«Το βιβλίο των καταστροφών» της Μαρίας Ανδρικοπούλου – Μικρό εγχειρίδιο γνώσεων ενάντια στο φόβο

Υπάρχουν διάφορες ιστορίες, άλλες ηρωικές, άλλες πραγματικά απίστευτες, για το πώς μικρά παιδιά έχουν λειτουργήσει με μεγάλη ψυχραιμία σε στιγμές μιας μεγάλης καταστροφής -φυσικής, ατυχήματος ή άλλης. Τέτοια είναι η ιστορία ενός μικρού αγοριού 8 ετών, εδώ στην Ελλάδα, που όταν η μαμά του λιποθήμησε ενώ οδηγούσε στην κάπου στην παλιά Εθνική Οδό Θεσσαλονίκης - Βέροιας, ο μικρός ήξερε πώς να αντιδράσει και τι να κάνει για να βοηθήσει τη μαμά του και τον ίδιο. Πήρε τηλέφωνο το 100, εξήγησε με σαφήνεια πού βρισκόντουσαν και καθοδήγησε έτσι τις Αρχές να τους βρουν γρήγορα. Το αγόρι, το αποκάλεσαν ήρωα στις ειδήσεις. Ωραίο κι αυτό αλλά προφανώς, σημασία έχει ότι η μαμά του είναι καλά και ότι ο ίδιος γνωρίζει ήδη τι να κάνει σε μια περίπτωση κινδύνου ή και καταστροφής. Πριν αρκετά χρόνια, το 2004, στο καταστροφικό τσουνάμι του Ινδικού ωκεανού, μια μικρή Αγγλίδα που έκανε διακοπές με την οικογένειά της στην Ταϊλάνδη, έσωσε τουλάχιστον 100 ανθρώπους που έκαναν ηλιοθεραπεία στην παραλία Μάι Κάο. Η Τίλι Σμιθ ήταν τότε 10 ετών και όπως είπε κατάλαβε ότι ερχόταν τσουνάμι γιατί είχε μάθει στο σχολείο τι πρόκειται να συμβεί όταν η θάλασσα ανακατεύεται και αποτραβιέται απότομα από την ακτή. 

Τα παιδιά αυτών των ιστοριών, όπως και πολλά άλλα, είχαν τη στιγμή που το χρειάστηκαν γνώσεις «πολιτικής προστασίας» και «διαχείρισης κινδύνου», είχαν δηλαδή «κουλτούρα πρόληψης». Σε αυτή την κατεύθυνση, της απόκτησης γνώσεων και κουλτούρας πρόληψης καταστροφών είναι το πρωτότυπο και χρήσιμο βιβλίο Το βιβλίο των καταστροφών της Μαρίας Ανδρικοπούλου. 

Η Ανδρικοπούλου κατηγοριοποίησε γεγονότα με κοινό παρονομαστή, όλα τους καταστροφές, έδωσε ορισμούς, πληροφορίες, άγνωστες λεπτομέρειες και χρηστικές συμβουλές. Καταστροφή είναι και η δημιουργία της λίμνης Τσιβλού στην Αχαΐα το 1913, τεράστια καταστροφή είναι ο σεισμός της Πάρνηθας το 1999, το τσουνάμι της Ινδονησίας το 2004, ο τυφώνας Κατρίνα το 2005. Καταστροφή είναι η τραγωδία της πυρκαγιάς στο Μάτι. Καταστροφή ήταν η πανδημία του Covid-19. Τα παιδιά συνειδητοποιούν ότι η Μικρασιατική Καταστροφή και η 11η Σεπτεμβρίου είναι μεγάλες καταστροφές και όχι απλώς ιστορικά γεγονότα για τα βιβλία. Τα έζησαν άνθρωποι που επηρεάστηκαν, σε πολλές περιπτώσεις με τραγικό τρόπο. 

Το βιβλίο βοηθά τα παιδιά να ξεδιαλύνουν τα πράγματα. Οι καταστροφές, μας λέει το βιβλίο, χωρίζονται σε φυσικές και ανθρωπογενείς. Βέβαια, το εγχειρίδιο που δημιούργησε η Μαρία Ανδρικοπούλου δεν είναι ένας κατάλογος, ένα απλό ευρετήριο. Είναι εμφανές ότι έχει την πρόθεση να ξεδιαλύνει φόβους και παρεξηγήσεις: ο όρος καταστροφή φοβίζει μικρούς και μεγάλους, έχει συχνά αόριστο περιεχόμενο και που συχνά ως λέξη χρησιμοποιείται καθ' υπερβολήν. Αλλά, ένα πράγμα που θα συγκρατήσουν τα παιδιά, είναι ότι οι καταστροφές δεν είναι  μοίρα. Και το σημαντικότερο, έχει αίτια αλλά και ενδεδειγμένους τρόπους αντιμετώπισης.

Παίρνοντας το παράδειγμα του σεισμού, μια φυσική γεωλογική καταστροφή, στο «μικρό λεξικό» του βιβλίου με τη σχετική ορολογία, τις ιστορικές αναφορές, τα στοιχεία και τα στατιστικά για το τι σημαίνει ότι η Ελλάδα είναι μια σεισμογενής χώρα, τα παιδιά βρίσκουν έναν πρώτο μπούσουλα κατανόησης του φαινομένου. Επίσης, οδηγίες γραμμένες με εύληπτο τρόπο για το τι πρέπει να κάνουμε πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τον σεισμό, εξηγούν στα παιδιά όλα όσα είναι καλό να γνωρίζουν.

Εκτός από τις γεωλογικές, το βιβλίο εξετάζει τις μετεωρολογικές καταστροφές -που συνδέονται με την κλιματική κρίση- αλλά και τις βιολογικές καταστροφές, (επιδημίες και πανδημίες). Εξετάζει επίσης, τις επιθετικές ενέργειες, τους πολέμους και την τρομοκρατία, αλλά και τις τεχνολογικές καταστροφές. Αλλά, για να βοηθήσει τα παιδιά να κάνουν χρήσιμους συσχετισμούς, εξηγεί ότι ένα πασίγνωστο παράδειγμα τεχνολογικής καταστροφής συνδέεται με ένα κορυφαίο επίτευγμα της ναυπηγικής του προηγούμενου αιώνα: το υπερωκεάνιο Τιτανικός, που νικήθηκε από ένα παγόβουνο και έμεινε στην ιστορία ως μια από τις μεγαλύτερες τραγωδίες. Εξετάζει επίσης, το στοιχείο της μυθολογικής αποτύπωσης των καταστροφών. Πώς δηλαδή, οι άνθρωποι προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τις φυσικές καταστροφές μέσα από μύθους και εδώ, τα παιδιά, κάνοντας τη σύνδεση με την επιστημονική γνώση κατανοούν πληρέστερα το φαινόμενο και τις διαστάσεις του. 

Η Μαρία Ανδρικοπούλου είναι έμπειρη συγγραφέας βιβλίων για παιδιά. Για να γράψει Το βιβλίο των καταστροφών επιστράτευσε την επιστημονική της κατάρτιση, καθώς στα ακαδημαϊκά της εφόδια έχει και μεταπτυχιακό στη Στρατηγική Διαχείρισης Περιβάλλοντος, Κρίσεων και Καταστροφών από το Πάντειο Πανεπιστήμιο. Το υλικό που επέλεξε να εντάξει στο «Βιβλίο των Καταστροφών», το παρουσιάζει με γλώσσα απλή, χωρίς φόρτιση αλλά και... ελαφρά πικάντικη στιγμές στιγμές, για να ζωντανεύει τον μεγάλο όγκο πληροφοριών.

Η Μαρία Ανδρικοπούλου γεννήθηκε στην Αθήνα, όπου ζει και εργάζεται. Σπούδασε κλασική φιλολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είναι κάτοχος δύο μεταπτυχιακών τίτλων σπουδών με ειδίκευση: στην Πολιτιστική Πολιτική, Διοίκηση και Επικοινωνία (Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών) και στη Στρατηγική Διαχείρισης Περιβάλλοντος, Κρίσεων και Καταστροφών (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών). Έχει παρακολουθήσει σεμινάρια επιμέλειας κειμένων στο Εθνικό Κέντρο Βιβλίου. Είναι μέλος της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς και του Eλληνικού Κύκλου του Παιδικού Βιβλίου. Διατηρεί τη στήλη «Ζήτω η περιέργεια» στον Μαγικό κόσμο του παιδικού βιβλίου της εφημερίδας Kosvoice, με βιβλιοπαρουσιάσεις παιδικών βιβλίων. Κείμενά της έχουν δημοσιευτεί σε συλλογικούς τόμους.

Σε ένα βιβλίο γνώσεων με τόσες πληροφορίες, τόσα στοιχεία και δεδομένα, θα περίμενε κανείς μια ρεαλιστική εικονογράφηση με εντυπωσιακές φωτογραφίες, διαγράμματα και χάρτες. Αντί για αυτό οι αναγνώστες θα βρουν κάτι πολύ πιο πρωτότυπο. Τα κείμενα έχουν πλαισιωθεί από τις εικόνες της Μυρτώς Δεληβοριά που είναι γεμάτες συμβολισμούς, αφαιρετικά σχέδια, θραύσματα, σκιές και φευγαλέες αποτυπώσεις της πραγματικότητας.

Η επιλογή είναι λειτουργική και δίνει ένα ευφάνταστο αποτέλεσμα, ενώ επιπλέον προσφέρει την ελευθερία στα παιδιά να σκεφτούν πάνω σε όλα αυτά τα φαινόμενα και τις πληροφορίες, με τρόπο δημιουργικό. Η Μυρτώ Δεληβοριά είναι ζωγράφος και εικονογράφος με μεγάλη πείρα και βραβεύσεις.

Στο τέλος, οι αναγνώστες θα βρουν κωδικοποιημένες όλες τις χρηστικές πληροφορίες με παραθέσεις ορισμών. Οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί μπορούν να προτείνουν το βιβλίο στα παιδιά των μεγάλων τάξεων του Δημοτικού όχι απλώς ως ένα εύχρηστο ευρετήριο αλλά ως ένα μικρό εγχειρίδιο γνώσεων ενάντια στο φόβο. Το βιβλίο των καταστροφών είναι ένα καθησυχαστικό και τελικά αισιόδοξο ανάγνωσμα για παιδιά, αλλά και εκπαιδευτικούς και γονείς.

*Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.