Για το μυθιστόρημα «Rebel» του Ρος Μοντγκόμερυ (Ross Montgomery) που κυκλοφορεί σε μετάφραση Γιώργου Παναγιωτάκη από τις εκδόσεις Πατάκη.
Γράφει η Τασούλα Τσιλιμένη
Ένα θέμα που συχνά βρίσκεται στο κέντρο συζητήσεων μεταξύ μελετητών, μελών ΔΕΠ και συγγραφέων της Παιδικής & Εφηβικής Λογοτεχνίας επικεντρώνει στην ύπαρξη ή όχι ορίων μεταξύ της λογοτεχνίας ενηλίκων και της λογοτεχνίας για παιδιά. Για να το πούμε απλά ποια είναι η σχέση τους και εάν ένα βιβλίο που ανήκει στην παιδική/εφηβική λογοτεχνία μπορεί να αποτελέσει ανάγνωσμα που θα ικανοποιήσει έναν αναγνώστη μια αναγνώστρια εξ ίσου όσο και ένα βιβλίο της λογοτεχνίας ενηλίκων. Και το αντίστροφο φυσικά. Όπως είθισται κείμενα της λογοτεχνίας ενηλίκων μεταφέρονται, προσφέρονται και συμπεριλαμβάνονται σε ανθολογίες ή λίστες αναγνωσμάτων για παιδιά/εφήβους αλλά σε ποιο βαθμό συνειδητά ένας ενήλικος αναγνώστης επιλέγει να διαβάσει ένα βιβλίο της παιδικής χωρίς να είναι η ιδιότητά του που θα τον οδηγήσει σε αυτό, δηλαδή κατά κάποιον τρόπο αναγκαστικά, π.χ. εκπαιδευτικός, βιβλιοθηκάριος ή γονέας που συνηθίζει να ενημερώνεται για τα αναγνώσματα των παιδιών του.
Το θέμα παραμένει ανοιχτό προς συζήτηση και αυτό το καθιστά ενδιαφέρον, καθώς οι απόψεις εκατέρωθεν στηρίζονται σε επιχειρηματολογίες. Ο λόγος που το επανατοποθετώ οφείλεται σε ένα βιβλίο που διάβασα πρόσφατα όχι με την ιδιότητα της Ομότιμης καθηγήτρια του Παν. Θεσσαλίας και στο αντικείμενο της παιδικής λογοτεχνίας, αλλά συνειδητά ως ενήλικη αναγνώστρια διαλέγοντάς το από ένα μικρό πυργάκι βιβλίων της ενήλικης λογοτεχνίας που περιμένουν καρτερικά στο τραπεζάκι δίπλα σε ένα φλιτζάνι καφέ. Πρόκειται για το Rebel του Ρος Μοντγκόμερυ που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη και σε μετάφραση του γνωστού και βραβευμένου συγγραφέα Γιώργου Παναγιωτάκη.
Θα αναφερθώ σύντομα στο περιεχόμενο του βιβλίου και στα χαρακτηριστικά του που ήταν η αιτία να αναδυθεί εκ νέου μέσα μου ο παραπάνω προβληματισμός, καθώς το συγκεκριμένο βιβλίο διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά που αφορούν την λογοτεχνία ενηλίκων ως προς τη γραφή και άλλων σημείων.
Βιβλίο που ενεργοποιεί την κριτική σκέψη του αναγνώστη
Ο αφηγητής είναι ο ίδιος ο Rebel, δηλαδή ένας σκύλος που ο μοναδικός γιος μιας οικογένειας κτηνοτρόφων που ζει μακριά από αστικό περιβάλλον τον περιμάζεψε όντας εγκαταλελειμμένο κουτάβι. Η οπτική ματιά της αφήγησης από το συγκεκριμένο βασικό χαρακτήρα της ιστορίας έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς αναδεικνύονται οι σχέσεις αγάπης, εξουσίας μεταξύ ανθρώπου και κατοικίδιων ζώων και έρχονται προς σκέψη και τροφή απόψεις που κάνουν τον ενήλικο αναγνώστη να σταθεί.
Η σφιχτή και άκρως ενδιαφέρουσα πλοκή εξελίσσεται όταν μια μέρα εμφανίζονται στο κτήμα φρουροί του «βασιλιά» και ζητούν επιπλέον φόρους κ.λπ. Αυτό πυροδοτεί την αντίδραση του Τομ του 12χρονού γιού των κτηνοτρόφων, έναντι των γονιών του που γνωρίζοντας τον κίνδυνο ή το αδιέξοδο αναγκαστικά δέχονται τους όρους μολονότι αυτό τους οδηγεί στην καταστροφή. Ο Τομ στη συνέχεια με ένα τέχνασμα και ψέμα θα ακολουθήσει έναν επαναστάτη και θα εγκαταλείψει κρυφά το κτήμα για να πάρει μέρος στην εξέγερση εναντίον του βασιλιά. Ο Rebel διαπιστώνοντας το λάθος του να υπακούσει στην εντολή του Τομ που αγαπά πολύ και να μην τον ακολουθήσει ακριβώς γιατί είναι «καλό σκυλί», και μετά την συνειδητοποίηση της επικινδυνότητας που έχει αυτή η απόφαση του Τομ, αλλά και γιατί του λείπει αφάνταστα, αποφασίζει να τον αναζητήσει. Έτσι ξεκινά η περιπέτεια του μέσα από την οποία ο Rebel θα «ενηλικιωθεί», θα γνωρίσει τον έξω κόσμο, θα συναντήσει τον Τζάκσον, ένα αδέσποτο σκυλί, και καθώς θα πορευτούν μαζί θα μάθει μέσα από τις απόψεις του Τζάκσον για την ελευθερία και το τίμημά της, την εξουσία, την άδολη αγάπη κ.λπ.
Εκείνο που καταφέρνει ο Μοντγκόμερυ είναι να κάνει τον αναγνώστη να σταματά και να στοχάζεται.
«… Αυτό είναι το κακό με τους ανθρώπους- πρέπει πάντα να εξουσιάζουν…», «αφήνεις τον αφέντη σου να σε ταίζει και να σε ντύνει και κατά τα άλλα είσαι ελεύθερος»(96).
Μέσα από τους εύστοχους διαλόγους ο αναγνώστης-πόσο μάλλον ο έφηβος- τίθεται ενώπιον θεμάτων όπως του πολέμου, της ειρήνης, τόλμης, αμφισβήτησης, επιλογής ονείρων και τις επιπτώσεις που μπορεί να απαιτούν και άλλα θέματα π.χ. η αλληλοβοήθεια, η ύπαρξη του «παράδεισου» δηλαδή του «μετά την επίγεια ζωή», η αυτοθυσία, η φροντίδα, η έννοια του καλού και του κακού και από τι διαμορφώνεται, η αντίδραση των εφήβων μπροστά στην υπεράσπιση των ιδανικών, η έννοια της αμφισβήτησης και της επιχειρηματολογίας.
Εκείνο που καταφέρνει ο Μοντγκόμερυ είναι να κάνει τον αναγνώστη να σταματά και να στοχάζεται. Να ενεργοποιεί την κριτική του. Να επιβεβαιώνει ή να αμφισβητεί ήδη διαμορφωμένες απόψεις του.
Πλοκή, κλίμα, γλώσσα, περιγραφές, αφηγηματική ένταση, τεχνικές αφήγησης κρατούν τον αναγνώστη στο κείμενο. Θυμήθηκα τα βιβλία του Φ. Πούλμαν και άλλων φυσικά Ελλήνων και Ελληνίδων συγγραφέων, βιβλία που δεν γνωρίζουν όρια και σύνορα ηλικίας αναγνωστών και που κατατάσσονται στο είδος του crossover fiction, η οποία καταφέρνει να κάνει ελκυστικό ένα βιβλίο σπάζοντας οποιοδήποτε όριο. Ο συγγραφέας Μάνος Κοντολέων όχι μόνο ανήκει σε αυτούς που γράφει crossover λογοτεχνία, αλλά και έχει τοποθετηθεί επανειλημμένα στο θέμα, όπως και άλλοι μελετητές.
Σημαντικό ρόλο στην απόλαυση του κειμένου παίζει και η μετάφραση του Γιώργου Παναγιωτάκη, μετάφραση πιστή και ρέουσα με σεβασμό στο ύφος του πρωτότυπου που σου δημιουργεί την αίσθηση ότι διαβάζεις το βιβλίο στη γλώσσα πηγή.
Στοίχημα δεν βάζω αλλά πιστεύω πως ένα τέτοιο βιβλίο θα κρατήσει το ενδιαφέρον και του πιο «αδιάφορου» ή μη τόσο βιβλιόφιλου έφηβου αναγνώστη. Είμαι όμως σίγουρη ότι το βιβλίο μπορεί να το απολαύσει ο ενήλικος αναγνώστης όπως θα απολάμβανε ένα ποιοτικό έργο ενός λογοτέχνη που απευθύνεται αποκλειστικά σε ενήλικο κοινό.
* Η ΤΑΣΟΥΛΑ ΤΣΙΛΙΜΕΝΗ είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Διευθύντρια ηλ. Περιοδικού ΚΕΙΜΕΝΑ, Ιδρύτρια Μουσείου Παιδικής & Εφηβικής Λογοτεχνίας (ΜΠΕΛ), Πρόεδρος συλλόγου Φίλοι του ΜΠΕΛ
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Ρος Μοντγκόμερυ άρχισε να γράφει ιστορίες όταν ήταν έφηβος, την ώρα που έπρεπε να διαβάζει για το σχολείο και συνέχισε την ίδια τακτική και στο πανεπιστήμιο. Το πρώτο του μυθιστόρημα με τίτλο «Alex, the Dog and the Unopenable Door», ήταν υποψήφιο για τα βραβεία Branford Boase και Costa Children’s Book of the Year. Επιλέχθηκε επίσης ως ένα από τα «Εκατό καλύτερα μοντέρνα κλασικά για παιδιά» των Sunday Times.
Βιβλία του έχουν επίσης προταθεί για το βραβείο CILIP Carnegie, ενώ το εικονοβιβλίο του «Space Tortoise» προτάθηκε για το βραβείο Kate Greenaway και συμπεριλήφθηκε στα καλύτερα παιδικά βιβλία της εφημερίδας The Guardian για το 2018. Το μυθιστόρημά του «The Midnight Guardians», επιλέχτηκε ως το βιβλίο του μήνα από το Waterstones και ήταν στη βραχεία λίστα για το βραβείο Costa Children’s Book of the Year. Το 2024, το «Rebel» κέρδισε το βραβείο του Καλύτερου Παιδικού Βιβλίου της Χρονιάς από το Waterstones. Ζει στο Λονδίνο με τη γυναίκα του και τη γάτα τους τη Φαν Μπόμπυ.
