Κρις Νέιλορ-Μπαλεστέρος: «Τα παιδιά που διαβάζοντας διασκεδάζουν θα γίνουν αναγνώστες για μια ζωή»

Ο Κρις Νέιλορ-Μπαλεστέρος, Άγγλος δημιουργός βιβλίων για μικρά παιδιά, ζει και εργάζεται εδώ και πολλά χρόνια, από το 2000, στη Γαλλία. Με αφορμή την έκδοση της τρίτης ιστορίας του με ήρωες τους «Φρανκ & Μπερτ» στα ελληνικά, με τίτλο Πικνίκ με μπισκότα (μτφρ. Λύντη Γαλάτη, εκδ. Διόπτρα) είχαμε μια πολύ ενδιαφέρουσα γραπτή επικοινωνία. Μας μιλά για την παιδική του ηλικία και τα παιδικά και εφηβικά διαβάσματά του, την ατυπική διαδρομή του προς την τέχνη, τη φιλία και πώς τη βιώνει ένας άνθρωπος που έχει αλλάξει πατρίδα, όπως ο ίδιος, ενώ μας δίνει την πιο απλή, αλλά ουσιώδη συμβουλή, για το πώς καλλιεργείται στα παιδιά η αγάπη για το διάβασμα.

Θα ήθελα να ξεκινήσουμε από το «Φρανκ & Μπερτ» που διασκευάστηκε και ανέβηκε ως όπερα για παιδιά πρόσφατα. Πείτε μας πώς συνέβη, την υποδοχή που είχε και τα συναισθήματά σας για αυτό.

Είναι κάτι που δεν περίμενα ποτέ να δω να συμβαίνει! Επικοινώνησε μαζί μου ο συνθέτης Ρίτσαρντ Ουίλντς που ήθελε να διασκευάσει το βιβλίο μου και έτσι ξεκίνησαν όλα. Ταξίδεψα πρόσφατα στο Μόναχο για να παρακολουθήσω την παράσταση και ήταν καταπληκτικά. Η μεταφορά του βιβλίου στη σκηνή ήταν απίστευτα καλοφτιαγμένη και ως εισαγωγή στην όπερα για μικρά παιδιά ήταν τέλεια.

Δεν είναι η πρώτη φορά ένα βιβλίο σας μεταφέρεται στο θέατρο. Η Βαλίτσα έχει διασκευαστεί και μεταφερθεί στη σκηνή πολλές φορές. Μιλήστε μας για αυτήν την αμφίδρομη επικοινωνία.

Η βαλίτσα έχει μεταφερθεί στο θέατρο αρκετές φορές και σε γενικές γραμμές δεν έχω κάποια συμμετοχή στις διασκευές. Πρόκειται συνήθως για ανθρώπους που είναι πολύ ταλαντούχοι και έμπειροι, οπότε τους αφήνω να προχωρήσουν. Πήγα πρόσφατα σε μια θεατρική μεταφορά του βιβλίου μου στο Θέατρο του Μαρίενμπαντ στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας (Theatre Im Marienbad) και ήταν μια καταπληκτική παράσταση που πρόσθετε τόσα πολλά επιπλέον δραματουργικά στοιχεία και δυναμικές στο κείμενο παραμένοντας πιστή στο γράμμα και το πνεύμα της ιστορίας. Με συγκίνησε αληθινά.

Ας αναζητήσουμε την αρχή του διάσημου διδύμου σας. Πώς έγιναν φίλοι οι δυο τους και πώς κατάλαβαν ότι είναι οι καλύτεροι φίλοι; Τα παιδιά κάνουν συχνά αυτή την ερώτηση: πώς θα ξέρω αν το τάδε παιδί είναι ο καλύτερος μου φίλος...;

Δεν ξέρω πώς γνωρίστηκαν. Ίσως μια μέρα να πρέπει να γράψω μια ιστορία για την αρχή της ιστορίας τους. Το ζήτημα με το να έχεις έναν καλύτερο φίλο είναι ότι δεν ξέρεις πάντα ότι αυτός είναι ο καλύτερος φίλος όταν τον γνωρίζεις αλλά καθώς περνά ο καιρός συνειδητοποιείς ότι τα πας καλά, χαίρεσαι να περνάς χρόνο μαζί με κάποιον και έτσι δημιουργούνται πάρα πολλές κοινές εμπειρίες και αναμνήσεις.

Όταν τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι οι χαρακτήρες θα κάνουν καμιά φορά αστεία ή χαζούτσικα πράγματα τότε σκέπτομαι ότι είναι περισσότερο πιθανό να τους βρουν τους χαρακτήρες πιστευτούς και άρα να πιστέψουν την ιστορία.

Η φιλία έχει να κάνει με την αλληλεγγύη και την εμπιστοσύνη. Γιατί πιστεύετε ότι τα παιδιά σας εμπιστεύονται και διαβάζουν τις ιστορίες σας; Γιατί εμπιστεύονται τον Φρανκ και τον Μπερτ;

Δεν είμαι σίγουρος! Πιστεύω ότι οι ιστορίες, όσο μη ρεαλιστικές κι αν είναι, όπως μια αλεπού που μιλάει και μια αρκούδα που κάνει ποδήλατο ή πηγαίνει για πικ νικ, πρέπει να αποπνέουν την αίσθηση ότι αφορούν πραγματικές καταστάσεις που συναντάμε στη ζωή μας και που επιλύονται με τρόπους που μοιάζουν φυσικοί και αληθινοί. Τέτοιες καταστάσεις είναι τα μικροπροβλήματα με τα οποία έρχονται αντιμέτωποι οι φίλοι. Δεν είναι πάντα εύκολο να γραφτούν αυτές οι ιστορίες. Πιστεύω επίσης ότι είναι σημαντικό να δείχνουμε ότι οι χαρακτήρες δεν παίρνουν και τόσο στα σοβαρά τον εαυτό τους ή αν το κάνουν να υπάρχει το κωμικό στοιχείο. Οι χαρακτήρες κάνουν χαζούτσικα πράγματα όπως το να πέφτουν από το ποδήλατο, να κρύβονται πίσω από έναν σωρό από πέτρες αλλά φαίνεται ο ποπός τους κλπ. Στις ιστορίες των Φρανκ & Μπερτ υπάρχουν αυτές οι χαζούτσικες στιγμές που είναι ταυτόχρονα υπερβολικά δραματικές. Όταν τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι οι χαρακτήρες θα κάνουν καμιά φορά αστεία ή χαζούτσικα πράγματα τότε σκέπτομαι ότι είναι περισσότερο πιθανό να βρουν τους χαρακτήρες αληθοφανείς και άρα να πιστέψουν την ιστορία.

Όταν δημιουργείτε τις ιστορίες σας, ξεκινάτε γράφοντας το κείμενό σας, ζωγραφίζοντας πρώτα ή είναι μια παράλληλη διαδικασία;

Δεν υπάρχει ένας σταθερός τρόπος. Η πρώτη ιστορία των Φρανκ & Μπερτ ήταν ένα σχέδιο που δεν είχε όμως καθόλου κείμενο. Άλλα βιβλία προκύπτουν από μια σκέψη ή όταν μια σκέψη πυροδοτεί την ανάπτυξη μιας ιστορίας και παράλληλα την εικονογράφησή της.

Στο σχέδιο, έχετε κάποια αγαπημένη τεχνική; Σε ποιο βαθμό η ιστορία που θέλετε να αφηγηθείτε καθοδηγεί τις επιλογές σας για τις τεχνικές και τα μέσα που χρησιμοποιείτε;

Σίγουρα μου αρέσει να χρησιμοποιώ ακουαρέλα και πενάκι με μελάνι, γιατί μου αρέσουν πολύ οι ατέλειες που αφήνουν στο τελικό σχέδιο. Δεν είναι πολύς καιρός που έχω αρχίσει να αισθάνομαι ότι έχω κατακτήσει ένα καλό επίπεδο στην ακουαρέλα. Πάντοτε ήμουν καλός στο σχέδιο αλλά αρκετά μέτριος στη ζωγραφική, οπότε δεν είχα καθόλου αυτοπεποίθηση. Σε αυτό με βοήθησε πολύ η χρήση ενός μπλοκ σχεδίου. 

Με τους Φρανκ & Μπερτ είναι κάπως διαφορετικά. Τα περισσότερα από τα σχέδια γίνονται με μολύβι και μετά προσθέτω περιγράμματα με μελάνι. Συνήθως γίνεται μια συζήτηση με τον εκδότη μου και με τον καλλιτεχνικό διευθυντή του εκδοτικού οίκου ο οποίος αποφασίζει τι είδους ύφος θα πρέπει να έχει το κάθε βιβλίο.

Τα σκίτσα με τα παιδιά στη Γάζα προήλθαν από τη φρίκη και τη συντριβή καθώς ένιωθα αδύναμος να βοηθήσω. Είναι κάτι που με κάνει εμένα προσωπικά, και ενδεχομένως και άλλους, να στρέφω το βλέμμα πιο επίμονα και με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση σε αυτές τις εικόνες, στις λεπτομέρειες των προσώπων, ακόμα και στα ρούχα τους.

Έχω παρατηρήσει μερικά πολύ αξιόλογα σκίτσα με ακουαρέλα και μολύβι στις σελίδες σας στα social media. Η έμπνευση έρχεται από παντού (ένα φανάρι που περιμένουμε να ανάψει πράσινο ή ένα παιδί που υποφέρει στη Γάζα). Θα δούμε μερικά από αυτά σε ένα βιβλίο ή σε άλλο έργο;

Σας ευχαριστώ πολύ. Έχω ορισμένες ιδέες που μου αρέσουν πολύ, που θα μπορούσαν να ταιριάξουν στην κατηγορία των εικονογραφημένων βιβλίων τα οποία όμως θα απευθύνονται περισσότερο σε ενήλικους αναγνώστες παρά σε παιδιά. Σκέφτομαι να δημιουργήσω ένα από αυτά τα βιβλία απλώς και μόνο για εμένα, χωρίς απαραίτητα να εκδοθεί.

Τα σκίτσα με τα παιδιά στη Γάζα προήλθαν από τη φρίκη και τη συντριβή καθώς ένιωθα αδύναμος να βοηθήσω. Είναι κάτι που με κάνει εμένα προσωπικά, και ενδεχομένως και άλλους, να στρέφω το βλέμμα πιο επίμονα και με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση σε αυτές τις εικόνες, στις λεπτομέρειες των προσώπων, ακόμα και στα ρούχα τους. Είναι περίεργο, αλλά καμιά φορά ακόμα και τα ρούχα που φοράνε είναι ένα εξίσου έντονο στοιχείο που προκαλεί αναστάτωση. Σκέφτομαι πώς θα ήταν μια κανονική μέρα, όχι πριν από πολύ καιρό, που θα πήγαιναν για ψώνια με τη μαμά τους ή τον μπαμπά τους για να αγοράσουν ένα καινούργιο μπουφάν ή ένα μπλουζάκι.

Όταν ήμουν εικοσάχρονος προσπαθούσα να γίνω επαγγελματίας μουσικός. Εγκατέλειψα το σχολείο αρκετά νωρίς και άρχισα να κάνω βαρετές δουλειές για το μεροκάματο και για να μπορώ να στηρίζω τις προσπάθειές μου για μια μουσική καριέρα.

Ποιο είναι το ακαδημαϊκό σας υπόβαθρο; Οι σπουδές σας;

Έχω λάβει πολύ λίγη επίσημη καλλιτεχνική παιδεία ή εκπαίδευση ως εικονογράφος. Όταν ήμουν εικοσάχρονος προσπαθούσα να γίνω επαγγελματίας μουσικός. Εγκατέλειψα το σχολείο αρκετά νωρίς και άρχισα να κάνω βαρετές δουλειές για το μεροκάματο και για να μπορώ να στηρίζω τις προσπάθειές μου για μια μουσική καριέρα. Στη συνέχεια, πριν φύγω για τη Γαλλία, έκανα ένα ετήσιο πρόγραμμα σπουδών στο Κολλέγιο Τεχνών του Μπράντφορντ με αντικείμενο την τέχνη, την τυπογραφία και την εικονογράφηση. Ήταν μια καταπληκτική εισαγωγή σε πολλές τεχνικές και καλλιτεχνικά πεδία και παράλληλα μου έδωσε αυτοπεποίθηση και σαφώς, εργαλεία για καλύτερη κατανόηση ως προς το σε τι ήμουν καλός και σε τι όχι.

Σε τι περιβάλλον μεγαλώσατε; Τα βιβλία έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ανατροφή σας; Πότε γίνατε αναγνώστης; 

Μεγάλωσα σε μια φυσιολογική, εργατική οικογένεια στη βόρεια Αγγλία. Διάβαζα πολύ και διάβαζα οτιδήποτε. Κόμικ, εικονογραφημένα, μουσικά περιοδικά ή περιοδικά για τα αυτοκίνητα, καταλόγους, τι έγραφαν τα εξώφυλλα των δίσκων, πραγματικά οτιδήποτε. Δεν υπήρχε κανένας ποιοτικός έλεγχος!

Θυμάστε το αγαπημένο σας βιβλίο ως παιδί;

Μου άρεσε η σειρά Mr. Man series αλλά το αγαπημένο μου βιβλίο ήταν το "Amos & Boris" του William Steig. Έχω ακόμα την πρώτη έκδοση.

Έχετε μια συμβουλή για τους γονείς και ακόμη περισσότερο για τα παιδιά σχετικά με την ανάπτυξη αναγνωστικών συνηθειών;

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, τα παιδιά ευτυχώς δεν έχουν «έλεγχο ποιότητας» ή αντιλήψεις για το τι είναι το σωστό ή το λάθος είδος για να διαβάσουν και νομίζω ότι αυτό είναι απολύτως ο τρόπος που πρέπει να είναι. Αφήστε τα παιδιά να διαβάσουν ό,τι θέλουν (εφόσον είναι κατάλληλο για την ηλικία τους, προφανώς!) και αφήστε τα να το απολαύσουν χωρίς να τους περνάτε την άποψη ότι δεν είναι καλής ποιότητας, έγκυρης ή χρήσιμης. Τα παιδιά που διαβάζοντας διασκεδάζουν θα γίνουν αναγνώστες για μια ζωή.

Δεν μπορώ να σκεφτώ ένα βιβλίο που με άλλαξε ή με έσωσε, αλλά στις αρχές της εφηβείας μου, ήμουν μεγάλος θαυμαστής της επιστημονικής φαντασίας.

Θα λεγατε ότι ένα συγκεκριμένο βιβλίο σας άλλαξε ή ακόμη και σας έσωσε;

Δεν μπορώ να σκεφτώ ένα βιβλίο που με άλλαξε ή με έσωσε, αλλά στις αρχές της εφηβείας μου, ήμουν μεγάλος θαυμαστής της επιστημονικής φαντασίας. Η εφηβεία είναι μια εποχή όπου ο εγκέφαλος εξακολουθεί να πηγαίνει προς κάθε είδους παράξενες κατευθύνσεις και επηρεάζεται εύκολα. Μου άρεσε πολύ η σειρά "Hitch Hikers Guide To The Galaxy" (σ.σ. To Γυρίστε τον Γαλαξία με ωτοστόπ [εκδ. Μίινωας] είναι κωμωδία επιστημονικής φαντασίας που έγραψε ο συγγραφέας Ντάγκλας Άνταμς. Ξεκίνησε το 1978 ως ραδιοφωνική κωμωδία για το BBC, και ακολούθως έγινε σειρά πέντε βιβλίων, τηλεοπτική σειρά (1981), παιχνίδι για υπολογιστές (1984) και ταινία (2005).

Και θυμάμαι ότι διάβαζα μια συλλογή διηγημάτων επιστημονικής φαντασίας με τίτλο «Αστερισμοί» (σ.σ. Constellations: Stories of the Future (1980) είναι μια ανθολογία διηγημάτων πολύ σημαντικών συγγραφέων επιστημονικής φαντασίας σε επιμέλεια Malcolm Edwards που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Gollancz που ειδικεύονταν στην επιστημονική φαντασία) που περιείχε μερικές περίεργες, συγκλονιστικές ιστορίες, που όμως όλες ήταν βασισμένες σε αρκετά αξιόπιστη επιστημονική γνώση και αποδεδειγμένες καταστάσεις. Ελπίζω να λειτούργησε ως καλή εκπαίδευση και πηγή έμπνευσης για τη συγγραφή βιβλίων με εικόνες.

Σταδιακά άρχισα να αναρωτιέμαι αν η απομάκρυνση από τη χώρα μου και ο ξαφνικός χωρισμός από όλους αυτούς τους ανθρώπους με τους οποίους πέρασα πολύ χρόνο στη ζωή μου, είχε υποσυνείδητη επίδραση στο είδος των ιστοριών που γράφω.

Μια ακόμα πιο προσωπική ερώτηση τώρα. Είστε Άγγλος, από τη βόρεια Αγγλία, το Μπράντφορντ και ζείτε στη Γαλλία, στη Λιμόζ. Έτσι είναι οι Φρανκ & Μπερτ; Εννοώ ότι στη Γαλλία έχουν ακόμη και άλλο όνομα, γιατί Όσκαρ αντί για Φρανκ και γιατί ο Μπερτ αποκαλείται με το όνομά του στο ακέραιο, Άλμπερτ; Συνολικά πώς είναι η εμπειρία του ανθρώπου που ζει μακριά από τον τόπο του και πώς σας επηρεάζει δημιουργικά;

Στις περισσότερες από τις ξένες εκδόσεις ο Frank και ο Bert έχουν διαφορετικά ονόματα. Εναπόκειται στον εκδότη και τον μεταφραστή να βρουν ονόματα που αντιστοιχούν στα πρότυπα κάθε χώρας και κάθε γλώσσας. Όταν έγραφα το πρώτο βιβλίο ονομαζόταν απλώς «Fox & Bear», αλλά η εκδότριά μου πίστευε ότι θα ήταν καλύτερο να έχουν ονόματα οι ήρωές μου και είχε δίκιο. Επιλέξαμε τα συγκεκριμένα ονόματα που δεν είναι της μόδας τώρα πια και γενικά μιλώντας αναφέρονται σε άνδρες προηγούμενων γενεών. Ας ελπίσουμε λοιπόν ότι οι ξένοι μεταφραστές θα προσπαθήσουν να βρουν ονόματα αντίστοιχα με αυτά.

Ποτέ δεν πίστευα ότι υπήρχε μια «επίδραση εξαιτίας του εκπατρισμού» μου, αλλά καθώς περνούσαν τα χρόνια διάφοροι άνθρωποι επεσήμαναν ότι πολλά από τα βιβλία μου (όχι μόνο οι ιστορίες με τους Frank & Bert) αφορούν τη φιλία. Σταδιακά άρχισα να αναρωτιέμαι αν η απομάκρυνση από τη χώρα μου και ο ξαφνικός χωρισμός από όλους αυτούς τους ανθρώπους με τους οποίους πέρασα πολύ χρόνο στη ζωή μου, είχε υποσυνείδητη επίδραση στο είδος των ιστοριών που γράφω. Σε κάθε περίπτωση, εκτός από τα μελλοντικά βιβλία των Frank & Bert, προσπαθώ να αποφύγω αυτό το θέμα όταν σκέφτομαι νέες ιδέες. Θα πρέπει να δοκιμάσω κάποια φρέσκια και ανεξερεύνητη από εμένα περιοχή αφήγησης.

Στο παρακάτω βίντεο, μπορείτε να δείτε και να ακούσετε τον Κρις Νέιλορ-Μπαλεστέρος να διαβάζει το βιβλίο του Η βαλίτσα.

*Τα βιβλία του Chris Naylor-Ballesteros με ήρωες το δίδυμο Φρανκ & Μπερτ, όπως και το βιβλίο του Η βαλίτσα κυκλοφορούν στα ελληνικά σε μετάφραση Λύντης Γαλάτη από τις εκδόσεις Διόπτρα.