Για το μυθιστόρημα του Γιοστέιν Γκάαρντερ (Jostein Gaarder) «Ο κόσμος της Σοφίας» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Μεταίχμιο). Εικόνα: Από την ομότιτλη κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου του Νορβηγού σκηνοθέτη Έρικ Γκούσταβσον (1999).
Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου
Γίνεται οι έφηβοι να εξερευνήσουν το αχανές πεδίο της φιλοσοφίας; Να κατανοήσουν, έστω μέχρι έναν βαθμό, τη σκέψη του Δημόκριτου, του Σωκράτη, καθώς και του Σπινόζα και του Φρόιντ; Εάν μας έχει δείξει κάτι η παιδική και εφηβική λογοτεχνία, είναι πως καμία ιδέα δεν είναι απροσπέλαστη για τους νεαρούς αναγνώστες. Εφόσον βέβαια, τους παρουσιαστεί με ελκυστικό τρόπο.
Ο κόσμος της Σοφίας (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Μεταίχμιο) του Γιοστέιν Γκάαρντερ, τριάντα πέντε χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία του, είναι ένα βιβλίο που φαίνεται να πληροί όλες τις προϋποθέσεις ώστε να χαρακτηριστεί ως «σύγχρονο κλασικό». Το βιβλίο, πρωτοκυκλοφόρησε το 1991 στη Νορβηγία, διαβάστηκε από αναρίθμητους αναγνώστες, μεταφράστηκε, διασκευάστηκε για τον κινηματογράφο, ενέπνευσε ένα βιντεοπαιχνίδι για τον υπολογιστή και επίσης, ένα δίτομο γκράφικ νόβελ (μτφρ. Στέλα Ζουμπουλάκη, εκδ. Αλεξάνδρεια, Μεταίχμιο), δια χειρός Βενσάν Ζαμπού και Νικομπί.
Η ιστορία
Την αρχική πρωταγωνίστρια, τη Σοφία του τίτλου, τη συναντάμε στην πρώτη κιόλας πρόταση. Ο συγγραφέας γρήγορα θέτει τις βάσεις της αφήγησής του χρησιμοποιώντας αναγνωρίσιμα μοτίβα: έχουμε ένα μικρό κορίτσι, οι γονείς του οποίου συνήθως απουσιάζουν, που βρίσκει ένα μυστηριώδες σημείωμα στο γραμματοκιβώτιο έξω από το σπίτι της – το κάλεσμα για περιπέτεια πραγματοποιείται. Στο χαρτί είναι γραμμένο μονάχα ένα ερώτημα: «Ποια είσαι;» Η Σοφία προβληματίζεται – ποιος είναι ο αποστολέας και εδώ που τα λέμε, ποια είναι η ίδια;
Σύντομα, με μαγικό τρόπο, θα εμφανιστεί ένα ακόμη γράμμα. «Πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος;» αναρωτιέται κάποιος. Έπειτα, καταφτάνει μια κάρτα γενεθλίων, όπου ένας πατέρας εύχεται χρόνια πολλά στην κόρη του, τη Χίλντε – παρόλα αυτά, στέλνει τις ευχές του στη Σοφία, κάτι που θεωρεί πιο πρέπον. Και μετά την κάρτα, ένα τετρασέλιδο, στο οποίο ο άγνωστος συγγραφέας, απευθυνόμενος στη Σοφία, παρουσιάζει τη σημασία της ανάγνωσης προκειμένου να ανακαλύψουμε τον κόσμο και τον εαυτό μας:
«Οι άνθρωποι έχουν πολλά και διάφορα χόμπι. Άλλοι μαζεύουν παλιά νομίσματα ή γραμματόσημα, άλλοι ασχολούνται με τη χειροτεχνία, άλλοι, πάλι, αφιερώνουν κάθε ελεύθερη στιγμή τους σε κάποιο άθλημα. Υπάρχουν κι άνθρωποι που ευχαριστιούνται με το διάβασμα. (…) Αν εμένα μ’ αρέσουν τα άλογα ή οι πολύτιμες πέτρες, δεν μπορώ ν’ απαιτήσω από τους άλλους να μοιραστούν μαζί μου αυτά τα ενδιαφέροντα. (…) Μήπως, όμως, υπάρχει κάτι που αφορά όλους χωρίς εξαίρεση; Μήπως υπάρχει κάτι που αφορά όλους τους ανθρώπους – όποιοι κι αν είναι, όπου κι αν μένουν στον κόσμο; Ναι, αγαπητή μου Σοφία, υπάρχουν ερωτήσεις που θα ‘πρεπε να απασχολήσουν όλους τους ανθρώπους».
Ο αποστολέας, λοιπόν, αποφασίζει να μιλήσει στο κορίτσι για την τέχνη του φιλοσοφείν και μέσω γραπτών μηνυμάτων, της παρουσιάζει την εξέλιξη της δυτικής σκέψης μέσα στους αιώνες, εκκινώντας από την Αρχαία Ελλάδα και καταλήγοντας στον Σαρτρ και τον 20ό αιώνα. Ο φιλόσοφος και δάσκαλος της Σοφίας φανερώνει το όνομά του -λέγεται Αλμπέρτο Κνοξ- και στη συνέχεια συναντά τη μαθήτριά του από κοντά.
Η πιο συνταρακτική αποκάλυψη, όμως, είναι άλλη: τα υπαρξιακά ερωτήματα με τα οποία αναμετρώνται οι ήρωες τούς οδηγούν στο συμπέρασμα πως είναι μυθοπλαστικοί χαρακτήρες. Για την ακρίβεια, η Σοφία και ο Κνοξ εμφανίζονται στο βιβλίο που γράφει ο πατέρας της Χίλντε για την κόρη του, προκειμένου να της μάθει την ιστορία της φιλοσοφίας. Έτσι, αποφασίζουν να δραπετεύσουν από τις σελίδες τους.
Τα βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης και ιστορίας αποτελούν μέρος μιας τάσης αλλά πολύ συχνά τίθεται το ερώτημα γιατί κάποιος να διαβάσει τον απλουστευμένο Όμηρο και να μην πάει κατευθείαν στην πηγή, στο αρχικό κείμενο;
 |
|
Από το γκράφικ νόβελ των Ζαμπού και Νικόμπι |
Με τον Κόσμο της Σοφίας ο Γιοστέιν Γκάαρντερ δίνει την απάντηση: ένα βιβλίο γνώσεων έχει ενδιαφέρον εφόσον υπερβαίνει τον απλό τρόπο παρουσίασης των στοιχείων, εφόσον προσφέρει μια φρέσκια ματιά στα πράγματα. Ο Γκάαρντερ πράγματι παρουσιάζει με εύληπτο τρόπο το φιλοσοφικό σύστημα πολλών σημαντικών διανοητών – πηγαίνοντας αποτελεσματικά από τον έναν στον άλλον και πάλι πίσω, όποτε χρειάζεται, και κάνοντας συνδέσεις με άλλα πολιτισμικά προϊόντα, χρησιμοποιώντας, για παράδειγμα, λόγια από τον Φάουστ του Γκαίτε («Γιατί κοπιάζουμε χωρίς σταματημό, γιατί συνέχεια δουλεύουμε και φτιάχνουμε, αφού, στο τέλος, πάλι όλα τα χαλάμε; Τα σπάμε, τα πετάμε στον γκρεμό») προκειμένου να φωτίσει καλύτερα τον Μαρξ και τον Δαρβίνο. Πάντοτε δε, δίνει ένα πρακτικό παράδειγμα, που μπορεί να κατανοηθεί εύκολα από τα παιδιά, αλλά και από οποιονδήποτε φιλοπερίεργο αναγνώστη που δεν είναι εξοικειωμένος με τη φιλοσοφία:
«Δυο δέντρα συνομήλικα είναι φυτεμένα μέσα στον ίδιο κήπο. Το ένα βρίσκεται σ’ ένα μέρος με πολύ ήλιο κι έχει τις ρίζες του σε χώμα πλούσιο που ποτίζεται κανονικά. Το άλλο είναι φυτεμένο στον ίσκιο, σε χώμα σκληρό και στεγνό. Ποιο από τα δύο θα κάνει περισσότερα φρούτα;»
«Φυσικά το πρώτο».
«Ο Σπινόζα, λοιπόν, λέει ότι αυτό το δέντρο είναι ελεύθερο. Έχει την ελευθερία να πραγματοποιήσει στο ακέραιο τις δυνατότητές του. (…) Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και μ’ εμάς τους ανθρώπους».
Σε ένα σημείο, όπως φαίνεται από το παραπάνω παράθεμα, η συνομιλία μέσω γραμμάτων σταματάει και οι ήρωες συνδιαλέγονται άμεσα, κάτι που αυξάνει τη ζωντάνια της διήγησης και την ποικιλία των αφηγηματικών τρόπων.
Μέσω αυτού του τεχνάσματος, τα όρια μεταξύ του κόσμου των ιδεών και του υλικού κόσμου θολώνουν σκόπιμα
Το βιβλίο, όμως, δεν θα είχε την ίδια αξία εάν δεν υπήρχε το μεταμυθοπλαστικό σχόλιο με την ιστορία μέσα στην ιστορία – εάν η Σοφία και ο Κνοξ δεν συνειδητοποιούσαν πως είναι ήρωες μιας αφήγησης και δεν προσπαθούσαν, στη συνέχεια, να ξεφύγουν από το βιβλίο που ετοιμάζει ο πατέρας της Χίλντε, προκειμένου να βρεθούν από τον κειμενικό στον «πραγματικό» κόσμο. Μέσω αυτού του τεχνάσματος, τα όρια μεταξύ του κόσμου των ιδεών και του υλικού κόσμου θολώνουν σκόπιμα και ο αναγνώστης συνειδητοποιεί ακόμα πιο άμεσα πώς μία αναζήτηση μπορεί να κλονίσει κάθε βεβαιότητα. Παράλληλα, ανοίγει μια συζήτηση με θέμα την ελευθερία της βούλησης και τον ντετερμινισμό.
Σε αυτήν του την ιδιαιτερότητα, λοιπόν, οφείλει το βιβλίο μεγάλο μέρος της επίδρασής του – χάρη σε αυτήν, αποκτά διακριτό χαρακτήρα.
Το γκράφικ νόβελ
Πολλά χρόνια αργότερα, οι Γάλλοι Βενσάν Ζαμπού και ο Νικόμπι, ο οποίος είναι εικονογράφος, συνέχισαν το παιχνίδι που έχει ξεκινήσει ο Γκάαρντερ. Στο δικό τους έργο, το γκράφικ νόβελ Ο κόσμος της Σοφίας (μτφρ. σδσα δσδα, εκδ. Μεταίχμιο/Αλεξάνδρεια) έχουν μελετήσει την πρώτη ύλη και στη συνέχεια, αποσπάσει τα ουσιώδη κομμάτια της προκειμένου να συνθέσουν το δικό τους έργο. Έτσι, για παράδειγμα, στην εκδοχή αυτή, ο πατέρας της Χίλντε δεν ετοιμάζει βιβλίο για την κόρη του, αλλά κόμικ. Αντίστοιχα, ο Σπινόζα, τον οποίο αναφέραμε ήδη, ξεπηδά ο ίδιος στα καρέ, γίνεται χαρακτήρας που συναντάει τη Σοφία και τον Κνοξ, και αναπτύσσει τις ιδέες του, κάποιες από τις οποίες περιγράφονται σε συννεφάκια, μέσω κειμένου, ενώ κάποιες άλλες εικονοποιούνται.
Αυτό το μοίρασμα της αφήγησης, μεταξύ κειμένου και εικόνας, μοιάζει δίκαιο, εξισορροπημένο. Το αποτέλεσμα είναι άκρως λειτουργικό – θα λέγαμε πως παραδίδεται ένα μικρό μάθημα για τον τρόπο που πρέπει να γίνονται οι διασκευές, με την προτεραιότητα να δίνεται στη γραμματική όχι του αρχικού, αλλά του καινούριου μέσου.
＊Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
O Γιοστέιν Γκάαρντερ γεννήθηκε το 1952 στο Όσλο. Σπούδασε φιλοσοφία και ιστορία των ιδεών στο Μπέργκεν της Νορβηγίας και στη συνέχεια αφοσιώθηκε στη λογοτεχνική του καριέρα.
Το μυθιστόρημά του Ο κόσμος της Σοφίας, κυκλοφόρησε σε περισσότερες από 68 χώρες και έτυχε ευρείας αποδοχής από κοινό και κριτικούς, ξεπερνώντας τα 60 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως. Από τότε δημιούργησε ένα ίδρυμα για την προστασία του περιβάλλοντος, στο οποίο δωρίζει σημαντικό μέρος των συγγραφικών του δικαιωμάτων.
