«Ποτέ δεν θα καταφέρεις τίποτα» της Σολεδάδ Ρομέρο (κριτική) – Πώς τα παιδιά μαθαίνουν να ξεφορτώνονται τις ταμπέλες

Τα βιβλία που παρουσιάζουν στα παιδιά και τους εφήβους ιστορίες ανθρώπων που πέτυχαν στη ζωή τους παρά το ότι στην αφετηρία τους όλες οι ενδείξεις ήταν εναντίον τους συχνά μπορεί να θεωρηθούν προβλέψιμα (και να είναι) ενώ υπάρχει η αίσθηση ότι αν έχεις διαβάσει ένα τα έχεις διαβάσει όλα: Ιστορίες με ήρωες που αντιμετωπίζουν αντιξοότητες και εμπόδια που μοιάζουν ανυπέρβλητα και τελικά μετατρέπονται σε νικητές της ζωής, αφήνοντας σπουδαίο αποτύπωμα. Συχνά, όμως, παρουσιάζονται στα παιδιά άπιαστοι άνθρωποι, με άπιαστα όνειρα και ακόμη πιο άπιαστες επιτυχίες. Το στοίχημα μοιάζει να είναι πώς θα αφηγηθεί κανείς στο κοινό των προεφήβων και των εφήβων ιστορίες που να έχουν σημασία για τα ίδια τα σημερινά παιδιά και να μην είναι ξεκομμένες από τη δική τους καθημερινότητα, τις προσδοκίες, τις επιθυμίες και τους στόχους τους. 

Σε αυτή τη γενική θεματολογία βρίσκουμε και το βιβλίο Ποτέ δεν θα καταφέρεις τίποτα της Σολεδάδ Ρομέρο (κείμενο) και της Άλις Πιάτζιο (εικονογράφηση) που κυκλοφορεί σε μετάφραση Δάφνης Χρήστου από τις εκδόσεις Καπόν. Το βιβλίο ξεχωρίζει για τον τρόπο της αφήγησης ήδη από την επιλογή ενός προκλητικού τίτλου-ταμπέλα.

Από την πλευρά της εικονοποίησης των «αληθινών ιστοριών ανθρώπων που πραγματοποίησαν τα όνειρά τους» (όπως μας λέει ο επεξηγηματικός υπότιτλος) χρησιμοποιείται μια προφανής αλλά πολύ λειτουργική χρωματική αντίθεση. Κάθε πρόσωπο που παρουσιάζεται εικονογραφείται με ζωντανά, φωτεινά χρώματα (κυριαρχεί το λαμπερό κίτρινο και το ζωηρό ροζ) ενώ όλοι όσοι φέρθηκαν σκληρά υψώνοντας εμπόδια με τα ακυρωτικά σχόλιά τους περιορίζονται σε μια αποτύπωση σε άσπρο, μαύρο και γκρι, με σκληρές σκιές να τονίζουν την αρνητική στάση τους. 

«Ποτέ δεν θα καταφέρεις τίποτα»... Άλμπερτ

Η φράση που επέλεξε για τον τίτλο του βιβλίου της η Ισπανίδα συγγραφέας βιβλίων για παιδιά Σολεδάδ Ρομέρα έχει ειπωθεί, όπως μαθαίνουμε από το πρώτο δισέλιδο, στον Άλμπερτ Αϊνστάιν. Γνωρίζουμε ιστορίες για την αργή ανάπτυξη του Γερμανού Νομπελίστα φυσικού που άλλαξε την πορεία της επιστήμης και τον τρόπο που ο καθένας και η καθεμία μας αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Γνωρίζουμε ότι η σπάνια ευφυΐα του δεν αναγνωρίστηκε όταν ήταν παιδί και ότι οι συμμαθητές του δεν θα τον θυμόντουσαν αργότερα ως χαρισματικό μαθητή. Ο μικρός Άλμπερτ ήταν με τη σημερινή αντίληψη ένας ατυπικός μαθητής, κάτι που έκανε έναν από τους καθηγητές του να ξεστομίσει τη φράση-καταπέλτη «Ποτέ δεν θα καταφέρεις τίποτα».

Πώς αντιπαρήλθε τη σκληρή ετυμηγορία; Ειδικά για τον Αϊνστάιν είναι, επίσης, γνωστό ότι οι απορρίψεις συνεχίστηκαν και όταν άρχισε να διατυπώνει τις επιστημονικές θεωρίες του. Το δικό του «μυστικό» για να μην καμφθεί ήταν ακριβώς αυτό για το οποίοι οι υπόλοιποι τον κατηγορούσαν. Παρέμεινε φιλοπερίεργος και σταθερός στα όσα έκανε, δηλαδή παρέμεινε ο εαυτός του. 

Lady Gaga και η τοξικότητα των κοινωνικών δικτύων

Αν η ιστορία του Αϊνστάιν μπορεί να μοιάζει κάπως μακρινή στα σημερινά παιδιά, αυτή της Lady Gaga είναι περισσότερο οικεία και έχει στοιχεία με τα οποία μπορούν να ταυτιστούν ευκολότερα. Εκτός από το ότι η διάσημη Αμερικανίδα τραγουδίστρια και ηθοποιός συνεχίζει την καριέρα της και είναι απολύτως «σημερινή», ο τρόπος με τον οποίο δέχθηκε επίθεση είναι μια αναφορά στην τοξικότητα που μπορεί να αναπτυχθεί στα κοινωνικά δίκτυα με θύματα και τα ίδια τα παιδιά. 

Η Στέφανι Τζερμανότα, όπως είναι το πραγματικό της όνομα, στα πρώτα της καλλιτεχνικά βήματα δεν ήταν ποτέ «όπως έπρεπε». Το περιστατικό με κάποιους φθονερούς συμφοιτητές της που έφτιαξαν σελίδα στο Facebook με τον πικρόχολο τίτλο «Στέφανι Τζερμανότα, ποτέ δεν θα γίνεις διάσημη» είναι ενδεικτικό. 

Τελικά, η μικρόσωμη Νεοϋορκέζα έλαμψε ακριβώς για τους λόγους που της έλεγαν ότι υπολειπόταν για να ξεχωρίσει: Χωρίς να αλλάξει τίποτα, παρέμεινε πολύ θεατρική, πολύ ποπ, πολύ εκκεντρική και έγινε τεράστια σταρ.

Στο βιβλίο τα παιδιά θα διαβάσουν για τα απαξιωτικά σχόλια που άκουσαν η Μέριλ Στριπ, η Μέρλιν Μονρόε, ο Λιονέλ Μέσι, ο Γουόλτ Ντίσνεϊ και άλλοι. Οι ιστορίες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο της Ρομέρο είναι λίγο πολύ γνωστές. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον σε κάθε ιστορία όμως εντοπίζεται στο τι έκανε ο καθένας και η καθεμιά που παρουσιάζονται στις σελίδες του αφού υπέστησαν τη σκληρή «ταμπελοποίηση». 

Η Σολεδάδ Ρομέρο γεννήθηκε στην Ισπανία το 1977. Σπούδασε στην «Escola d’Arts Aplicades i Oficis» στη Βαρκελώνη, από όπου αποφοίτησε το 1997 με πτυχίο γραφιστικής. Για πάνω από δέκα χρόνια εργάστηκε ως γραφίστρια και ως υπεύθυνη δημιουργικού στον τομέα της διαφήμισης. Παράλληλα, ίδρυσε τον δικό της εκδοτικό οίκο. Έχει εκδώσει περίπου 30 βιβλία. Τα βιβλία της έχουν μεταφραστεί σε πάνω από 10 γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων αγγλικών, ρωσικών, γαλλικών, ιταλικών, γερμανικών, κινέζικων, ιαπωνικών, κορεατικών, δανικών, σλοβακικών, τουρκικών και τσεχικών) και έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία και τιμητικές διακρίσεις.

Εκτός από το λιτό και ευθύβολο κείμενο με τις λίγες πληροφορίες για το κάθε πρόσωπο, η εικονογράφηση της Άλις Πιάτζιο πετυχαίνει τη διάκριση ανάμεσα στον άγονο αρνητισμό από τα καυστικά και μειωτικά σχόλια και τον φωτεινό και πολύχρωμο δρόμο που διανοίγεται σε όσους παραμένουν ο εαυτός τους. 

Η Άλις Πιάτζιο γεννήθηκε στην Ιταλία, στη Γένοβα, αλλά μεγάλωσε στο Μπολιάσκο, ένα μικρό χωριό με σέρφερ και ψαράδες. Το 2014 αποφοίτησε από την Ακαδημία Καλών Τεχνών στη Γένοβα και, το 2017, \από το ινστιτούτο ISIA στο Ουρμπίνο με πτυχίο Γραφικών Τεχνών και Εικονογράφησης. Ζει στο Τιτσίνο της Ελβετίας. Για τη δουλειά της έχει τιμηθεί με το Premio Illustri 2019 στην κατηγορία Περιοδικών και Εφημερίδων, ενώ είναι συνιδρύτρια του περιοδικού PELO. Το 2021 επιλέχθηκε ανάμεσα στους 20 πιο υποσχόμενους νέους Ιταλούς εικονογράφους από την Έκθεση Παιδικού Βιβλίου της Μπολόνια.

Η χρήση της αρνητικής ταμπέλας καθηλώνει τα παιδιά (αλλά και τον καθένα μας) σε αυτό που ακριβώς αναφέρεται στην ταμπέλα. Εκπαιδευτικοί και γονείς αλλά και ο ευρύτερος περίγυρος δεν αποκλείεται τη μια στιγμή ή την άλλη να «στολίσουν» ένα παιδί με χαρακτηρισμούς που μπορεί να περιγράφουν μια στιγμιαία συμπεριφορά του, αλλά δεν το χαρακτηρίζουν. Η αντιστροφή του αρνητικού μηνύματος της ταμπέλας δεν είναι αυτονόητη υπόθεση ούτε γίνεται με μαγικές συνταγές. Οι αναπάντεχες πληροφορίες, όμως, ότι άνθρωποι που θαυμάζουμε επειδή άνοιξαν δρόμους στην επιστήμη, στην τέχνη, στον αθλητισμό, στους κοινωνικούς αγώνες υπέστησαν κάποια στιγμή μια σκληρή και άδικη κατηγοριοποίηση μπορούν να κινητοποιήσουν τους νεαρούς αναγνώστες και τις νεαρές αναγνώστριες και να αποτέλεσουν πολεμοφόδια στο δικό τους οπλοστάσιο. Με τέτοια πολεμοφόδια τα παιδιά θα μπορέσουν να αποτινάξουν τυχόν χαρακτηρισμούς που τους έχουν ήδη κολλήσει ή να μην τους αποδεχθούν μοιραλατρικά αν τυχόν τους συμβεί, κι ακόμη περισσότερο να μη γίνουν ποτέ εκείνοι που θα κολλούν ταμπέλες στους άλλους.

* Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.