
Η εικονογράφος Ίρις Σαμαρτζή μάς μίλησε για το πώς άφησε μια δουλειά γραφείου για να μπει στον χώρο του βιβλίου και τη μακρά της πορεία έκτοτε, την πολυβραβευμένη «Τάτα;» (εκδ. Ίκαρος), τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο κλάδος της, τα επόμενα σχέδιά της, στα οποία συμπεριλαμβάνεται ακόμα ένα εξολοκλήρου δικό της βιβλίο.
Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου
Η Ίρις Σαμαρτζή έχει διανύσει μακρά πορεία στον χώρο του βιβλίου, και έχει βραβευτεί πολλές φορές. Το ύφος της είναι χαρακτηριστικό: όλα ξεκινούν από μια χειροποίητη κατασκευή, κάτι απτό, φτιαγμένο από απλά υλικά, όπως χαρτόνι, το οποίο στη συνέχεια περνά στον ψηφιακό κόσμο και κάπου εκεί δημιουργείται ένα σχέδιο που διανθίζεται με λεπτομέρειες.
Η Ίρις Σαμαρτζή είναι έμπειρη εικονογράφος – είναι, όμως, αυτό που αποκαλούμε «συγγραφέας του ενός βιβλίου», αλλά τι βιβλίου: η Τάτα; (εκδ. Ίκαρος), η μοναδική εξολοκλήρου δική της δημιουργία, έχει τιμηθεί με Κρατικό Βραβείο, έχει συμπεριληφθεί στη λίστα με τα είκοσι καλύτερα παιδικά βιβλία του κόσμου, σύμφωνα με την επιτροπή βραβείων Χανς Κρίστιαν Άντερσεν 2022, και έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. «Συγγραφέας του ενός βιβλίου», λοιπόν, αλλά μόνο προς το παρόν: με τη νέα χρονιά, θα κυκλοφορήσει το δεύτερο έργο της, πάλι από τις εκδόσεις Ίκαρος, μια ιστορία πιο… φιλοσοφική, όπως μας αποκάλυψε.
Επισκεφτήκαμε την Ίριδα Σαμαρτζή στο εργαστήριό της, ήπιαμε μαζί ζεστό καφέ, και είχαμε μια συζήτηση εφ’ όλη της ύλης. Μαζί μας, και η Ελ, η φιλική σκυλίτσα της.
Τι σας τράβηξε στον χώρο του βιβλίου και της εικονογράφησης;
Σπούδασα γραφιστική και αρχιτεκτονική εσωτερικού χώρου και όταν τελείωσα τη Βακαλό, έκανα κάποιες δουλειές που δεν με ενθουσίασαν. Δεν μου φαινόταν πολύ δημιουργικό το να κάθομαι ένα οκτάωρο σε ένα γραφείο, μπροστά από έναν υπολογιστή. Είχα μάθει όλα τα προγράμματα, ήξερα να σχεδιάζω κλπ., αλλά κατάλαβα πως δεν ήταν για εμένα όλο αυτό. Από τότε, μάζευα παιδικά βιβλία – όταν γυρνούσα από ταξίδια από άλλες χώρες, κουβαλούσα βαλίτσες ολόκληρες με δαύτα.
Κάποια στιγμή μπούχτισα και έκατσα και αναρωτήθηκα: πώς γίνεται κανείς να εργαστεί ως εικονογράφος; Ξεκίνησα να ανοίγω τα βιβλία και να κοιτώ την ταυτότητα στις πρώτες σελίδες, όπου υπήρχε το τηλέφωνο και όλα τα στοιχεία του κάθε εκδότη. Τους καλούσα και τους έλεγα: «Γεια σας, θέλω να έρθω να σας δείξω τις εικόνες μου». Εικόνες, ή τέλος πάντων, ό,τι είχα από τη σχολή, κάτι τέρατα, δεν βλεπόντουσαν, πολύ γκόθικ αισθητική! (γελάει) Κάποιοι μου απάντησαν θετικά και κάπως έτσι ξεκίνησε η όλη ιστορία.
Δεν ξέρω πώς είναι τώρα τα πράγματα, αλλά τότε, είκοσι με είκοσι πέντε χρόνια πριν, εάν ξεκινούσες και έκανες μια δυο δουλειές, κάποιος ακόμη σε έβλεπε και όλα έμπαιναν σε μια σειρά.
Ένας καλός εικονογράφος πρέπει να είναι και φανατικός αναγνώστης ή δεν έχει και τόση σημασία;
Ε, γίνεται να φυτρώσεις, έτσι απλά, μέσα σε αυτό το περιβάλλον; Δεν νομίζω πως γίνεται… Εγώ προσπαθώ να διαβάζω όσο πιο εντατικά μπορώ. Όποτε βρίσκω χρόνο, διαβάζω και βιβλία για ενήλικες. Ακόμη και στις συγκοινωνίες, κουβαλώ συχνά μαζί μου κάποιο βιβλίο.
![]() |
|
Η Ίρις Σαμαρτζή με την Ελ |
Να σου εξομολογηθώ κάτι: πολύ συχνά, παίρνω ξενόγλωσσα παιδικά, δεν ξέρω προφανώς να διαβάζω τα κείμενα, αλλά με ενδιαφέρει πολύ η εικόνα. Πλέον, είμαι πιο φειδωλή όσον αφορά στις αγορές μου, βέβαια, μιας και δεν έχουμε άλλον χώρο εδώ μέσα. Εάν, όμως, ανοίξω ένα βιβλίο και δω πως η τεχνική του μού είναι πρωτόγνωρη, το παίρνω αμέσως.
Από ποιες χώρες, δηλαδή;
Από οποιαδήποτε. Ένας χώρος που λατρεύουμε εμείς οι εικονογράφοι είναι η Διεθνής Έκθεση της Μπολόνια, όπου κανείς μπορεί να βρει βιβλία από όλον τον κόσμο. Ειδικά τις τελευταίες μια δυο μέρες, που η έκθεση ετοιμάζεται να κλείσει και οι εκδότες δεν θέλουν να κουβαλούν πολλά βιβλία πίσω στη χώρα τους, μπορείς εύκολα να πας και να αγοράσεις κάτι. Η αλήθεια είναι πως τα «μεσογειακά» μού αρέσουν περισσότερο. Νομίζω πως είναι πιο κοντά στο ταμπεραμέντο μας.
Θυμάστε το πρώτο βιβλίο που φτιάξατε;
Ο Μαντίνος στην ονειρούπολη (εκδ. Διήγηση) και Ο γαλετζάς (εκδ. Ταξιδευτής). Μην τα δεις ποτέ σου… (γελάει) Ήταν άλλη εποχή τότε, τέμπερα, ξυλομπογιά, πολλές ώρες για να φτιάξεις την κάθε εικόνα. Σιγά σιγά, άρχισα να «μαλακώνω» το σχέδιό μου, λείανα τις γωνίες, έκανα τα σχέδια πιο τρυφερά. Ο καθένας αλλάζει, εξελίσσεται, δοκιμάζει καινούρια πράγματα.
Είχατε κάποιο αγαπημένο εικονογραφημένο βιβλίο ως παιδί; Επηρέασε, πιστεύετε, τον τρόπο που δημιουργείτε σήμερα;
Ένα βιβλίο που είχαν τα ξαδέρφια μου, που η γιαγιά τους ήταν παντρεμένη με Γερμανό, με σύστησε στο έργο του Αλί Μιτγκούτς. Δεν είχαν λόγια τα βιβλία του, παρά μόνο εικόνες με πολυάριθμα, μικρά ανθρωπάκια και συνέβαιναν πολλά ευτράπελα. Κάθε φορά τα ανθρωπάκια βρίσκονται σε διαφορετικό μέρος: αγροκτήματα, πισίνες, στην πόλη. Θεωρώ πως οι εικόνες του έχουν διαμορφώσει την αισθητική μου, γιατί δίνω βαρύτητα στην «παρατήρηση». Να αφιερώνει κανείς χρόνο ψάχνοντας στοιχεία μέσα στην εικόνα: αυτό προσπαθώ να διδάξω και στα παιδιά στα σχολεία που επισκέπτομαι – θεωρώ πολύ χρήσιμη αυτή την ικανότητα, ιδίως στην εποχή μας, που τα παιδιά μας έχουν τόσες προσλαμβάνουσες.
![]() |
|
Σχέδιο από βιβλίο του Αλί Μιτγκούτς |
Μου άρεσαν, επίσης, τα βιβλία του Αλαίν Γκρε.
Ποια είναι η αγαπημένη σας τεχνική εικονογράφησης; Πώς θα χαρακτηρίζατε το στυλ σας;
Δυσκολεύομαι να πετάω πράγματα. Εάν μου φέρεις ένα πολύ ωραίο κουτάκι, θα το κρατήσω και κάτι θα το κάνω. Μου αρέσει να κάνω κατασκευές, να φτιάχνω από υλικά αυτό που υπάρχει μέσα στα βιβλία μου. Από την αρχή μού άρεσε αυτή η ιδέα, αλλά δεν ήξερα πώς να την εφαρμόσω.
Κάποια στιγμή, αποφασίσαμε με τον Αντώνη Παπαθεοδούλου να φτιάξουμε το βιβλίο Ένα τελευταίο γράμμα (εκδ. Παπαδόπουλος), για να το στείλουμε σε έναν διαγωνισμό στην Ισπανία – νομίζω πως αυτό αυτό το έργο αποτέλεσε τομή. Έλεγα, λοιπόν, στον Αντώνη πως ήθελα να επιχειρήσω να βάλω τις κατασκευές μου μέσα σε ένα βιβλίο και εκείνος μου είπε να το τολμήσω. Είχα πλέον τα μέσα και την τεχνογνωσία. Ταίριαζε και με το ύφος του βιβλίου, στο οποίο υπάρχει ένα νησί με σπιτάκια, που φτιάχνονται και στην πραγματική ζωή με τη συνεισφορά διάφορων υλικών.
Φτιάχνω κάτι, το φωτογραφίζω, το περνάω στον υπολογιστή και μετά επεμβαίνω πάνω στην εικόνα, προσθέτω λεπτομέρειες, πειράζω κάτι. Κάνω ένα κολλάζ, στην ουσία. Τα τελευταία χρόνια, εκτός από τον υπολογιστή και το Wacom, έχω πάρει και ένα iPad, οπότε περνώ το σχέδιο και από εκεί και στη συνέχεια, επιστρέφει στον υπολογιστή και πάει λέγοντας. Παίρνει χρόνο όλο αυτό. Δεν είναι εύκολο. Επίσης, δεν ταιριάζει αυτή η τεχνική με όλα τα βιβλία – πρέπει να εξυπηρετεί αυτό που θέλει να πει ο συγγραφέας.

Εάν έπρεπε να βάλω έναν τίτλο σε όλο αυτό, θα έλεγα πως είναι ένας «αχταρμάς», μια τρικυμία εν κρανίω. (γελάει) Μπορεί η μια δημιουργία να διαφέρει πολύ από την προηγούμενη και την επόμενη, αλλά με παρηγορεί το ότι ο κόσμος καταλαβαίνει πως κάτι το έχω φτιάξει εγώ. Ίσως έχω ένα ενιαίο ύφος…
Ποια υλικά χρησιμοποιείτε;
Μου αρέσει πάρα πολύ το χαρτόνι. Κρατάω ό,τι χαρτονένιο βρω. Μπορεί να έχει κάποιο ενδιαφέρον σχέδιο πάνω του… Δεν πετάω τίποτα – είναι λυπηρή η κατάσταση. Επειδή δεν μπορώ να αποθηκεύσω πολλά έργα, έχω περάσει σε μια φάση «ανακύκλωσης»: μπορεί να καταστρέψω κάτι και να το χρησιμοποιήσω κάπου αλλού.
Ίσως μαρτυρά μια φιλοσοφία αυτή η τεχνική…
Ναι, σωστά. Δεν χρειάζεται κιόλας κάθε κατασκευή να είναι ολοκληρωμένη, τέλεια: ξέρω πού θα τη φωτογραφίσω, ποια πλευρά της θα φανεί στο βιβλίο, οπότε εστιάζω εκεί. Φτιάχνω μια πρωτόλεια εκδοχή και στον υπολογιστή εξελίσσεται, αλλάζει. Όμως, με γοητεύει να είναι αυτή η αφετηρία μου.

Εικονογραφημένο βιβλίο και εικονοβιβλίο: Θεωρείτε πως είναι διακριτά είδη, διαφορετικές προσεγγίσεις; Βρίσκετε ότι υποχωρεί το πρώτο έναντι του δεύτερου;
Για εμάς, τους εικονογράφους, είναι διακριτά είδη – για τον υπόλοιπο κόσμο, δεν ξέρω αν είναι, και δεν ξέρω κιόλας αν θα έπρεπε να είναι. Το εικονοβιβλίο, ή αλλιώς, picturebook, είναι ένα βιβλίο όπου το κείμενο δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την εικόνα, και το αντίστροφο. Το καταλαβαίνει κανείς καλύτερα ακούγοντας αναγνώσεις σε ραδιοφωνικές εκπομπές – όταν το βιβλίο που διαβάζουν είναι εικονοβιβλίο, δεν καταλαβαίνει κανείς τι ακούει. Λείπει ένα κομμάτι. Στο εικονογραφημένο, κείμενο και εικόνα στέκονται και χώρια.
Νομίζω πως στο δεύτερο είδος ανήκουν βιβλία που, κατά κάποιον τρόπο, ενδιαφέρουν περισσότερο τους συγγραφείς – δεν φταίνε εκείνοι, έτσι έχουμε μεγαλώσει και έχουμε εκπαιδευτεί, με την άποψη πως ένα βιβλίο πρέπει να έχει πολλά λόγια. Καμιά φορά, είναι δύσκολο να κάνουν την αφαίρεση, και αν βγάλουν εκτός πάρα πολλές λέξεις, πιστεύουν πως δεν έχουν κάνει αρκετά καλή δουλειά. Το παιδί ανοίγει ένα βιβλίο και βλέπει κάτι κείμενα τεράστια – οπότε, αναρωτιέσαι, μήπως θα έπρεπε η έκδοση να μην είναι σε Α4, μήπως θα ήταν καλύτερο ένα βιβλίο βραχείας φόρμας, με μια δυο βινιέτες, μήπως θα ήταν πιο ειλικρινές αυτό;

Όχι ότι το εικονοβιβλίο είναι εύκολη υπόθεση – πρέπει ο συγγραφέας να είναι εντελώς ακομπλεξάριστος, να δεχτεί πως θα γράψει απλώς «το παπάκι πάει στην ποταμιά» και η Ίριδα θα ζωγραφίσει το παπάκι να πηγαίνει στην ποταμιά, μέσω μιας μεγάλης γέφυρας, με μια κάμπια να περνά δίπλα του, και η σύνθεση αυτή να συμπληρώνει αυτό που είχε στο μυαλό του ο συγγραφέας. Θέλει άμεση συνεργασία με τον συγγραφέα… Αυτά που έχουμε κάνει με τον Αντώνη [Παπαθεοδούλου] τα έχουμε σχεδιάσει διεξοδικά, και μπορεί στο τέλος η ατάκα του να είναι πέντε γραμμές και το σχέδιό μου πολύ εκτενές, αλλά είναι μια δουλειά που έχει γίνει από κοινού, στην πραγματικότητα.
Έχετε διανύσει μια μακρά πορεία στον χώρο της εικονογράφησης. Έχετε εικονογραφήσει λαϊκά και σύγχρονα παραμύθια, έχετε δημιουργήσει μάγισσες, πειρατές, ντετέκτιβ, ομηρικούς ήρωες… Υπήρξε κάποια φορά που χρειάστηκε να προσαρμόσετε έντονα το ύφος σας, για τις ανάγκες της ιστορίας;
Πολύ συχνά συμβαίνει αυτό – και θέλω να συμβαίνει. Βαριέμαι πολύ εύκολα και μου αρέσει ο άλλος να μου βάζει μια πρόκληση, να πρέπει να επαναπροσδιορίσω τον εαυτό μου. Δεν μπορώ να ξεχωρίσω εύκολα κάποια. Υπάρχουν κείμενα που έχουν, πώς να το πω, μια παραπάνω ευαισθησία, οπότε στρέφομαι σε πιο απλά υλικά, όπως ξυλομπογιές, που απεικονίζουν άμεσα την ταυτότητα του κειμένου.
Όταν φτιάχναμε το Παλιόπαιδο (εκδ. Πατάκη), είχαμε συμφωνήσει με την Αγγελική Δαρλάση να χρησιμοποιηθούν μόνο δύο χρώματα, κάτι που μπορεί να φανεί περιοριστικό σε κάποιον, εγώ όμως βρήκα ευφυές το ότι η πορεία από μια δυσμενή κατάσταση, τη φτώχεια, προς την εύρεση νοήματος μέσω της τέχνης, αποτυπώνεται με την αλλαγή από το ασπρόμαυρο στο κόκκινο. Λειτούργησε ευεργετικά αυτή η απόφαση.
Ένα ακόμη λεπτό ζήτημα είναι οι διασκευές, κλασικά παραμύθια που έχουν εικονογραφηθεί χίλιες φορές. Έχουμε φτιάξει μια σειρά με τον Αντώνη Παπαθεοδούλου. Δούλεψα ψηφιακά τα σχέδια, γιατί ήθελα να τα εκσυγχρονίσω λίγο, όμως δεν ήθελα να τα φέρω εντελώς στο σήμερα, ήθελα να διατηρήσω στοιχεία από την εποχή που διαδραματίζονται, όποτε κάθισα να δω ταινίες, διάβασα τα πρωτότυπα βιβλία, έκανα πολλή έρευνα...
Κοιτάξατε καθόλου άλλες διασκευές του ίδιου παραμυθιού; Ή φοβηθήκατε πως θα επηρεαζόσασταν πολύ;
Είχα μεγάλο θέμα με την Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων. Έχουν κυκλοφορήσει φοβερά έργα με αυτή την ιστορία. Οπότε, προσπάθησα να τα απομυθοποιήσω όσο μπορώ, να το απολαύσω. Είπα στον εαυτό μου: «Εντάξει, δεν θα ανακαλύψεις και τον τροχό».
Πόση ελευθερία έχετε κατά την εικονογράφηση; Πού τελειώνουν τα όρια του συγγραφέα και πού ξεκινούν αυτά του εικονογράφου;
Είμαι σε ένα σημείο που μπορώ να βάλω τα όρια μου ως εικονογράφος. Όταν ξεκινάς, έχεις λιγότερη αυτοπεποίθηση, αμφιταλαντεύεσαι και λίγο… Πλέον, ο συγγραφέας ξέρει πάνω κάτω τι να περιμένει από εμένα.
Πολλοί κάνουν, και καλώς κάνουν, storyboards, όπου παρουσιάζουν στον συγγραφέα και τον εκδότη πώς θα κινηθούν – εγώ μπορεί να κοιμηθώ, να ξυπνήσω, να έχω μια καινούρια ιδέα και να αναιρέσω εντελώς το προσχέδιο. Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν έχω κάποια δυσάρεστη εμπειρία – οι συγγραφείς μού δίνουν ελευθερία, γιατί αυτό επιθυμούν και οι ίδιοι.

Προφανώς, έχουν υπάρξει φορές που έβλεπα το θέμα με έναν συγκεκριμένο τρόπο και ο συγγραφέας το έβλεπε αλλιώς. Τότε ζητούσα να μιλήσουμε στο τηλέφωνο, για να καταλάβω την οπτική του – καμιά φορά, θέλει αγώνα για να «βγεις» από τη σκέψη σου. Αν υπάρχει καλή διάθεση, όλα λύνονται.

Μπορεί να έπεσα και σε καλές περιπτώσεις, γιατί έχω ακούσει από συναδέλφους πως υπάρχουν συγγραφείς με διάθεση πολύ κυριαρχική. Δεν είναι όλα ρόδινα. Καταλαβαίνω ότι, πολλές φορές, ο δημιουργός βλέπει το έργο σαν παιδί του και έχει συγκεκριμένα σχέδια για αυτό το παιδί. Όμως, ο γονέας πρέπει να αποχωριστεί το παιδί του κάποια στιγμή, να το αφήσει, για παράδειγμα, να πάει σχολείο, όπου θα ακούσει πράγματα που δεν θα τα άκουγε στο σπίτι και θα διαμορφώσουν τον χαρακτήρα του. Κάτι αντίστοιχο ισχύει και για τα βιβλία...
Το Τάτα; (εκδ. Ίκαρος) είναι το μόνο βιβλίο που έχετε δημιουργήσει τόσο ως εικονογράφος, αλλά και ως συγγραφέας. Δουλέψατε με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι τις άλλες φορές;
Πράγματι, το βιβλίο έχει διαγράψει καλή πορεία – έχει μεταφραστεί σε εννέα γλώσσες, αν δεν κάνω λάθος. Η Τάτα; ήταν ένα βιβλίο «καραντίνας». Μέσα στην καραντίνα, για πρώτη φορά στη ζωή μου είχα χρόνο. Εάν προσπαθείς να βιοποριστείς και πηγαίνεις τα πρωινά στο σχολείο και σου έχει ανατεθεί και ένα βιβλίο, δεν υπάρχει χρόνος να σκεφτείς, να σχεδιάσεις μια δική σου ιστορία.
Έχω ξαναπεί ότι πολλές φορές δουλεύω και στον ύπνο μου. (γελάει) Οπότε, ξύπνησα ένα πρωί και όλο το βιβλίο είχε γεννηθεί στο μυαλό μου. Μου έλειπε μονάχα κάτι από το τέλος. Οπότε, μιας και είχα όλα τα υλικά που χρειαζόμουν, ξεκίνησα να δημιουργώ, και το απολάμβανα πολύ. Μόλις τελείωσα, το έστειλα στις εκδόσεις Ίκαρος και μετά από μία ώρα, με πήρε τηλέφωνο η Μαριλένα Πανουργιά και μου είπε πως θα το κρατήσουν. Ήταν πολύ μεγάλη ανακούφιση: όταν δουλεύεις μαζί με έναν συγγραφέα, έχεις και μια καθοδήγηση, ο ένας διορθώνει τον άλλον. Στο βιβλίο που δημιουργείς μόνη σου, έχεις όλη την ευθύνη. Το έστειλα, βέβαια, και σε δυο τρία άτομα που εμπιστεύομαι, να μου πουν τη γνώμη τους...
Θα ξαναδημιουργούσατε εξολοκλήρου ένα βιβλίο στο μέλλον, δεδομένης και της επιτυχίας που σημείωσε το πρώτο;
Είναι κιόλας έτοιμο: πριν δυο χρόνια το είχα στείλει σε έναν διαγωνισμό στην Ιταλία, το Silent Book Contest, και το είχαν εκθέσει στην Μπολόνια. Θα κυκλοφορήσει από τον Ίκαρο με τη νέα χρονιά. Το Τάτα; ήταν πιο παιδικό – αυτό έχει πιο φιλοσοφική χροιά. Ήταν μια πρόκληση κάτι τέτοιο, αλλά πιστεύω -και το πιστεύουν και η Μαριλένα Πανουργιά και η Ελένη Κατσαμά των εκδόσεων Ίκαρος- πως από το οπισθόφυλλο καταλαβαίνει κανείς άμεσα περί τίνος πρόκειται.
Ποιον, -α σύγχρονο εικονογράφο θαυμάζετε για τη δουλειά του, της και ποιες είναι μεγαλύτερες επιρροές σας;
Δεν ξέρω εάν έχω συγκεκριμένες επιρροές. Πηγαίνεις, για παράδειγμα, στην έκθεση της Μπολόνια και παίρνεις εκατομμύρια ερεθίσματα, τόσα που δεν χωράνε στο κεφάλι σου καλά καλά. Ίσως να υπήρχε κάποια συγκεκριμένη επιρροή, εάν διατηρούσα ένα ενιαίο ύφος μέσα στα χρόνια. Τον τελευταίο καιρό, νομίζω πως πολλοί από εμάς δίνουμε περισσότερη σημασία στην πρώτη ύλη, παρά στο ψηφιακό κομμάτι – ίσως αυτό να έχει να κάνει και με την έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Ώστε να φανεί πως το σχέδιο έχει γίνει με ένα μέσο πολύ απλό, απτό και οικείο. Για αυτό, κιόλας, πολύς κόσμος επιστρέφει στα πινέλα, στις ακουαρέλες.

«Επιρροή», δηλαδή, μπορεί να σημαίνει χίλια δυο πράγματα. Πήγα, για παράδειγμα, πρόσφατα στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, όπου είδα κάποιες παρτιτούρες του Γιάννη Χρήστου, που γέμιζε το χαρτί με σκιτσάκια, ανθρωπάκια, για να εξηγήσει πώς πρέπει να αποδοθεί το έργο του. Δεν είναι κάτι που θα εφαρμόσω στη δική μου δουλειά, αλλά το βρήκα πολύ ενδιαφέρον. Μια επίδραση που έρχεται και φεύγει…
Τώρα, εάν θέλεις συγκεκριμένα ονόματα, μου αρέσει η δουλειά των Sydney Smith, Albertine, Magali le Huche, Serge Bloch, Yael Frankel, Carson Ellis, Isabelle Arsenault, Roberto Inoocenti, Einar Turkowski, Roger Olmos, Felicita Sala, Laura Carlin, Maisie Paradise Shearring, Oliver Jeffers, Benji Davies, David Roberts, Victoria Semykina, Catarina Sobral, και αν με αφήσεις λίγο ακόμα θα σου πω και άλλους χίλιους εικονογράφους που έχω στη βιβλιοθήκη μου, οπότε σταματάω εδώ.
Έχουμε δέκα εργαλεία όλα και όλα, και το κάθε άτομο που τα πιάνει στα χέρια του, δημιουργεί κάτι διαφορετικό. Αυτή θεωρώ πως είναι η μαγεία της όλης ιστορίας.
Σας τρομάζει η άνοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης; Πιστεύετε ότι υπάρχει πιθανότητα να αντικατασταθείτε από την ΤΝ;
Ήδη μας αντικαθιστά. Όμως της λείπει κάτι βασικό, τουλάχιστον προς το παρόν: δεν υπάρχει συναίσθημα στο αποτέλεσμα. Ότι υπάρχουν εκδότες που βγάζουν πολλά βιβλία και για να εξοικονομήσουν χρήματα, βάζουν το κείμενο στην τεχνητή νοημοσύνη, υπάρχουν. Δεν ξέρω τι αντίκτυπο θα έχει αυτό, δεν είναι όμως και κάτι που με τρομάζει. Πες με αισιόδοξη ή ρομαντική. Αισθάνομαι ότι θα υπερισχύσει η προσωπική ταυτότητα, η πινελιά του καθενός. Δεν ξέρω εάν θα το κατακτήσει ποτέ αυτό η τεχνητή νοημοσύνη.
Εγώ το χρησιμοποιώ για πολύ απλά πράγματα. Της έβαλα, ας πούμε, το βιογραφικό μου και του ζήτησα να βάλει μία τάξη. Για αυτές τις δουλειές είναι πολύ χρήσιμη. Και πάλι, όμως, ο άνθρωπος πρέπει να ελέγξει το αποτέλεσμα, να το φέρει στα μέτρα του.

Παρακολουθώ, πάντως, πολλά στούντιο του εξωτερικού, που δημιουργούν ταινίες κινουμένων σχεδίων και εξακολουθούν, παρότι έχουν υπολογιστές και άλλα εργαλεία, να κάνουν πολλά πράγματα στο χέρι – ο ευσεβής μου πόθος, να το πω και αυτό, είναι να κάνω αυτή τη δουλειά. Πολλοί προτιμούν την «ατέλεια», το ανθρώπινο στοιχείο. Θέλουν να υπάρχει και ένα «λάθος» στην όλη ιστορία.
Είστε υποψήφια για το βραβείο ALMA 2027, που τιμά δημιουργούς που προωθούν μέσα από το έργο τους την αγάπη για τα βιβλία, και είναι αφιερωμένο στη μνήμη της Άστριντ Λίντγκρεν. Πώς αισθάνεστε που το έργο σας αναγνωρίζεται σε παγκόσμιο επίπεδο;
Δεν ξέρω ποιος συνεχίζει να με προτείνει για αυτό το βραβείο! (γελάει) Ούτε την πρώτη φορά που ήμουν υποψήφια ήξερα – τη δεύτερη με είχε προτείνει η Κύπρος. Αυτή, λοιπόν, είναι η τρίτη μου φορά και σίγουρα είναι πολύ τιμητικό. Είναι κάπως τρομακτικό, επίσης: επιλέχθηκαν μόλις 300 άτομα από όλον τον κόσμο, οπότε βγαίνεις κάπως έξω από τα νερά σου, όταν συνειδητοποιείς πως οι υπόλοιποι υποψήφιοι έχουν μεταφραστεί σε «εκατομμύρια» γλώσσες και είναι πασίγνωστοι…
![]() |
|
Η Ίρις Σαμαρτζή με κάποια από τα βραβεία που έχει λάβει |
Επειδή είμαι ένας άνθρωπος που παλεύει πολύ συχνά με τις γραμμές και συχνά αμφιβάλω για τον εαυτό μου, η υποψηφιότητα σίγουρα μου έδωσε μια μεγάλη ώθηση, συναισθηματικά.
Η πιο πρόσφατη δουλειά σας είναι η εικονογράφηση του βιβλίο της Φωτεινής Βασιλείου Καλό ταξίδι, Γκιούλιβερ (εκδ. Μεταίχμιο), για ένα παιδί που αφήνει την ασφάλεια της «φωλιάς» του. Μιλήστε μας για αυτή τη συνεργασία. Πώς εκφράσατε το θέμα μέσα από τις εικόνες σας;
Είναι για ένα αγοράκι που από μικρή ηλικία έχει μια διάθεση ταξιδιάρικη. Θέλει να γνωρίσει τον κόσμο. Παίρνει τον σάκο του και ξεκινάει να φύγει: σε αυτό το σαλόνι, μιας και πατάει πολύ γερά στα πόδια του, είναι τεράστιος. Και οι γονείς του, που παρακολουθούν τον κόσμο μέσα από την τηλεόραση, και αυτό τους αρκεί, είναι πιο μικροί. Όταν τους ανακοινώνει πως θα φύγει, του λένε: «Μα, πού πηγαίνεις; Πώς θα αφήσεις την ασφάλεια του σπιτιού σου; Μια χαρά είμαστε εδώ» και τα λοιπά. Οπότε περνάμε στο επόμενο σαλόνι, όπου ο Γκιούλιβερ, από τεράστιος έχει γίνει μικρό παιδάκι πάλι.
Γυρνάει στο δωμάτιό του, ηττημένος, και συνειδητοποιεί πως δεν τον χωράει – οπότε αρχίζω να τον ξαναμεγαλώνω. Ξεκινά να φύγει, συναντά τον δάσκαλό του, του ανακοινώνει τα σχέδιά του, ακούει αντιρρήσεις, και μικραίνει και πάλι. Σε όλο το βιβλίο, λοιπόν, ακολουθώ αυτό το μοτίβο. Ώσπου, στο τέλος, όταν συναντά έναν πιλότο που φοβάται να πετάξει, κάτι αλλάζει…
Μου είπατε πως ασχολείστε και με τη διδασκαλία. Μιλήστε μας λίγο για αυτό…
Παράλληλα με την εικονογράφηση, ως εξωτερική συνεργάτιδα, συνεργάζομαι με δημοτικά σχολεία και κάνω εργαστήρια εικαστικών σε παιδιά. Είναι η δεύτερη δουλειά μου, που την κάνω σχεδόν σε καθημερινή βάση. Πολύ συχνά, ακόμα και στο πλαίσιο μιας βιβλιοπαρουσίασης, προσπαθώ να βάζω τα παιδιά να δημιουργούν κάτι, να υπάρχει μια εικαστική χροιά στο τέλος.
![]() |
|
Σαλόνι από το Καλό ταξίδι, Γκιούλιβερ! |
Υπήρχαν εποχές που σκεφτόμουν να ασχοληθώ αποκλειστικά με την εικονογράφηση και να αφήσω το σχολείο, γιατί είναι πολύ απαιτητικό και τα παιδιά απαιτούν αρκετή ενέργεια. Από την άλλη, όμως, παίρνεις και μια ανατροφοδότηση από αυτά, μαθαίνεις τι τους αρέσει, τι τα ενδιαφέρει. Τα σημερινά παιδιά έχουν μυαλό ξυράφι, ο λόγος τους είναι αναπτυγμένος, έχουν πολλές προσλαμβάνουσες, οπότε, όταν έχω καιρό να δουλέψω μαζί τους, είμαι πάντα λίγο παγωμένη.
Γιατί θα ήταν καλό για τα παιδιά να ζωγραφίζουν περισσότερο και να ασχολούνται με τα εικαστικά;
Ας ασχοληθούν με οποιαδήποτε τέχνη. Απλώς, τα εικαστικά τούς είναι πολύ οικεία. Το βλέπω και στα εργαστήρια: πολλές φορές, μαθαίνουμε μια προχωρημένη τεχνική και στο τέλος, αυτά ζητούν απλώς να κάτσουν να ζωγραφίσουν σε ένα φτωχό Α4 με μαρκαδόρους. Είναι σημαντικό αυτό και χάνεται μεγαλώνοντας. Αν μπορέσουμε να τους καλλιεργήσουμε μια οποιαδήποτε ευαισθησία, ώστε να μείνει η πορτούλα της φαντασίας έστω και λίγο πιο ανοιχτή, ίσως μεθαύριο να αποκτήσουμε πολίτες με παραπάνω ενσυναίσθηση.
Προτείνετε ένα-δυο πρακτικά κόλπα.
Είναι πολύ απλά τα πράγματα. Το φθινόπωρο δεν μου αρέσει καθόλου, αλλά είναι λειτουργικότατο. Όλο αυτό το διάστημα, κάθομαι και μαζεύω φύλλα, κουκουνάρια, οτιδήποτε, και πάω από το ένα σχολείο στο άλλο με την πραμάτεια μου, για να δούμε με τα παιδιά πώς είναι το καθετί. Αυτό και μόνο μπορεί να κάνει ένας γονιός, να πάει μια βόλτα στο βουνό με το παιδί του, για να μαζέψουν πραγματάκια από κάτω και να φτιάξουν ένα στεφάνι, ένα κολιέ, κάτι... Δεν χρειάζεται κάποιο σύνθετο μάθημα τέχνης ή μια επίσκεψη σε ένα μουσείο, απλώς να μάθουμε στα παιδιά πώς να κοιτούν τον κόσμο τριγύρω τους. Τώρα, αν τους αρέσει και ο Βαν Γκονγκ, τόσο το καλύτερο…

Είναι μια καλή εποχή για να είναι κανείς εικονογράφος; Πώς θα περιγράφατε το επαγγελματικό τοπίο στην Ελλάδα;
Έχουμε πολύ καλούς εικονογράφους και βγαίνουν συνέχεια νέα παιδιά που η δουλειά τους έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον. Νομίζω πως, με δειλά βήματα, ο κόσμος αντιλαμβάνεται όλο περισσότερο τη σημασία που έχει η εικονογράφηση για ένα βιβλίο. Σιγά σιγά αποκτά μεγαλύτερη αξία το αντικείμενο – όχι, βέβαια, όση έχει σε άλλες χώρες και αυτό αποδεικνύεται και από τις απολαβές μας. Είμαστε ένα κλάδος που έχει αδικηθεί και το τελευταίο διάστημα κάνουμε πολλές συζητήσεις για να φτιάξουμε ένα σωματείο, για να μάθουμε ποια ακριβώς είναι τα δικαιώματά μας...
Έχετε ανοιχτεί σε συνεργασίες στο εξωτερικό μιας το έργο σας έχει αποκτήσει διεθνή ορατότητα (διακρίσεις, εκθέσεις κτλ);
«Άνοιγμα στο εξωτερικό» σημαίνει πως έχεις βρει κάποιον ατζέντη, ο οποίος έχει στην ιστοσελίδα του τη δουλειά σου και σε προωθεί για συγκεκριμένες συνεργασίες. Το δοκίμασα κάποια στιγμή, δεν προχώρησε πολύ. Από την άλλη, οι εκδόσεις Ίκαρος έχουν ένα τμήμα που ασχολείται με την προώθηση των βιβλίων στο εξωτερικό, έναν άνθρωπο, ξένο, χάρη στον οποίο η Τάτα; ταξίδεψε σε άλλες χώρες.
Αυτό που θα με ενδιέφερε περισσότερο, εάν αποκτούσα ατζέντη για το εξωτερικό, θα ήταν το κομμάτι της διαχείρισης των δικαιωμάτων μου, γιατί είναι πολύ καλά ενημερωμένα τα άτομα που κάνουν αυτή τη δουλειά. Δεν το ψάχνω και τόσο, όμως…
Ίσως τα νέα παιδιά, που χειρίζονται καλύτερα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, να τα πάνε καλύτερα. Δεν ξέρω πάντως αν είναι εφικτό να ζήσεις μόνο από την εικονογράφηση…
*Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.





























