επίδραση των συλλογικών προκαταλήψεων, καθώς η ατομική ευθύνη υποχωρεί μπροστά στη δυναμική της ομάδας και η διαφορετικότητα μετατρέπεται σε πρόσχημα εξευτελισμού. Η κοινωνική αποδοχή αποκαλύπτεται έτσι ως μια εύθραυστη συνθήκη, η οποία συχνά εξαρτάται από τη συμμόρφωση προς τις κυρίαρχες αντιλήψεις και προσδοκίες.
Η οικογενειακή μνήμη κι η ιστορία της επιθυμίας
Μία από τις περισσότερο ενδιαφέρουσες επιλογές του συγγραφέα είναι η εισαγωγή της ιστορίας του παππού του Κλείτου, μέσα από την οποία οι έμφυλες προκαταλήψεις αποκτούν ιστορικό και διαγενεακό βάθος. Ο ηλικιωμένος άνδρας ανακαλεί την επιθυμία του να μάθει πιάνο, μια επιλογή που στην εποχή του θεωρούνταν ασύμβατη με τα κυρίαρχα πρότυπα ανδρισμού. Ο χαρακτηρισμός «κοριτσάκι», με τον οποίο αντιμετωπιζόταν η μουσική του κλίση, κι η πατρική απαγόρευση που τον ανάγκασε να εγκαταλείψει το πιάνο και να στραφεί στο σαξόφωνο αποκαλύπτουν πόσο βαθιά μπορούν να παρεμβαίνουν οι κοινωνικές αντιλήψεις ακόμη και στις πιο προσωπικές επιθυμίες.
Η εμπειρία του δημιουργεί έναν ουσιαστικό παραλληλισμό με τον Κλείτο, του οποίου η αγάπη για τον χορό προκαλεί αντίστοιχες αντιδράσεις. Ανάμεσα στις δύο γενιές μεσολαβούν διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες, αλλά επιβιώνει η ίδια αντίληψη ότι ορισμένες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης επιτρέπονται ή απαγορεύονται ανάλογα με το φύλο. Η ιστορία του παππού αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποκαλύπτει ότι οι περιορισμοί της προσωπικής ελευθερίας δεν επιβάλλονται πάντοτε με τη μορφή ρητής απαγόρευσης της ταυτότητας, αλλά συχνά μέσα από καθημερινές πρακτικές υποτίμησης, οι οποίες καθορίζουν ποιες επιθυμίες θεωρούνται κοινωνικά αποδεκτές.
Εδώ ο συγγραφέας αποφεύγει τη σχηματική αντιπαράθεση ανάμεσα σε συντηρητικούς ηλικιωμένους και προοδευτικούς νέους. Η ηλικία δεν καθορίζει μηχανικά τη στάση απέναντι στη διαφορετικότητα.
Η ιστορία του παππού αναδεικνύει επίσης τη διαφορά ανάμεσα στην επιβίωση και στην προσωπική ολοκλήρωση. Ο άνθρωπος μπορεί να συνεχίσει τη ζωή του, να δημιουργήσει οικογένεια και να ανταποκριθεί στις κοινωνικές του υποχρεώσεις, διατηρώντας ωστόσο μέσα του την ανάμνηση μιας δυνατότητας που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Εδώ ο συγγραφέας αποφεύγει τη σχηματική αντιπαράθεση ανάμεσα σε συντηρητικούς ηλικιωμένους και προοδευτικούς νέους. Η ηλικία δεν καθορίζει μηχανικά τη στάση απέναντι στη διαφορετικότητα. Η προσωπική εμπειρία, η μνήμη κι η δυνατότητα αναστοχασμού αποδεικνύονται σημαντικότερες από τις γενεακές κατηγοριοποιήσεις. Η οικογένεια παρουσιάζεται άλλωστε ως χώρος αντιφατικών επιδράσεων. Μπορεί να προσφέρει προστασία, αλλά και να αναπαράγει προκαταλήψεις. Μπορεί να αναγνωρίζει το ταλέντο ενός παιδιού, ενώ ταυτόχρονα δυσκολεύεται να αποδεχτεί τις προσωπικές του επιλογές. Η αγάπη δεν συνεπάγεται πάντοτε κατανόηση, όπως κι η προστατευτικότητα δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με τον σεβασμό της αυτονομίας.
Η λογοτεχνία, η μουσική και το σώμα ως γλώσσες επικοινωνίας
Η παρουσία της τέχνης στο μυθιστόρημα δεν εξαντλείται στον χορό του Κλείτου. Η λογοτεχνία, η μουσική κι ο κινηματογράφος συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση των σχέσεων και στην αποκάλυψη των συναισθημάτων. Η αναφορά στον Όσκαρ Ουάιλντ αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η αφήγηση ενός παραμυθιού του από τον Κλείτο δημιουργεί μια από τις πρώτες στιγμές ουσιαστικής επικοινωνίας ανάμεσα στα δύο αγόρια. Ο Αλέξανδρος, συνηθισμένος να αναγνωρίζει τη σωματική δεξιοτεχνία κυρίως μέσα από τον αθλητισμό, ανακαλύπτει τη δύναμη μιας διαφορετικής μορφής έκφρασης.
Η επιλογή του Ουάιλντ επιτρέπει επιπλέον μια διακειμενική ανάγνωση. Η σχέση ανάμεσα στην εξωτερική εμφάνιση, στην ηθική αξία και στην κοινωνική αναγνώριση, που συναντάται στα παραμύθια του, συνομιλεί με την ιστορία του Κλείτου. Παράλληλα, η ιστορική εμπειρία του ίδιου του συγγραφέα προσδίδει στην αναφορά μια πρόσθετη σημασία στο πλαίσιο ενός μυθιστορήματος που πραγματεύεται την ομοερωτική επιθυμία και τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Αντίστοιχα, η μουσική λειτουργεί ως φορέας συναισθηματικής μνήμης. Το «Blue Moon», το «West Side Story» και το «Nature Boy» συνδέονται με διαφορετικές στιγμές μοναξιάς, δημόσιας έκθεσης και αναζήτησης της αγάπης. Οι μουσικές αναφορές δεν συνοδεύουν απλώς τις σκηνές, αλλά συμβάλλουν στη συγκρότηση της συναισθηματικής τους ατμόσφαιρας.
Ο χορός, ειδικότερα, προσφέρει στον Κλείτο μια δυνατότητα αυτοέκφρασης που δεν εξαρτάται από τη λεκτική διατύπωση της ταυτότητάς του. Το σώμα, το οποίο έχει προηγουμένως αποτελέσει αντικείμενο κοινωνικού ελέγχου, μετατρέπεται σε μέσο δημιουργίας. Η δημόσια χορευτική εμφάνιση αποκτά επομένως χαρακτήρα διεκδίκησης: ο Κλείτος εκτίθεται στο βλέμμα των άλλων, χωρίς να αποδέχεται ότι εκείνοι δικαιούνται να καθορίσουν το νόημα της παρουσίας του.
Αφηγηματική συγκρότηση
Η εναλλαγή των κεφαλαίων ανάμεσα στον Αλέξανδρο και στον Κλείτο αποτελεί βασικό οργανωτικό γνώρισμα του μυθιστορήματος. Η τεχνική επιτρέπει την παράλληλη παρακολούθηση δύο διαφορετικών ψυχολογικών διαδρομών και δημιουργεί μια ασυμμετρία ανάμεσα στη γνώση του αναγνώστη και στη γνώση των προσώπων. Ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται συχνά συναισθήματα που οι ίδιοι οι χαρακτήρες αδυνατούν να ομολογήσουν. Αυτή η απόσταση παράγει δραματική ένταση, ιδίως στις σκηνές όπου η αμηχανία, η ζήλια κι ο φόβος της αποκάλυψης καθορίζουν τη συμπεριφορά τους.
Η αφηγηματική γραφή του συγγραφέα χαρακτηρίζεται από μια ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στις ψυχολογικές διακυμάνσεις της εφηβείας. Η αξιοποίηση του ελεύθερου πλάγιου λόγου, των αποσιωπήσεων και των σύντομων, διακεκομμένων προτάσεων προσδίδει στον λόγο έναν ρυθμό που ανταποκρίνεται στη συναισθηματική ένταση των πρωταγωνιστών. Οι δισταγμοί, οι αντιφάσεις κι οι επαναλαμβανόμενες σκέψεις τους αποτυπώνουν τη δυσκολία της εφηβικής αυτογνωσίας, αναδεικνύοντας τη σύνθετη σχέση ανάμεσα σε όσα αισθάνονται, σε όσα κατανοούν και σε όσα είναι διατεθειμένοι να εκφράσουν. Η εναλλαγή της εσωτερικής αναζήτησης με τις εξωτερικές συγκρούσεις διαμορφώνει μια αφήγηση στην οποία η προσωπική εμπειρία συνδέεται οργανικά με τις κοινωνικές συνθήκες.
Η δραματουργική ένταση κορυφώνεται με την εκδήλωση της ομοφοβικής βίας σε μια σκηνή που συμπυκνώνει τις συνέπειες του κοινωνικού στιγματισμού. Η επιθετικότητα, η οποία προηγουμένως εκδηλωνόταν κυρίως με υπαινιγμούς, προσβολές και συμπεριφορές αποκλεισμού, αποκτά πλέον σωματική διάσταση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει κι η παρουσία των δευτερευόντων χαρακτήρων, οι οποίοι συμβάλλουν στη διαμόρφωση του κοινωνικού περιβάλλοντος των δύο εφήβων. Οι διαφορετικές στάσεις απέναντι στην επιθυμία, στην καλλιτεχνική έκφραση και στην προσωπική ελευθερία αναδεικνύουν τις αντιλήψεις που συνυπάρχουν και συγκρούονται στη σχολική κοινότητα. Ο Κοντολέων αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο οι προκαταλήψεις αναπαράγονται στις καθημερινές σχέσεις, αποκτούν συλλογική ισχύ κι επηρεάζουν τις προσωπικές επιλογές. Έτσι, η ιστορία του Κλείτου και του Αλέξανδρου εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, που καθιστά κατανοητές τις δυσκολίες της αυτοαποδοχής και της αμοιβαίας αναγνώρισης.
Η δραματουργική ένταση κορυφώνεται με την εκδήλωση της ομοφοβικής βίας σε μια σκηνή που συμπυκνώνει τις συνέπειες του κοινωνικού στιγματισμού. Η επιθετικότητα, η οποία προηγουμένως εκδηλωνόταν κυρίως με υπαινιγμούς, προσβολές και συμπεριφορές αποκλεισμού, αποκτά πλέον σωματική διάσταση. Η βία εγγράφεται στο σώμα και μεταβάλλει καθοριστικά τις σχέσεις των προσώπων, φέρνοντάς τα αντιμέτωπα με το βάρος των επιλογών, των φόβων και των σιωπών τους. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η αντίδραση του Αλέξανδρου, καθώς αποκαλύπτει την ένταση ανάμεσα στην προσωπική επιθυμία και στον φόβο της κοινωνικής έκθεσης.
Η μεταγενέστερη συναισθηματική προσέγγιση των δύο εφήβων αποκτά έτσι πρόσθετο ψυχολογικό βάρος. Η εμπειρία της βίας, η ενοχή, η ανάγκη επικοινωνίας κι η σταδιακή αναγνώριση των συναισθημάτων τους συνθέτουν μια πορεία προσωπικής ωρίμανσης. Ο Κοντολέων συνδέει την εφηβική αυτογνωσία με την ανάληψη ευθύνης, αναδεικνύοντας τη σημασία της έμπρακτης αποδοχής. Η δυνατότητα μιας ουσιαστικής σχέσης προϋποθέτει πλέον την υπέρβαση της αμηχανίας και του φόβου, καθώς και την αναγνώριση ότι η προσωπική ελευθερία αποκτά το πληρέστερο νόημά της όταν συνοδεύεται από τον σεβασμό και τη φροντίδα για τον άλλον άνθρωπο.
Το δικαίωμα στην επιθυμία και το όριο της αποδοχής
Το Τρίποντο και πιρουέτα εντάσσεται στη λογοτεχνία της εφηβείας, αλλά η προβληματική του δεν περιορίζεται στα ηλικιακά χαρακτηριστικά των πρωταγωνιστών. Η ανάγκη αναγνώρισης, ο φόβος της απόρριψης κι η δυσκολία συμφιλίωσης με την προσωπική επιθυμία αποτελούν εμπειρίες που διατρέχουν διαφορετικές ηλικίες και κοινωνίες.
Η σημαντικότερη συμβολή του συγγραφέα βρίσκεται στην ανάδειξη της κανονικότητας ως μιας κοινωνικής απαίτησης που παρουσιάζεται συχνά ως φυσική και αυτονόητη. Ο Κλείτος δεν χρειάζεται να αλλάξει τα μάτια του ή να εγκαταλείψει τον χορό για να γίνει αποδεκτός. Ο Αλέξανδρος δεν χρειάζεται να αποδείξει την αρρενωπότητά του μέσα από τις επιδόσεις του ή μέσα από μια κοινωνικά αναμενόμενη ερωτική συμπεριφορά. Εκείνο που χρειάζεται να αμφισβητηθεί είναι το δικαίωμα του κοινωνικού περιβάλλοντος να επιβάλλει στα πρόσωπα μια ταυτότητα πριν ακόμη εκείνα μπορέσουν να την αναγνωρίσουν και να την εκφράσουν.
Ο Κοντολέων αφήνει τους ήρωές του στο μεταίχμιο μιας προσωπικής ανακάλυψης, εκεί όπου η επιθυμία αρχίζει να αποκτά το δικό της λεξιλόγιο κι η αποδοχή παύει να αποτελεί αφηρημένη αξία και γίνεται ανθρώπινη εμπειρία.
Το μυθιστόρημα αποφεύγει τις οριστικές απαντήσεις κι επιτρέπει στους χαρακτήρες να παραμένουν αντιφατικοί. Η αυτογνωσία δεν εμφανίζεται ως μια στιγμιαία αποκάλυψη, ούτε η αποδοχή ως μια διαδικασία απαλλαγμένη από φόβους και οπισθοχωρήσεις. Η προσωπική ελευθερία προϋποθέτει την αναγνώριση της επιθυμίας, αλλά και τη δυνατότητα να υπάρξει αυτή η επιθυμία μέσα σε σχέσεις που δεν στηρίζονται στην απόκρυψη ή στην υποταγή. Η ενηλικίωση δεν ολοκληρώνεται με μια απόφαση ή με μια ερωτική χειρονομία. Συνεχίζεται μέσα από τις αντιφάσεις που το άτομο καλείται να διαχειριστεί.
Το τρίποντο κι η πιρουέτα, δύο κινήσεις που παραπέμπουν σε διαφορετικές αντιλήψεις για το σώμα, την έκφραση και τον ανδρισμό, αποκτούν σταδιακά ένα κοινό σημείο αναφοράς, τη δυνατότητα δύο ανθρώπων να συναντηθούν πέρα από τις ταυτότητες που τους αποδίδουν οι άλλοι. Ο Κοντολέων αφήνει τους ήρωές του στο μεταίχμιο μιας προσωπικής ανακάλυψης, εκεί όπου η επιθυμία αρχίζει να αποκτά το δικό της λεξιλόγιο κι η αποδοχή παύει να αποτελεί αφηρημένη αξία και γίνεται ανθρώπινη εμπειρία. Ίσως τελικά η σημαντικότερη διαδρομή του μυθιστορήματος να μην είναι εκείνη που οδηγεί από τη διαφορετικότητα στην αποδοχή, αλλά εκείνη που επιτρέπει στον έναν άνθρωπο να αναγνωρίσει στον άλλον κάτι από τον εαυτό του, χωρίς να απαιτεί προηγουμένως να του μοιάσει.
*Ο ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΜΑΝΟΥΒΕΛΟΣ είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο «Οι έξι πλευρές του τριγώνου» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίκεντρο.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Μάνος Κοντολέων γεννήθηκε στην Αθήνα το 1946. Σπούδασε Φυσική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η πρώτη του εμφάνιση στα γράμματα έγινε το 1969 σε μια ανθολογία νέων Ελλήνων λογοτεχνών. Δέκα χρόνια μετά εκδίδονται τα πρώτα του βιβλία, που είναι παραμύθια. Μέχρι σήμερα έχουν κυκλοφορήσει πάνω από εβδομήντα βιβλία του, που απευθύνονται σε παιδιά και νέους αλλά και σε ενήλικες αναγνώστες.

Ασχολείται με όλα τα είδη του γραπτού λόγου: μυθιστόρημα, νουβέλα, διήγημα, παραμύθι, θέατρο, δοκίμιο. Παράλληλα ασχολείται με την κριτική της λογοτεχνίας. Συνεργάτης περιοδικών, εφημερίδων καθώς και του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης. Έργα του έχουν μεταφραστεί και κυκλοφορούν στη Γαλλία, στη Γερμανία, στην Ιταλία, στις ΗΠΑ, στην Κολομβία και στην Ταϊλάνδη. Επίσης, έργα του έχουν διασκευαστεί για το θέατρο και την τηλεόραση.
Έχει τιμηθεί τρεις φορές με το Κρατικό Βραβείο, για το εφηβικό μυθιστόρημα Μάσκα στο φεγγάρι (εκδ. Πατάκη, 1997, Κρατικό Βραβείο λογοτεχνίας για παιδιά και για νέους), για τα παραμύθια με πολύχρωμη εικονογράφηση Πολύτιμα δώρα (εκδ. Πατάκη, 2009, Κρατικό Βραβείο παιδικής λογοτεχνίας) και για το εφηβικό μυθιστόρημα Η μάσκα του Καπιτάνο (εκδ. Πατάκη, 2022, Κρατικό Βραβείο λογοτεχνίας για παιδιά και για νέους), όπως και με πολλά άλλα βραβεία και διακρίσεις. Υπήρξε υποψήφιος για τα Διεθνή Βραβεία Άντερσεν και ALMA, ενώ έργα του έχουν τιμηθεί από την Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών και διακριθεί από το Ελληνικό Τμήμα της ΙΒΒΥ, όπως και από το αντίστοιχο των ΗΠΑ.





















