«Το σεντούκι με τις λέξεις» & «Η Λέξη που άφηνε πατουσάκια από φως» – Διευρύνοντας τα όρια της γλώσσας και του κόσμου των παιδιών

Πόσες λέξεις μπορεί να μάθει ένα παιδί σε κάθε σχολικό έτος; Αν σύμφωνα με έρευνες και στατιστικές αποτιμήσεις ένας μαθητής δημοτικού μπορεί να μάθει κατά μέσο όρο περί τις 2.000 με 3.000 λέξεις το χρόνο, δηλαδή 6 με 8 νέες λέξεις καθημερινά, νέα ερωτήματα ανακύπτουν και αφορούν το είδος των λέξεων, την εισαγωγή και χρήση τους στην καθημερινότητα, την συντακτική δυναμική, την εξέλιξη του γλωσσικού αισθητηρίου και της ποιότητας. Αν η λέξη είναι το δομικό υλικό για να συστήσουμε γλωσσικό οικοδόμημα, τα πράγματα γίνονται με γεωμετρική πρόοδο όλο και πιο σύνθετα.

Δεν φτάνει να πληροφορηθείς τη λέξη, αλλά χρειάζεται να τη μάθεις ουσιαστικά. Να την κατακτήσεις, να την οικειοποιηθείς. Να διασυνδέσεις την ποικιλότητα του περιεχομένου με την πολλαπλή απεικόνιση, τα νοούμενα με τα φαινόμενα, να δουλέψεις σχεδιαστικά και με ανοικτότητα. Στο σχολείο η φιλοσοφία της μάθησης είναι πολυεπίπεδη και πολυαισθητηριακή. Συντακτικό και γραμματική, σύνθεση και έκφραση υπηρετούνται μέσα από διάφορες μεθόδους και διδακτικά αντικείμενα. Σε μια ιδεατή μαθησιακή συνθήκη, όλα συνηγορούν στην πρόοδο και την ικανότητα να εκφράζει ο μαθητής αυτό που σκέπτεται και να συντάσσει όσο το δυνατόν πιο εξελιγμένα και λεπταίσθητα αυτό που θέλει, χωρίς να παραβλέπουμε το γεγονός ότι η γλώσσα είναι μάλλον τοπολογικό φαινόμενο παρά ένα γραμμικό ανάπτυγμα.

Παιχνίδια με τις λέξεις, αλλά και οι λέξεις ως παιχνίδια, νοήματα και εικόνες, αποτελούν τον πυρήνα δύο βιβλίων για παιδιά στα οποία οι λέξεις πρωταγωνιστούν.

Αν μη τι άλλο όταν ο σπουδαίος φιλόσοφος Βιτγκενστάιν γράφει περί της σύνδεσης των ορίων της γλώσσας και του κόσμου, θέτει ένα πολυδιάστατο, πολυπαραγοντικό πεδίο οργάνωσης και νοηματοδότησης του λόγου, όπου οι λέξεις και η χρήση τους διακρίνονται από ανοικτότητα. Ο Βιτγκενστάιν παρομοίασε το νόημα των λέξεων με τον ρόλο που διαδραματίζουν τα πιόνια σε ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, και ο εκάστοτε ρόλος καθορίζεται από τους κανόνες που ισχύουν στο παιχνίδι.

Δύο βιβλία για παιδιά με πρωταγωνίστριες τις λέξεις

Παιχνίδια με τις λέξεις, αλλά και οι λέξεις ως παιχνίδια, νοήματα και εικόνες, αποτελούν τον πυρήνα δύο βιβλίων για παιδιά στα οποία οι λέξεις πρωταγωνιστούν. Αποκτούν ρόλους, πολλαπλές σημασίες, γίνονται εικόνες, σημειώνουν κόσμους πραγματικούς και φανταστικούς και οπωσδήποτε δίνουν την ευκαιρία στα παιδιά να μάθουν, να απολαύσουν και να στοχαστούν διαφορετικά: μέσα από τη γλώσσα σε μια εποχή που σχεδόν όλα λειτουργούν καθημερινά μέσα σε προκάτ μηνύματα και λεκτικές κοινοτοπίες.

Ρεμπέκα Γκούγκερ, Το σεντούκι με τις λέξεις (εικονογράφηση: Σίμον Ρετλισμπέργκερ, μτφρ. Μαρία Μαντή, εκδ. Μεταίχμιο) 

Ένα απίθανο κουβάρι από λέξεις ξεπηδά από το παλιό σεντούκι, το οποίο ανοίγει ο Όσκαρ. Οι λέξεις μοιάζουν με ελατήρια, είναι κυρτές ή κοίλες, τεντωμένες αλλά και πατικωμένες. Οι λέξεις του σεντουκιού είναι ατελείωτες, άναρχες. Στην αρχή ο Όσκαρ προσπαθεί να τις βάλει στα δικά του καλούπια. Οι λέξεις, όμως, απειθαρχούν και όταν ο μικρός τις κουβαριάζει έτοιμος να τις απορρίψει, εκείνες αντιπροτείνουν νέες εικόνες, παράδοξες και εντυπωσιακές περιπέτειες, άπειρες και γοητευτικές συνδυαστικές, φτιάχνουν νέο κόσμο για να κατοικήσει ο Όσκαρ μέσα του.

Όταν ο Όσκαρ αποφασίζει να καταπιαστεί εκ νέου με τις λέξεις του σεντουκιού, αυτές δίνουν καινούρια δυναμική στα πράγματα που περιτριγυρίζουν το αγόρι, σαν να αλλάζει ο τρόπος που βλέπει και αισθάνεται καθώς προσπαθεί να τις χρησιμοποιήσει. Και όσο ο Όσκαρ χρησιμοποιεί τις λέξεις, τόσο νέες προστίθενται, γιατί όπως λέει και η έμπειρη φίλη του Λουίζ «η λεξιπλασία είναι θαυμάσιο πράγμα... μόλις οι λέξεις βγουν από το στόμα σου, αποκτούν μια δύναμη μαγική. Να τις χρησιμοποιείς με σύνεση. Με τη βοήθειά τους κάνε τον κόσμο να ανθίσει...».

Η Ρεμπέκα Γκούγκερ μάς ταξιδεύει στον κόσμο των λέξεων, δίνοντας την ευκαιρία να δούμε με άλλη οπτική ειδικά το θησαυρό των επιθέτων. Τα επίθετα ξεπηδούν και γεμίζουν τις σελίδες του βιβλίου της για παιδιά Το σεντούκι με τις λέξεις, το οποίο κυκλοφορεί σε σκληρόδετη, προσεγμένη έκδοση (εκδ. Μεταίχμιο). Τα επίθετα ειδικά και οι λέξεις γενικά αποτελούν το έναυσμα και για τον εικονογράφο Σίμον Ρετλισμπέργκερ να οργανώσει εικαστικά τις σελίδες του βιβλίου. Οι λέξεις φτιάχνουν εικόνες και με τη σειρά τους οι εικόνες αναπαριστούν και νοηματοδοτούν εκ νέου και πολλαπλώς το κείμενο. Λέξεις και πράγματα περιδινίζονται ζωγραφικά. Το αποτέλεσμα είναι η γοητευτική και δημιουργική σύνθεση νοούμενων και φαινομένων, μια λεξιπλασία και εικονοπλασία στον ίδιο χρόνο.

Σελίδα τη σελίδα, ο κόσμος του Όσκαρ διαστέλλεται. Οι αναγνώστες μικροί και μεγάλοι, δεν μπορούν παρά να μπουν στο παιχνίδι των λέξεων και των εικόνων, με τη ζωγραφική του Ρετλισμπέργκερ να εμπλουτίζει τις σημασίες παράγοντας παραστάσεις σουρεαλιστικές, χρωματολογικά πλούσιες και προσεγμένες μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Η Μαρία Μαντή μεταφράζει με προσοχή και λεξιλογική φαντασία το κείμενο, αναδεικνύοντας το πνεύμα της ιστορίας. Η παρέλαση των επιθέτων στην ελληνική είναι πραγματικά ευρηματική. Από τα πιο «βατά» επίθετα (π.χ. χτυπημένος, κρυστάλλινος, ουράνια, βρόχινο, ομιλητικός κ.α.) στα λόγια (π.χ. μεταιχμιακός, εξημερωμένος, παχύρρευστος, αυτόνομο, πομπώδης, κατακερματισμένος και πολλά, πολλά ακόμα) και από εκεί στις πιο φανταστικές συνθέσεις (π.χ. μπουρμπουληθρωτό, σβελτευλύγιστο, κερασόξινη κ.λπ.), ο αναγνώστης αποκτά την εμπειρία ενός θησαυρού που περιμένει να αποκτήσει υπόσταση και λειτουργικότητα -και μέσα στις σχολικές τάξεις- από τη στιγμή που θα «ανοίξει» το θαυματουργό σεντούκι. Για παιδιά από 5 έως και 10 ετών.

Ποιοι είναι οι δημιουργοί του βιβλίου 

Η Rebecca Gugger (Ρεμπέκα Γκούγκερ) και ο Simon Rothlisberger (Σίμον Ρετλισμπέργκερ), γεννημένοι στην Ελβετία, ζουν μαζί στο Τουν, κοντά στο δάσος, στο βουνό και στον καθαρό αέρα. Εκείνη, ελεύθερη επαγγελματίας, εικονογράφος και γραφίστρια, σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Βέρνης και αγαπά τις βουτιές στους ωκεανούς από σύννεφα.

Εκείνος, γραφίστας στο επάγγελμα, εργάζεται σήμερα ως Art Director και λατρεύει την ιστιοπλοΐα. Πού και πού, οι δυο τους πιάνουν μολύβια και πενάκια και ενώνουν τις δυνάμεις τους.

Έλενα Περικλέους, Η Λέξη που άφηνε πατουσάκια από φως (εικονογράφηση: Ρένια Μεταλληνού, εκδ. Καλέντη) 

Φωνήεντα, ουσιαστικά και επίθετα πρωταγωνιστούν στο καλαίσθητο βιβλίο της Έλενας Περικλέους που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλέντη. Όλα αρχίζουν όταν το σκυλάκι της μικρής πρωταγωνίστριας στη λεξιλογική περιπέτεια, η Λέξη, εξαφανίζεται. Το μικρό κορίτσι αποφασίζει ότι πρέπει να την αναζητήσει με μόνο βοηθό της ένα χάρτη φτιαγμένο από γράμματα και μάλιστα φωνήεντα. «Τα γράμματα που φωνάζουν», γραμμένα στο χάρτη καθοδηγούν δίνοντας φωνολογικά ίχνη.

Έτσι, το κορίτσι αναζητά τη Λέξη φτιάχνοντας λέξεις-κλειδιά, με τα οποία συμπληρώνει τα βήματα που θα την οδηγήσουν στο στόχο της. Στην πορεία, φίλοι και συμμαθητές, συγγενείς, μεγάλοι και μικροί θα εμπλακούν με διάφορους τρόπους στο γλωσσικό ταξίδι της αναζήτησης της χαμένης Λέξης. Τόποι σημαντικοί ή δυνητικά σημαντικοί για τα παιδιά όπως το σπίτι, το σχολείο, το πάρκο, η βιβλιοθήκη σημαίνονται ως βασικά σημεία της περιπέτειας.

Η Περικλέους χρησιμοποιεί τη Λέξη διττά: αφενός ως το όνομα ενός σκύλου, αφετέρου ως τον γλωσσικό δείκτη που περικλείει και συγχρόνως αναδεικνύει τη δύναμη των λέξεων. Σύμβολα και σημασίες, λέξεις και εικόνες, μνήμη και μάθηση, αίσθηση και φαντασία περιπλέκονται, ώστε μέσα από την τρυφερή και πρωτότυπη ιστορία, τα παιδιά να εξοικειωθούν με τα φωνήεντα, τη λεξιπλασία και τη σημασιοδότηση των λέξεων, να ενισχύσουν την εκφραστικότητα και τη φαντασία μέσα από τη γλώσσα.

Σχέδιο της Ρένιας Μεταλληνού από το βιβλίο Η Λέξη που άφηνε πατουσάκια από φως.

Από την άλλη πλευρά, και οι εκπαιδευτικοί μπορούν να χρησιμοποιήσουν το βιβλίο για γλωσσικές δραστηριότητες, θεατρικά παιχνίδια με στόχο την ανάπτυξη του γλωσσικού αισθητηρίου και τη σύνδεση με τεχνικές αναπαράστασης, εικαστικές δραστηριότητες, διαθεματικές δράσεις. Η εικονογράφηση της Ρένιας Μεταλληνού εκμεταλλεύεται έξυπνα την αντίστιξη των τυπωμένων λέξεων και των λευκών περιοχών των σελίδων. Σχεδιάζει με καθαρότητα την παιδική περιπέτεια, με το πράσινο, το κόκκινο και το γαλάζιο, σε ποικίλους τόνους και χροιές, να οργανώνουν χρωματολογικά τον χάρτη της ιστορίας. Για παιδιά από 6 έως 9 ετών.

Ποιες είναι οι δημιουργοί του βιβλίου

Η Έλενα Περικλέους είναι εκπαιδευτικός και κατέχει τη θέση της Διευθύντριας Σχολείων στη Δημοτική Εκπαίδευση. Είναι απόφοιτος της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Κύπρου και του Τμήματος Επιστημών της Αγωγής του Πανεπιστημίου Κύπρου. Συνέχισε τις μεταπτυχιακές της σπουδές στο South Bank University του Λονδίνου, όπου απέκτησε τον τίτλο MSc in Environmental and Development Education. Είναι Πρόεδρος του Κυπριακού Συνδέσμου Παιδικού και Νεανικού Βιβλίου (ΙΒΒΥ- Cyprus), καθώς και Συντονίστρια Πολιτιστικής Παιδείας και Φιλαναγνωσίας στο Υφυπουργείο Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας. Είναι καταξιωμένη συγγραφέας παιδικής, εφηβικής, αλλά και ενήλικης λογοτεχνίας. Έχει εκδώσει συνολικά 26 βιβλία σε συνεργασία με εκδοτικούς οίκους στην Κύπρο και την Ελλάδα. Έργα της έχουν τύχει σημαντικής αναγνώρισης, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Έχει τιμηθεί δύο φορές με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας της Κύπρου, δύο φορές με το Α’ και Β’ Βραβείο του Κυπριακού Συνδέσμου Παιδικού και Νεανικού Βιβλίου, τέσσερις φορές από την Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών και τρεις φορές από τη Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά. Βιβλία της έχουν συμπεριληφθεί στις Βραχείες Λίστες των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας Κύπρου καθώς και στη Χρυσή Λίστα Elniplex. Ενδεικτικά βιβλία των τελευταίων ετών: «Τότε που οι άνθρωποι πάγωσαν και ο πλανήτης καιγόταν» (εκδ. ΤΕΛΕΙΑ, «Δεν είμαι πάντα αυτό που φαίνεται» (εκδ. BE AN ALLY Foundation), «Ένα μπαούλο γεμάτο ιστορίες» (εκδ. ΤΕΛΕΙΑ), «Ο σκύλος που τον φώναζαν Αίσωπο» (εκδ. ΤΕΛΕΙΑ), «Τα έξι κλειδιά για να ξεκλειδώσεις τον κόσμο» (εκδ. ΤΕΛΕΙΑ), «Η γιαγιά μου ερωτεύτηκε» (εκδ. ΤΕΛΕΙΑ), «Τα κατάφερα» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Η Έλενα Περικλέους (αριστέρα) και η Ρένια Μεταλληνού (δεξιά).

Η Ρένια Μεταλληνού γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κέρκυρα. Σπούδασε γραφιστική στον ΑΚΤΟ και εργάστηκε στα ατελιέ περιοδικών και εφημερίδων μεγάλης κυκλοφορίας. Το 2007, κερδίζοντας διετή υποτροφία στο ΙΕΚ ΑΚΜΗ παρακολούθησε μαθήματα σχεδίου μόδας, ενώ παράλληλα συνέχισε να εργάζεται στον χώρο των περιοδικών. Έχει λάβει μέρος σε ομαδικές εκθέσεις και η δουλειά της έχει φιλοξενηθεί σε αρκετά ελληνικά αλλά και ξένα καλλιτεχνικά sites. Από το 2015 ασχολείται αποκλειστικά με την εικονογράφηση, κυρίως παιδικών βιβλίων για εκδότες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Είναι μέλος του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου και επιλέχθηκε ως υποψήφια στα World Illustration Awards 2017, στην κατηγορία του παιδικού βιβλίου.

*Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.