Για το βιβλίο «Άλκη Ζέη, μάτια σαν γαλάζια θάλασσα» της Μαρίζας Ντεκάστρο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Μια βιογραφία της μεγάλης συγγραφέα για να γνωρίσουν τα παιδιά τη ζωή της.
Γράφει η Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου
Άλκη Ζέη, μάτια σαν γαλάζια θάλασσα είναι η βιογραφία της εμβληματικής συγγραφέως Άλκης Ζέη γραμμένη από τη Mαρίζα Ντεκάστρο, συγγραφέα και παιδαγωγό πολυβραβευμένη για τα βιβλία γνώσεων που έχει γράψει. Η βιογραφία, που ήδη τον 17ο αι. ο John Dryden την όρισε ως το είδος που καταγράφει «την ιστορία της ζωής επιφανών ανδρών» 1 εξελίχθηκε στο είδος που αναφέρεται στη ζωή κάθε διάσημου ατόμου και προβάλλει τον χαρακτήρα, τη ζωή, το κοινωνικό περιβάλλον, τη δράση της προσωπικότητας στην οποία αναφέρεται. Ήδη τον 18ο αι. έχουμε στην Αγγλία με τη συγγραφή της βιογραφίας του Samuel Johnson από τον James Boswell την εμφάνιση της βιογραφίας ως είδος, καθώς και τη θεωρία για το είδος αυτό.
Η βιογραφία στην εξέλιξή της τον 19ο και 20ό αι. προσεγγίζει περισσότερο τη λογοτεχνία παρά την ιστορία με την οποία ήταν στενά συνδεδεμένη τον 17ο και 18ο αι. Η τάση αυτή οδηγεί και στο είδος της μυθιστορηματικής βιογραφίας που κυριαρχεί και στη λογοτεχνία για παιδιά και νέους μέχρι τις μέρες μας.
Στο χώρο του παιδικού βιβλίου, τον 19ο και 20ό αι. κυκλοφορούν κυρίως μυθιστορηματικές βιογραφίες ιστορικών προσώπων. Το είδος αυτό κυριαρχεί και σήμερα, μετέχοντας όμως τόσο στην ιστορία όσο και στη λογοτεχνία. Στην εποχή μας έχουμε πλέον και βιογραφίες που αφορούν προσωπικότητες της επιστήμης, της τέχνης και της λογοτεχνίας ακόμη και σε μορφή graphic novel και προορίζονται τόσο για μικρά παιδιά όσο και για τους εφήβους.
Οι βιογραφίες που αναφέρονται σε λογοτέχνες έχουν ποικίλες μορφές από άποψη δομής και επεξεργασίας του υλικού, όλες όμως συνδυάζουν τη λογοτεχνικότητα και την απόδοση πραγματικών στοιχείων του ιστορικού, κοινωνικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο αναδείχθηκαν οι προσωπικότητες αυτές. Ενδεικτικά δείγματα ο Διονύσιος Σολωμός (Πατάκης, 1996) της Αγγελικής Βαρελλά, η Πηνελόπη Δέλτα: Η ζωή της σαν παραμύθι (Άγκυρα, 2008) της Νένας Κοκκινάκη, Νικηφόρος Βρεττάκος: Το παιδί που έγινε ποιητής της Αθηνάς Μπίνιου (Πατάκης 2012), Ο ποιητής και η σφραγίδα της ελευθερίας της Ιφιγένειας Μαστρογιάννη (Καλέντης, 2021), Το όνομά μου είναι… Κ.Π.Καβάφης, Το όνομά μου είναι… Γιώργος Σεφέρης των Νίκου Μαθιουδάκη – Μάνου Μπονάνου (2023) στη σειρά του Ίκαρου Το όνομά μου είναι… κ.ά.
Ένα πολυτροπικό, πολυφωνικό και πολύσημο κείμενο
Η βιογραφία της Άλκης Ζέη από την Μαρίζα Ντεκάστρο μετέχει τόσο της ιστορίας όσο και της λογοτεχνίας και απευθύνεται κυρίως σε παιδιά αλλά και σε εφήβους. Αυτό γίνεται φανερό από το ύφος του κειμένου, καθώς και από τα παρακειμενικά στοιχεία. Ο τίτλος ΑΛΚΗ ΖΕΗ Μάτια σαν γαλάζια θάλασσα, καθώς και το εξώφυλλο με μολύβι φάμπερ έργο της Στρατηγούλας Γιαννικοπούλου 2 προϊδεάζουν για μια βιογραφία που εμμένει σε στοιχεία που αποκαλύπτουν τόσο τα ψυχικά χαρίσματα της Άλκης και τις περιπέτειες της ζωής της όσο και τη συγγραφική της τάση που ξεκινά από μικρή ηλικία.
Η πολυσημία του χρώματος, η σύνδεση του με τη θάλασσα και τις μεταβολές της από ποικίλα καιρικά φαινόμενα παραπέμπουν συμβολικά σε κοινωνικοϊστορικά γεγονότα που ανατρέπουν την ήρεμη καθημερινότητα και επηρεάζουν την πορεία της ζωής της Ζέη.
Η βιογραφία της Ζέη είναι ένα πολυτροπικό κείμενο που συνδυάζει διαφορετικούς σημειωτικούς τρόπους για να μεταφέρει τις πληροφορίες που η συγγραφέας εντάσσει στην αφήγησή της. Με αυτόν τον τρόπο η Ντεκάστρο διεγείρει το ενδιαφέρον του αναγνώστη, (προ)καλώντας τον να συμμετάσχει στην κριτική επεξεργασία των στοιχείων που διοχετεύονται με τις εναλλαγές σημειωτικών συστημάτων που χρησιμοποιεί, όπως είναι η ποικιλία στη γραμματοσειρά, το φωτογραφικό υλικό, η «έξυπνη» εικονογράφηση και η σύνδεσή τους με το αφηγηματικό κείμενο, εξωλογοτεχνικά στοιχεία, όπως τηλεγράφημα ή αφιέρωση κειμένου στον εγγονό. Η συνύπαρξη γλωσσικών και μη γλωσσικών στοιχείων στο κείμενο αυτό παράγει ένα πολυσήμαντο και ευχάριστο συνάμα ανάγνωσμα για το νεαρό αναγνωστικό κοινό.
Πέρα όμως από την πολυτροπικότητα του κειμένου η καθαυτό αφηγηματική (γλωσσική) παρουσίαση της βιογραφίας της Άλκης Ζέη παρέχει τη δυνατότητα της σύγκρισης των αφηγούμενων γεγονότων μέσα από τη δημιουργική συνομιλία του κειμένου της Ντεκάστρο με τα αποσπάσματα από τα λογοτεχνικά βιβλία της Άλκης Ζέη. Η επιλογή καίριων αποσπασμάτων προσδίδει αξιοπιστία στην αφηγούμενη βιογραφία, καθιστά το κείμενο ζωντανό με στοιχεία μαρτυρίας και πολυφωνικό μέσα από την εναλλαγή αφηγηματικών φωνών, τηρώντας θεμελιώδεις αρχές του βιογραφικού είδους, όπως η αντικειμενικότητα και η αλήθεια τόσο της ζωής του βιογραφούμενου προσώπου όσο και των ιστορικο-κοινωνικών συνθηκών μέσα στις οποίες αυτό έζησε.
Η πολυφωνία και η συναφής πολυσημία του κειμένου τονίζονται ήδη από τον τίτλο του βιβλίου ΑΛΚΗ ΖΕΗ Μάτια σαν γαλάζια θάλασσα. Τα «γαλάζια μάτια», που αναφέρονται και σε τίτλους κεφαλαίων του βιβλίου, δεν προσδιορίζουν μόνο ένα φυσικό εκφραστικό στοιχείο της βιογραφούμενης συγγραφέως. Η πολυσημία του χρώματος, η σύνδεση του με τη θάλασσα και τις μεταβολές της από ποικίλα καιρικά φαινόμενα παραπέμπουν συμβολικά σε κοινωνικοϊστορικά γεγονότα που ανατρέπουν την ήρεμη καθημερινότητα και επηρεάζουν την πορεία της ζωής της Ζέη.
Η δύναμη της περιγραφής των ματιών από την Ντεκάστρο αποδίδει με τρόπο άμεσο και ισχυρό στοιχεία του χαρακτήρα και της ψυχικής δύναμης της Ζέη. Η εισαγωγική πρόταση της βιογραφίας αποκαλύπτει τον συμβολισμό. «Η Άλκη Ζέη είχε μάτια σαν τη γαλάζια θάλασσα που αντάριαζαν από τους αέρηδες της ιστορίας». Αυτά τα «μάτια διαφανή σαν το γυαλί[…],γαλανά στις αγάπες, σκοτεινά όταν βουτούσε στα βαθιά της ζωής που και που γκρίζα παγωμένα…[ήταν] μάτια αεικίνητα…».
Η περιγραφή αυτή των ματιών επαναλαμβάνεται στο τέλος της βιογραφίας και ως κύκλος περικλείει όλα ή σχεδόν όλα τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς της.
Με τρόπο σαφή, κατανοητό, με έντονο το συναισθηματικό και το προσωπικό στοιχείο, η Ντεκάστρο αφηγείται την πολυτάραχη ζωή της Άλκης Ζέη, πολυτάραχη όσο και η ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Ως άριστη γνώστης της παιδικής ψυχολογίας και της αντίστοιχης γνωστικής αντιληπτικότητας η συγγραφέας, με χιούμορ, διαπλέκοντας την καθημερινή ζωή των πρωταγωνιστών με τα μεγάλα γεγονότα, αναφέρεται στη ζωή της Άλκης Ζέη από τη γέννηση ως το θάνατό της, αναδεικνύοντας τις περιπέτειες της ζωής της στη Σάμο, όπου πέρασε τα παιδικά της χρόνια, στην Αθήνα, στη Χίο ως εξόριστη, στην Ιταλία, στην Τασκένδη, στο Παρίσι και πάλι στην Αθήνα, καθώς και το πρωτοποριακό λογοτεχνικό της έργο, σταθμό στη λογοτεχνία για παιδιά. Οι αναφορές στα μυθιστορήματά της, σε βιβλία για μικρότερα παιδιά, στα θεατρικά, καθώς και στην Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα, μυθιστόρημα για μεγάλους, γίνονται με τρόπο ελκυστικό και παιγνιώδη, ενώ τα αποσπάσματα που παραθέτει προσελκύουν περισσότερο το ενδιαφέρον των μικρών αναγνωστών γι’ αυτά. Η Ντεκάστρο αναφέρεται σε όλα της τα βιβλία ακόμη και στο Ένα παιδί από το πουθενά, που το χειρόγραφό του βρέθηκε από τους δικούς της στα συρτάρια της και εκδόθηκε μετά τον θάνατό της.
Πέρα από το συγγραφικό της έργο η Ντεκάστρο μας δίνει ολοζώντανα τον πνευματικό περίγυρο μέσα στον οποίο έζησε με αναφορές τόσο στην καρδιακή της φίλη και σπουδαία συγγραφέα παιδικών βιβλίων, Ζωρζ Σαρή, με την οποία συμπορεύθηκαν σε όλη την κοινή ζωή τους, αλλά και σε προσωπικότητες της πολιτικής και του πολιτισμού όπως η Μελίνα Μερκούρη.
Η βιογραφία αυτή της Άλκης Ζέη προσεγγίζει με αυθορμητισμό, χιούμορ αλλά και ιστορική ακρίβεια σημαντικά περιστατικά της ζωής της και κατορθώνει να μεταφέρει στους μικρούς αναγνώστες και αναγνώστριες δύσκολα θέματα για την ηλικία τους και να τους κάνει όχι μόνο αναγνώστες αλλά και συμμέτοχους της πολυκύμαντης ζωής της πρωτοποριακής αυτής συγγραφέως.
* Η ΑΝΤΑ ΚΑΤΣΙΚΗ-ΓΚΙΒΑΛΟΥ είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Ελληνικής Φιλολογίας Ε.Κ.Π.Α.
