«Βαρώνος Μινχάουζεν» και «Παναγία των Παρισίων» (κριτική) – Δύο επιτυχημένες παραστάσεις για παιδιά βασισμένες σε κλασικά λογοτεχνικά έργα

Η διασκευή και παράσταση κλασικών λογοτεχνικών έργων δεν ήταν ποτέ εύκολη υπόθεση. Συχνά οι καλές προθέσεις δεν ακολουθούνται από ολοκληρωμένες σκηνικές προτάσεις. Ζητήματα που αφορούν τη διασκευή των έργων, ώστε αυτά να μπορούν να μεταδομηθούν σε στέρεα σενάρια τα οποία θα ακολουθούν τους κανόνες και τις τάσεις της θεατρικότητας, σκηνοθετικές επιλογές, τεχνικές που απαιτούν εμπειρία και καθαρό βλέμμα, υποκριτική απαιτητική και κυρίως σαφής παραστασιακός στόχος αποτελούν ένα σύνθετο στοίχημα το οποίο είναι εξ αρχής ριψοκίνδυνο. Όταν μάλιστα οι διασκευές των κλασικών και συνήθως μεγάλων σε έκταση λογοτεχνικών έργων, στοχεύουν στο ανήλικο κοινό, η κατάσταση μπορεί να περιπλακεί ακόμα περισσότερο: κείμενο που θα μπορεί να συμβαδίσει με τις ανάγκες και τις αντιληπτικές δυνατότητες του κοινού-στόχου, χρονική έκταση, διανομή ρόλων, διαχείριση της σχέσης χώρου και χρόνου, εικαστικότητα, τεχνικές και υποκριτικές μέθοδοι, σύνθεση επιμέρους μέσων, επιλογές σκηνών, ρυθμός, θεατρικές τάσεις και ρεύματα κ.ά. αποτελούν κρίσιμα μέρη ενός επιτυχημένου ή όχι σκηνοθετικού «οικοδομήματος».

Κάθε χρόνο, το θέατρο για το ανήλικο κοινό (παιδιά και εφήβους) περιλαμβάνει πολλές παραστάσεις που βασίζονται σε λογοτεχνικά κείμενα. Το θέατρο για παιδιά και εφήβους θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι αποτελεί ίσως βασικό πεδίο πειραματισμού σε ό,τι αφορά διασκευές και σκηνοθετικές πραγματώσεις. Είναι όλες οι προτάσεις επιτυχημένες; Το ερώτημα είναι ρητορικό αλλά και πραγματιστικό καθώς σε μια θεατρική σεζόν υπάρχουν πετυχημένα ή λιγότερο πετυχημένα δείγματα παραστασιακής γραφής, αν λάβουμε υπόψη μια σειρά από κριτήρια που μπορούν με σχετική «ασφάλεια» να μας βοηθήσουν σε ένα απολογισμό.

Ωστόσο, φέτος δύο παραστάσεις, που βασίζονται σε διάσημα, κλασικά και πολύ αγαπημένα βιβλία, φαίνεται ότι μπορούν να θεωρηθούν παραστάσεις-παραδείγματα σκηνικής αναδιαπραγμάτευσης, με την κάθε μια να έχει το δικό της χαρακτηριστικό «στίγμα», στον θεατρικό χάρτη για το ανήλικο κοινό και εν προκειμένω για τις ηλικίες από 7 ετών και και μέχρι την προεφηβική ηλικία.

Βαρώνος Μινχάουζεν. Οι φανταστικές περιπέτειες.

Στην Παιδική Σκηνή του θεάτρου Βεάκη οι περιπέτειες του θρυλικού Βαρώνου Μινχάουζεν βρίσκουν το φιλόξενο χώρο όπου αποκτούν ανανεωμενη δύναμη και γοητεία. Ο ακαταμάχητος Βαρώνος Μινχάουζεν, ο πιο συναρπαστικός αφηγητής όλων των εποχών, αυτός ο μυθιστορηματικός ήρωας που ακροβατεί μεταξύ αλήθειας και ψεύδους, φαντασίας και πραγματικότητας, αποκτά πρωτότυπη σκηνική διάσταση.

Οι περίφημες ιστορίες του Μινχάουζεν, του μεγαλύτερου και διασημότερου ψεύτη όλων των εποχών, εκδόθηκαν για πρώτη φορά το 1785 στην Αγγλία, ανώνυμα, από τον Ρούντολφ Έρικ Ράσπε (1739-1794). Ο ήρωας αυτών των ιστοριών ήταν υπαρκτό πρόσωπο – ο βαρόνος Κάρολος Φρειδερίκος Ιερώνυμος φον Μινχάουζεν (1720-1797), ένας άνθρωπος που το ταλέντο του στην αφήγηση φανταστικών περιπετειών ήταν μοναδικό. Η συλλογή των ιστοριών του Ράσπε μεταφράστηκε στα γερμανικά από τον ποιητή Γκόττφριντ Άουγκουστ Μπύργκερ (1747-1794) και εκδόθηκε το 1786. Το 19ο αιώνα οι περιπέτειες του Μινχάουζεν ήταν πια κλασικές. Στον 20ό αιώνα ο Μινχάουζεν έγινε και κινηματογραφικό πρόσωπο.

©Patroklos Skafidas

Ο πραγματικός Μινχάουζεν γεννήθηκε στο Ανόβερο. Υπηρέτησε ως μισθοφόρος αξιωματικός του ιππικού στο ρωσικό στρατό, πήρε μέρος στις εκστρατείες του 1740 και του 1741 εναντίον των Τούρκων και αποστρατεύθηκε το 1760. Κατόπιν εγκαταστάθηκε στη γενέτειρά του και περνούσε τον καιρό του διηγούμενος σε παρέες φίλων τις περιπέτειές του, τις οποίες η αχαλίνωτη φαντασία του διασκεύαζε σε πραγματικά υπερρεαλιστικές εμπειρίες. Οι ιστορίες του Μινχάουζεν, αν και εκκινούν από την πραγματικότητα και τις αναμνήσεις του, στη συνέχεια εκτείνονται πέρα από τον ορίζοντα της λογικής, μεταμορφώνονται σε ονειρόδραμα, σε δραματικά αμαλγάματα που εκτείνουν το πιθανό ώστε να συμπεριλάβει το απίθανο. Στον κόσμο του φημισμένου Βαρώνου τα πάντα μπορούν να συμβούν και να έχουν καλό τέλος. Έτσι, ιστορίες από τις ρώσικες εσχατιές, την Κωνσταντινούπολη, το ρωσοτουρκικό μέτωπο, η περιπέτεια στο φεγγάρι και το άρμεγμα των γιγαντιαίων μελισσών, οι σύντροφοι με τις υπερφυσικές ικανότητες και μια μυστηριώδης σύζυγος που διαφεύγει με το μαγικό αερόστατο μαζί και αυτή, από το χαρέμι του σουλτάνου, συγκροτούν την απίστευτη ονειροφαντασία, η οποία απαιτεί ιδιαίτερη σκηνοθετική ματιά ώστε να δώσει μια θεατρική παράσταση αξιώσεων.

©Patroklos Skafidas

Στην περίπτωση του Μινχάουζεν, σε διασκευή Άνδρης Θεοδότου και σκηνοθεσία Δημήτρη Δεγαΐτη, το θεατρικό αποτέλεσμα εκπλήσσει ευφρόσυνα. Κείμενο και σκηνοθεσία αναδεικνύουν τον μυθιστορηματικό πυρήνα και αναβιβάζουν την αναγνωστική εμπειρία σε θεατρική, φέρνοντας σε επαφή το σύγχρονο κοινό με την λογοτεχνία του 18ου αιώνα. Η σκηνική διαχείριση της ιστορίας αρδεύει από εμπεδωμένες και καλοδουλεμένες θεατρικές τεχνικές, οι οποίες δημιουργούν φαντασμαγορία χωρίς την ανάγκη σύνθετων τεχνικών υποδομών. Η δραματική πλοκή εκτυλίσσεται με τη μορφή επεισοδίων με ρυθμό, και τεχνικές ρήξεις οι οποίες δημιουργούν γέφυρες με το κοινό. Για παράδειγμα, οι διάφοροι χαρακτήρες παρουσιάζονται ως τηλεοπτικοί παίκτες ριάλιτι, μόνο και μόνο για να ξαναμπούν ανανεωμένοι στην θεατρική «πραγματικότητα».

Η ομάδα των ηθοποιών, με πολλά από τα μέλη της να έχουν συνεργαστεί και στο παρελθόν, λειτουργεί στην παράσταση με τρόπο υποδειγματικό, αποδίδοντας σκηνές με ένταση και συνέπεια, επιστρατεύοντας τη φαντασία ως οργανικό μέρος της παράστασης.

Η απεύθυνση στο κοινό χρησιμοποιείται τεχνικά και στο βαθμό που θα επανασυντονίσει τους θεατές με το πυκνά τεκταινόμενα επί σκηνής. Ο λόγος και η κίνηση βρίσκονται σε αρμονία. Παιχνίδια σκιάς και φωτός, ισορροπημένη χρήση της τεχνικής του θεάτρου σκιών, έξυπνη διακειμενικότητα, ευρηματική χρήση των λιτών σκηνικών αντικειμένων, μελετημένα κοστούμια-δείκτες με ενδιαφέρουσες ενδυματολογικές συνδηλώσεις, δίνουν ενισχυμένη πνοή στην κλασική ιστορία. Η παρουσία του τεράστιου σεντονιού, που με την χρήση του από τους ηθοποιούς, μεταβάλλεται σε άλογο, σε θάλασσα, σε χωρικές αφηγήσεις, σε αντικείμενα, είναι οπωσδήποτε ευρηματική. Από κοντά η χρήση των παγωμένων εικόνων, της βραδύτητας ή της ταχύτητας στους χρονισμούς η οποία συνοδεύεται και από αντίστοιχη μουσική υπόκρουση, η πολυεστιακή κίνηση, οι πυρήνες του βωβού κινηματογράφου συνθέτουν μια θεατρική εμπειρία που αποδεικνύει ότι οι συντελεστές της παράστασης δούλεψαν με όραμα και συνέπεια, έχοντας σημαντικές πειθαρχίες. Η σκηνική εκφορά είναι μια δουλειά συνόλου. Η ομάδα των ηθοποιών, με πολλά από τα μέλη της να έχουν συνεργαστεί και στο παρελθόν, λειτουργεί στην παράσταση με τρόπο υποδειγματικό, αποδίδοντας σκηνές με ένταση και συνέπεια, επιστρατεύοντας τη φαντασία ως οργανικό μέρος της παράστασης. Η υποκριτική διαχείριση είναι μελετημένη και φανερώνει την εντατική δουλειά που έχει γίνει.

Ο «Βαρώνος Μινχάουζεν. Οι φανταστικές περιπέτειες» αποτελεί σημαντικά ώριμη στιγμή της ομάδας που συντονίζουν οι Θεοδότου και Δεγαΐτης και η παράσταση συγκαταλέγεται οπωσδήποτε στα highlights της χρονιάς.

Συντελεστές
Διασκευή: Άνδρη Θεοδότου, Σκηνοθεσία: Δημήτρης Δεγαΐτης, Σκηνικά – Κοστούμια: Πάρις Μέξης, Πρωτότυπη μουσική: Νίκος Τσέκος, Φωτισμοί: Μελίνα Μάσχα, Κίνηση: Λία Τσολάκη, Βοηθός Σκηνογράφου: Μυρτώ Κοσμοπούλου, Φωτογραφίες / Βίντεο: Πάτροκλος Σκαφίδας, Γραφιστικά: Γιάννης Στύλος, Επικοινωνία: Ευαγγελία Σκρομπόλα, Οργάνωση Παραγωγής: Χρύσω Χαραλάμπους, Οργάνωση Προώθησης / Ομαδικές κρατήσεις: Εύη Κουρεμένου / ArtCore, Παραγωγή: Θεατρικές Επιχειρήσεις Γεράσιμου Σκαφίδα
ΠΑΙΖΟΥΝ
Δημοσθένης Φίλιππας, Χρήστος Καπενής, Φοίβος Σαμαρτζής, Γιώργος Γιαννάκης, Νίκος Μαρνάς, Ηρώ Χαλκίδη, Μάριος Αλεξανδρής

Η Παναγία των Παρισίων

Το εμβληματικό έργο του Βικτόρ Ουγκό Η Παναγία των Παρισίων, σε θεατρική διασκευή και σκηνοθεσία Κωνσταντίνας Νικολαΐδη, συνεχίζει να παίζεται στο Κέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος», με παραστάσεις και μετά το Πάσχα. Η Παναγία των Παρισίων (στα γαλλικά Notre-Dame de Paris) διαδραματίζεται κατά την επόχή της βασιλείας του Λουδοβίκου του 11ου, δηλαδή κατά τον όψιμο 15ο αιώνα και έχει ως βασικό σημείο δράσης τον ομώνυμο ναό γοτθικής αρχιτεκτονικής. Το επικό αυτό δράμα, με πλήθος προσώπων, σκηνών, ετεροχρονισμούς, λεπτομερή περιγραφή τόπων και συμβάντων, περιλαμβάνει ένα μωσαϊκό από πρόσωπα και χαρακτήρες, βρίθει ανατροπών, ενώ αποτελεί μια κριτική παραβολή του συστήματος εξουσιών και της πολιτικής και κοινωνικής υποκρισίας, με παράλληλη προβολή πλήθους πολιτισμικών στοιχείων και πρακτικών της εποχής που παρουσιάζει ο Ουγκό στο μακροσκελές μυθιστόρημά του.

Η διασκευή του γοητευτικά σκοτεινού και συγκινητικού μυθιστορήματος από τη Νικολαΐδη ακολουθεί τη νόρμα που έχει ηγεμονεύσει στις διασκευές για το ανήλικο κοινό και απηχεί και τις αντίστοιχες κινηματογραφικές παραγωγές. Εδώ το κοινό δεν έρχεται αντιμέτωπο με το πικρό και ρομαντικό τέλος του βιβλίου αλλά με το ελπιδοφόρο τέλος που υπαγορεύει τη λύτρωση των «θετικών» ηρώων (Κουασιμόδος, Εσμεράλδα, Γκρεγκουάρ, Φοίβος κ.λπ.) και την καταδίκη του «αρνητικού» ήρωα, του σκοτεινού αρχιδιάκονου Φρόλο. Από κοντά μια πλειάδα από χαρακτήρες εμπλουτίζουν το βασικό σκηνικό αφήγημα, ένα εγχείρημα το οποίο στην εν λόγω παράσταση χρειάζεται τη συμμετοχή είκοσι ηθοποιών.

Οι θεατές αποκτούν την εμπειρία του λογοτεχνικού έργου του Ουγκό μέσα από τα ισχυρά φίλτρα μιας παράστασης η οποία εντυπωσιάζει ως προς τα θεαματικά της στοιχεία, χωρίς να προδίδει τον δραματικό πυρήνα.

Η παραστασιακή οπτική της Νικολαΐδη (η οποία έχει επιμεληθεί επίσης το ανέβασμα των «Αθλίων» πάλι στον χώρο του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού») βασίζεται αφενός στην καλή διαχείριση των διαλόγων, αφετέρου στην πλούσια σκηνική οπτική. Η ισορροπία είναι λεπτή: αφενός οι διάλογοι, το χτίσιμο των ρόλων, η παρουσίαση των χαρακτήρων και η υποκριτική απαιτούν καλά εμπεδωμένες τεχνικές και καλά συντονισμένη σκηνοθεσία, αφετέρου ο σκηνικός πλούτος απαιτεί και αυτός ιεράρχηση και «διάλογο» με το κείμενο ώστε το ένα να μην «καταπιεί» το άλλο, δημιουργώντας φυγόκεντρες δυνάμεις που διακινδυνεύουν το σκηνοθετικό στόχο.

Εδώ, η Νικολαΐδη πετυχαίνει τη δύσκολη ισορροπία. Επεισόδια με ρυθμό και δράση, εναλλαγές σκηνών, ακολουθία δραματικών εντάσεων και υφέσεων, σαφείς σκηνικοί χαρακτήρες, αποφυγή μακροσκελών αφηγήσεων, στοχευμένη επιλογή παραστάσιμων γεγονότων εξασφαλίζουν τη ροή και τη νοηματική συνάφεια χωρίς να αποξενώνουν το ανήλικο κοινό. Τούτο εξασφαλίζει σε μια παράσταση που διαρκεί κοντά δύο ώρες το απαραίτητο «κράτημα» των θεατών εντός της δράσης, κάτι διόλου εύκολο τεχνικά. Από την άλλη πλευρά, η εξόχως επιτηδευμένη σκηνική απόδοση με τα προσεγμένα σκηνικά και τις ποικίλες εναλλαγές τους, η προσεκτική χρήση των βιντεοπροβολών, η συνέπεια των φωτισμών, η κίνηση, η ενδιαφέρουσα απόδοση των κοστουμιών εποχής, τα ποικίλα σκηνικά αντικείμενα, η μουσική, το τραγούδι και εν γένει οι δυνατότητες που προσφέρει το «Θέατρον» στον «Ελληνικό κόσμο» συνηγορούν σε ένα μουσικό υπερθέαμα.

Οι υποκριτικές επιδόσεις τόσο των γνωστών πρωταγωνιστών όσο και των πιο νέων ηθοποιών είναι ικανοποιητικές, ακολουθούν τη σκηνοθετική οπτική χωρίς ωστόσο υποκριτικές εξάρσεις, ενώ ο συντονισμός του πολυπρόσωπου θιάσου πιστώνεται στα θετικά. Οι θεατές αποκτούν την εμπειρία του λογοτεχνικού έργου του Ουγκό μέσα από τα ισχυρά φίλτρα μιας παράστασης η οποία εντυπωσιάζει ως προς τα θεαματικά της στοιχεία, χωρίς να προδίδει τον δραματικό πυρήνα.

*Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.

Συντελεστές
Θεατρική διασκευή και Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνα Νικολαΐδη,Σκηνικά & Κοστούμια: Μαρία Φιλίππου,Φωτισμοί: Μελίνα Μάσχα, Πρωτότυπη μουσική: Γιάννης Οικονόμου, Χορογραφίες: Χριστίνα Φωτεινάκη, Στίχοι: Μαγδαληνή Παλιούρα, Κωνσταντίνα Νικολαΐδη, Video art: Βικτωρία Βελοπούλου,  Βοηθός σκηνογράφου-ενδυματολόγου: Νεκταρία Ηλιάκη, Μακιγιάζ/Σπέσιαλ εφέ: Ράνια Γιαννάκη, Γραφιστική Επιμέλεια: Πέτρος Παράσχης
 Πρωταγωνιστούν:
Τάσος Χαλκιάς, Βασιλική Ανδρίτσου, Ιβάν Σβιτάιλο, Μιχάλης Μαρκάτης, Νίκη Παλληκαράκη, Ορέστης Τρίκας, Χρυσάνθη Παπαλεβέντη, Κωνσταντίνος Μουταφτσής
 Μαζί τους, οι ηθοποιοί (με αλφαβητική σειρά):
Ραφαέλ Αριστοτέλους, Ελίνα Γιαννάκη, Παναγιώτης Δελαβίνιας, Στεφανία Δράκου, Νικόλας Καλιδώνης, Μαρία Μέντζα, Δημήτρης Μπαμπανιώτης, Λυδία Μπουρτσάλα, Τζούλι Τσόλκα, Κωνσταντίνος Τσουμπάρης, Γιώργος Τσουρουνάκης, Γιάννης Φιλίππου