«Παραμ…Ιθάκη μιας Έφηβης» της Ευαγγελίας Θεοδωρίδου – Τα ομηρικά έπη, καμβάς για την περιπέτεια της εφηβείας

Η Δάφνη επιστρέφει από την Ελλάδα, στο σπίτι της στην Ουμέα ή Ούμεο της Σουηδίας, μια πόλη που αποτελεί το κέντρο για την τεχνολογία και την ιατρική επιστήμη και βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της σκανδιναβικής χώρας. Η μητέρα της, η Σοφία, είναι φιλόλογος, ο πατέρας της, Δημήτρης, είναι χειρουργός˙ εγκαταστάθηκαν στη χώρα του Βορρά, όπως και τόσοι άλλοι μορφωμένοι Έλληνες, ως αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, η οποία από το 2008 και μετά, φαίνεται πώς δεν έχει περάσει ποτέ, αλλά απλώς παίρνει συνεχώς νέες μορφές. Και η Δάφνη είναι πλέον αντιμέτωπη με τα διλήμματα και τις αγωνίες της επικείμενης ενηλικίωσης και αποφοίτησης από το σχολείο. Άραγε ποιο δρόμο θα ακολουθήσει, ποια όνειρα θα κυνηγήσει;

Στο νέο μυθιστόρημα της Ευαγγελίας Θεοδωρίδου, Παραμ…Ιθάκη μιας έφηβης, το τρίτο από την «Τριλογία μιας έφηβης», (τα δύο πρώτα είναι τα Ωδή… σσεια μιας έφηβης, εκδ. Πατάκη, 2019 και Η…λιάδα μιας έφηβης, εκδ. Πατάκη, 2020) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, αρχίζει τότε που μια ακόμα κρίση χτυπάει τον κόσμο γενικά και την Ευρώπη ειδικά, η υγειονομική κρίση του κορωνοϊού.

Το πρώτο το πλάνο, όπου η Δάφνη επιστρέφει στη Σουηδία, μετά από ένα ονειρεμένο καλοκαίρι στην Ελλάδα, στο κεφάλαιο με το όνομα «Κίκονες και Λωτοφάγοι», αποτελεί την εισαγωγή στην πλοκή και συγχρόνως μια σκηνή κάπου στο μέσο της ιστορίας, η οποία έχει αρχίσει πολύ πριν και θα ολοκληρωθεί μετά το πέρας της σχολικής χρονιάς, υπονοώντας το τέλος ενός ταξιδιού και την αρχή ενός νέου, όπου τερματικός σταθμός και αφετηρία βρίσκονται στον ίδιο «τόπο», όπως συμβαίνει εξάλλου σε κάθε «Ιθάκη», ακόμη και στην ομηρική.

Το βιβλίο χωρίζεται σε κεφάλαια, ακολουθώντας ορισμένες από τις σημαντικότερες περιπέτειες της Οδύσσειας, οι οποίες εδώ λειτουργούν ως χρήσιμες μεταφορές. Έτσι λοιπόν η σειρά των κεφαλαίων-σκηνών είναι η ακόλουθη: Κίκονες και Λωτοφάγοι, Κύκλωπες, Στο νησί του Αιόλου, Λαιστρυγόνες, Κίρκη, Άδης, Σειρήνες, Σκύλλα και Χάρυβδη, Τα βόδια του Ήλιου, Στο νησί της Καλυψώς, Ιθάκη και ο Επίλογος. Το «ημερολόγιο ταξιδίου» της Δάφνης μέχρι τη δική της «Ιθάκη», ολοκληρώνεται μαζί με έναν Χάρτη του ταξιδιού του Οδυσσέα, υπομνηματίζοντας τα στάδια του ταξιδιού του ομηρικού ήρωα, στο χώρο, στο έπος, αλλά και μεταφορικά ως κατάσταση του βίου.

Ο κόσμος της Δάφνης αντανακλά λίγο ή πολύ, τον κόσμο των έφηβων κοριτσιών που βρίσκονται στο κατώφλι σύνθετων αποφάσεων για τη ζωή τους, τουλάχιστον για τα επόμενα χρόνια του μετεφηβικού, νεανικού σταδίου.

Η Θεοδωρίδου στην Παραμ…Ιθάκη συνεχίζει να ακολουθεί τον κεντρικό χαρακτήρα, αυτόν της έφηβης Δάφνης που βρίσκεται πλέον στην τελευταία τάξη του λυκείου, με την τεχνική των κινηματογραφικών καρέ, της εστίασης του φακού πότε σε κοντινά πλάνα και πότε σε μακρινά, κάνει αναδρομές στο παρελθόν, ώστε να φωτίσει τα γεγονότα του παρόντος, διασυνδέει το ομηρικό πλαίσιο και τις διάφορες αναφορές στην αρχαιότητα με τη βασική πλοκή, ενώ επίσης προσθέτει με πλάγιο τρόπο διάφορα στοιχεία πολιτιστικού, ιστορικού και γεωγραφικού περιεχομένου, τα οποία αφενός εμπλουτίζουν τον «κόσμο» της ιστορίας, αφετέρου λειτουργούν ως χαρακτηρολογικοί δείκτες για τα επιμέρους πρόσωπα. Η κινηματογραφική λογική πετυχαίνει να δοθεί ρυθμός, να αρμολογηθούν οι αφηγηματικές εντάσεις και υφέσεις, να υπάρχει ικανή συγκρουσιακή ύλη για τις δραματικές σκηνές, αλλά και η αναγκαία αποκορύφωση με πραγματιστικό, εκλεπτυσμένο χιούμορ ή σαρκαστικό σχολιασμό.

Ο κόσμος της Δάφνης αντανακλά λίγο ή πολύ, τον κόσμο των έφηβων κοριτσιών που βρίσκονται στο κατώφλι σύνθετων αποφάσεων για τη ζωή τους, τουλάχιστον για τα επόμενα χρόνια του μετεφηβικού, νεανικού σταδίου. Αποφάσεις που αφορούν το σπουδαστικό και επαγγελματικό μέλλον, ζητήματα που αφορούν τις διαπροσωπικές σχέσεις, τις ερωτικές σχέσεις, σχέδια μετεγκατάστασης έξω από το γονεϊκό σπίτι, η εγκυμοσύνη, οι κρίσιμες επιλογές, είναι σίγουρα βαρύ φορτίο για κάθε έφηβο που ετοιμάζεται να διαβεί το κατώφλι της τυπικής, τουλάχιστον, ενηλικίωσης. Η Θεοδωρίδου σαρώνει το χώρο στον οποίο εκτυλίσσονται τα διάφορα επεισόδια-δράματα, εστιάζει έξυπνα στα πρόσωπα.

Στο συγκινητικά απλό τέλος του βιβλίου, υποδεικνύεται μια νέα αρχή. Η «Ιθάκη» δεν είναι ένας τόπος, ούτε ουτοπία, είναι μια ουσιαστική - για τον καθένα- «ετεροτοπία»,

Ο κεντρικός χαρακτήρας, η Δάφνη, δεν αναπτύσσεται γραμμικά. Είναι σύνθετος χαρακτήρας με ευφυΐα, με δομή. Διαθέτει όμως και την παράτολμη τάση της ηλικίας, την αίσθηση της αδικίας, την ανάγκη για «επανάσταση». Ο χαρακτήρας της Δάφνης χτίζεται με προσοχή. Οι αντιφάσεις και τα διλήμματά της, οι αγωνίες και οι χαρές της και κυρίως οι αντιρρήσεις της, οι συγκρούσεις κυρίως με τη μητέρα της, που υποκρύπτουν και μια βαθιά αμοιβαία αγάπη, και οι οποίες είναι φυσιολογικές μεν αλλά οπωσδήποτε έντονες δε, αντικατοπτρίζουν το γενικότερο πλαίσιο εντός του οποίου αναδιατάσσονται τα σχεσιακά δίκτυα στην κρίσιμη εφηβική και μετεφηβική περίοδο, τότε που αναδύονται εκ νέου ζητήματα δομής του προσώπου και τα οποία αν δεν επιλυθούν, δυσκολεύουν σημαντικά τη μετέπειτα πορεία. Γύρω από τη Δάφνη, μια πινακοθήκη από πρόσωπα και χαρακτήρες οργανώνονται. Είναι οι σημαντικοί «άλλοι» στη ζωή της, οι συνοδοιπόροι στο ταξίδι για την Ιθάκη, η οποία αν και μπορεί να έχει διαφορετικό νόημα για τον καθένα, δεν παύει να είναι ο προορισμός ή τουλάχιστον ένας ακόμα σταθμός στη ζωή τους. Ο γονείς, η γιαγιά, ο αγαπημένος της Ορέστης, οι φίλοι συγκροτούνται επιμελώς από τη συγγραφέα και αλληλεπιδρούν. Συμπληρωματικά της τοπογραφίας των χαρακτήρων, προστίθεται και το κατά κύριο λόγο δίπολο Σουηδία-Ελλάδα. Δύο τόποι που ενίοτε συνδιαλέγονται ή αντινομούν στον κόσμο της Δάφνης.

«Τι άνθρωπος θέλεις να γίνεις;»

Στο τελευταίο κεφάλαιο, με τον τίτλο «Ιθάκη», η Θεοδωρίδου θέτει το κρίσιμο ερώτημα: «τι άνθρωπος θέλεις να γίνεις;». Η συγγραφέας δεν απαντάει στο ερώτημα ευθέως. Αντιθέτως κατευθύνει του χαρακτήρες να δουν τη μεγάλη εικόνα, αυτή που δεν έχει μόνο φιλοδοξίες, αλλά φέρει και την ανθρώπινη επαφή, την αγάπη. Στο συγκινητικά απλό τέλος του βιβλίου, υποδεικνύεται μια νέα αρχή. Η «Ιθάκη» δεν είναι ένας τόπος, ούτε ουτοπία, είναι μια ουσιαστική - για τον καθένα- «ετεροτοπία», εκεί όπου όλα είναι δυνατά και μεταβλητά. Εκεί, όπου τα λόγια του Ουάσιγκτον δίνουν τον τόνο της ελπιδοφόρας νιότης και κυρίως της πνευματικής νιότης, καθώς επισημαίνουν ότι «η επιτυχία δεν είναι οριστική, η αποτυχία δεν είναι μοιραία. Αυτό που μετράει είναι το κουράγιο να συνεχίσεις».

Το εφηβικό μυθιστόρημα της Θεοδωρίδου με την καλοδουλεμένη διακειμενική προσέγγιση των ομηρικών επών, ακουμπά στις ανησυχίες των εφήβων με απλότητα αλλά όχι απλοϊκότητα. Το βιβλίο είναι καλοχτισμένο, η γλώσσα απηχεί και την εφηβική ιδιόλεκτο χωρίς όμως να λαϊκίζει ή να ενδύεται το εφηβικό λεξιλόγιο. Η συγγραφέας κρατάει τις ισορροπίες και επιλέγει το ύφος το οποίο αφενός θα βοηθήσει στην εξέλιξη της ιστορίας και αφετέρου θα δεσμεύσει συνειδητά τον αναγνώστη.

Η Παραμ…Ιθάκη μιας έφηβης αποτελεί καλό σενάριο για τον κινηματογράφο, την τηλεόραση και με τις ανάλογες παρεμβάσεις μπορεί να είναι ένα πολύ ενδιαφέρον και υποσχόμενο δραματικό κείμενο για το θέατρο. Ακριβώς αυτή η ποιότητα το καθιστά ένα βιβλίο για εφήβους που αξίζει της προσοχής μας.

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και βιβλίου.

 Λίγα λόγια για την Ευαγγελία Θεοδωρίδου

Η Ευαγγελία Θεοδωρίδου γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Πτολεμαΐδα. Σπούδασε στο Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ενώ αργότερα συνέχισε τις σπουδές της στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών στο Τμήμα της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης. Για δεκαπέντε χρόνια εργάστηκε στο ιδιωτικό και δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα της Ελλάδας, από όπου και παραιτήθηκε το 2013, λόγω μετοίκησης στο εξωτερικό. Από τότε διαμένει μόνιμα με τον σύζυγό της και τις δυο κόρες τους στην πόλη Ουμέα στη βόρεια Σουηδία, όπου και εργάζεται ως εκπαιδευτικός σε σουηδόφωνο σχολείο. Μιλάει αγγλικά και σουηδικά.

Ένα σεμινάριο δημιουργικής γραφής στο εργαστήριο Tabula Rasa, το οποίο ξεκίνησε να παρακολουθεί εξ αποστάσεως, αποτέλεσε την αιτία για να ασχοληθεί επαγγελματικά με τη συγγραφή. Διηγήματα και παραμύθια της έχουν βραβευτεί σε πανελλήνιους διαγωνισμούς.

Συνεργάζεται με διάφορα μπλογκ, όπου αρθρογραφεί για θέματα που αφορούν το παιδί και την εκπαίδευση, καθώς και τη ζωή των Ελλήνων στο εξωτερικό.