Για το εικονογραφημένο βιβλίο του Φώτη Δούσου «Χωρίς αγκάθια – Ο Σκαν, η Αγκάθα και ο Φέλιξ Τρυπάνης» (εικονογράφηση: Μάρια Μπαχά, εκδ. Καλειδοσκόπιο).
Γράφει ο Γιάννης Σ. Παπαδάτος
Γνωρίζουμε ότι πολλά φαρμακευτικά σκευάσματα και θεραπείες για σοβαρές και χρόνιες ασθένειες έχουν προηγουμένως δοκιμαστεί σε ζώα, ιδιαίτερα σε ποντίκια. Φανταζόμαστε τον πόνο που προκαλούν, τις παραμορφώσεις που υπόκεινται τα ζώα από τα πειράματα και γενικά τις αποτρόπαιες δοκιμασίες στις οποίες υποβάλλονται. Ήδη υπάρχει κίνημα υπεράσπισής τους το οποίο προτείνει λύσεις. Η Βιοηθική δε, ως επιστημονικός κλάδος, αναφέρεται στα μεγάλα ηθικά προβλήματα που ανακύπτουν από τα συγκεκριμένα πειράματα, τις νέες ανακαλύψεις της Βιολογίας και τις παρεμβάσεις και εφαρμογές της Γενετικής.
Ο κεντρικός ήρωας του πρόσφατου βιβλίου Χωρίς αγκάθια του Φώτη Δούσου με τη δράση του θέτει ζητήματα που εντάσσονται στον προαναφερόμενο κλάδο. Ο Σκαν είναι ένας σκαντζόχοιρος κυριολεκτικά πολυτεχνίτης και ερημοσπίτης. Τα αγκάθια του είναι το πρόβλημα, που κάποια στιγμή σκέφτεται να τα αφαιρέσει. Αλλά, έλα που τον βοηθούν κιόλας. Οπότε αυτό το δίλημμα τον κατατρύχει.
Η Αγκάθα, η φίλη του, τον παράτησε, καταλογίζοντάς του δειλία, γιατί φοβήθηκε να μετοικήσουν στην Ινδία για… εκπαίδευση μαθητευόμενων φακίρηδων. Ο Σκαν μαθαίνει ότι σε ένα εργαστήριο βιολογικών πειραμάτων προσφέρεται φαγητό, εάν πιάσει εκεί δουλειά. Πληροφορείται ότι το συγκεκριμένο εργαστήριο κάνει πειράματα για τη δημιουργία υπερστρατιωτών που δεν θα φέρουν όπλα, αλλά μόνον αγκάθια και με τη βοήθεια, ή μάλλον, την προδοσία ενός πρώην φίλου του, του αποτυχημένου κηπουρού Φέλιξ Τρυπάνη, γνωρίζει τον διευθυντή του εργαστηρίου, ο οποίος, δελεάζοντάς τον με λαχταριστά φαγητά τού λέει να συμμετάσχει σε ένα πείραμα. Ο Σκαν, αν και λιμοκτονεί, αρνείται πεισματικά. Εκεί συναντά και τη φίλη του. Και οι δύο εμπλέκονται σε μια φονική μάχη με έναν μεταλλαγμένο ποντικό με αγκάθια, έναν «σκαντζοπόντικα», δημιούργημα γενετικού πειράματος, αλλά με την ευστροφία τους τη στιγμή της μάχης και με τη βοήθεια του Φέλιξ, μετανιωμένου πια, ελευθερώνουν όλα τα πειραματόζωα και το εργαστήριο κυριολεκτικά κατεδαφίζεται. –
Η περιπέτεια και οι ήρωες
Το Χωρίς αγκάθια είναι μια ιστορία περιπέτειας που εγκλείει δράση, φιλοσοφική διάθεση (π.χ. από έναν πελαργό που σώζει τον Σκαν σε μια δύσκολη στιγμή), καταλυτικό χιούμορ και έννοιες όπως η διαφορετικότητα, η ενσυναίσθηση, η αυτοπεποίθηση, η αυτοδιάθεση, η αυτοθυσία, η υπεράσπιση του δίκαιου. Ο συγγραφέας έχει την ικανότητα να περιγράφει ολοκληρωμένους χαρακτήρες μέσα από διαλόγους ή τον τριτοπρόσωπο αφηγητή, σμιλεύοντας την αποστολή τους σε μια υπόθεση αγωνίας με σύγχρονα κοινωνικά και ιδεολογικά σημαινόμενα.
Και οι τρεις πρωταγωνιστές μπορούμε να πούμε ότι έχουν δυναμικά χαρακτηριστικά. Ο Σκαν από δειλός (και άτολμος, σύμφωνα και με τον χαρακτηρισμό της Αγκάθας) και μέσα από αμφιταλαντεύσεις, στη συνέχεια, εξελίσσεται σε εύστροφο, αποτελεσματικό χαρακτήρα και βράχο ηθικής. Προκειμένου να κρατήσει την ηθική του υπόσταση, παραμένει έως το τέλος ανυποχώρητος. Υπερασπίζεται, στο επίπεδο της αλληγορίας, με κίνδυνο της ζωής του, την «ανθρώπινη» αξιοπρέπεια, θα έλεγα ως ήρωας έπους, με την έννοια ότι με τον αγώνα, την αυτοθυσία και το θάρρος του σηκώνει στους ώμους του τη μοίρα μιας κοινότητας που δοκιμάζεται φρικτά. Ο Φέλιξ, μετανιωμένος για τη συμπεριφορά του απέναντι στον φίλο του, συμμετέχει στο παράτολμο σχέδιο της απελευθέρωσης των ποντικιών από το εργαστήριο, και παρομοίως δρα και η Αγκάθα.
Ζωντανή εικονογράφηση, χιουμοριστικοί διάλογοι
Το Χωρίς αγκάθια είναι από εκείνες τις ιστορίες που κυριολεκτικά «κολυμπάνε» εύστοχα και δημιουργικά μέσα στην εικονογράφηση. Και δεν εννοούμε το γεγονός ότι περιέχονται πολλές εικόνες και μάλιστα ολοσέλιδες, αλλά ότι η εικονογράφηση της Μαρίας Μπαχά, περιγράφοντας την υπόθεση, συνάμα την ερμηνεύει και μέσα από θραύσματα εικόνων, με έναν λόγο πολλαπλώς αφηγηματικό. Επίσης, εικονογραφούνται περιστατικά που προσφέρουν ένα σουρεαλιστικό θέαμα, εμπλουτίζοντας με αυτόν τον τρόπο το σκηνικό στον χώρο και τον χρόνο. Δεν λείπουν και οι εικόνες με πρόσωπα του εργαστηρίου που απεικονίζονται με ένα δυστοπικό ύφος. Σε άλλα σημεία δε, αποτυπώνεται ένας σκιτσογραφικός πειραματισμός (π.χ. σ. 58 ή και σ. 63) με το πρόσωπο του Σκαν.
Η δε αναγνωστική απόλαυση της ιστορίας κορυφώνεται στους πειστικούς διαλόγους, εν πολλοίς χιουμοριστικούς, που αναδεικνύουν από τη μια πλευρά το μέγα ζήτημα του δράματος το οποίο παίζεται στα εργαστήρια πειραμάτων, και από την άλλη, ζητήματα σχέσεων, για παράδειγμα του Σκαν και της φίλης του, όπως ο διάλογος, εν μέσω του αγώνα θανάτου που διεξάγεται ανάμεσα στους δύο με τον αποκρουστικό σκαντζοπόντικα. Παραθέτουμε ένα τμήμα:
«…Ο Σκαν πλησίασε την αγκάθα και στάθηκε μπροστά της για να την προστατέψει.
“Πώς βρέθηκες εσύ εδώ;” ψιθύρισε. “Νόμισα πως ήσουν στην Ινδία”.
“Με πιάσανε πριν καταφέρω να πάω! Εσύ;”
“Ήρθα μόνος μου”.
“Τι; ”
Πριν προλάβει να της εξηγήσει, είδε με την άκρη του ματιού του ότι ο σκαντζοπόντικας έτρεχε με ορμή καταπάνω τους…» (σ. 62).
Είναι ολοφάνερο ότι ο Δούσος αποτυπώνει τις συγκεκριμένες στιγμές σε ένα πλαίσιο παρωδίας. Παραπέμπουν σε σκηνές από εγχώριες ταινίες του κινηματογράφου, προπάντων ιστορικές, όπου εν μέσω τρόμου και σκηνών εκτελέσεων, οι εραστές που είχαν χαθεί ξανασυναντιούνται και προβαίνουν σε διάφορες εξηγήσεις άσχετες με το επικείμενο τέλος. Είναι από τις πλέον επιτυχημένες στιγμές του βιβλίου.
Καταληκτικά: πρόκειται για ένα πολύμορφο και ξεχωριστό και ως προς το θέμα του και την εικονογράφησή του εικονοβιβλίο, το οποίο συνάμα με το αμείωτο αναγνωστικό ενδιαφέρον και την εμπειρία που προσφέρει, αναπτύσσει την κριτική και ηθική σκέψη του παιδικού κοινού.
＊Ο ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ είναι συγγραφέας, κριτικός βιβλίων για παιδιά και εφήβους, τ. πανεπιστημιακός. Τελευταίο του βιβλίο «Ο Αρμάνδος και η ψυχή των βιβλίων» (εκδ. Καλέντη).
Λίγα λόγια για τους δημιουργούς
Ο Φώτης Δούσος γεννήθηκε στις Σέρρες το 1980. Σπούδασε θεατρολογία στο Τμήμα Θεάτρου, Σχολή Καλών Τεχνών στο Α.Π.Θ. Είναι διδάκτορας του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Την περίοδο 2005-2008 εργάστηκε ως θεατροπαιδαγωγός σε σχολεία Α΄βάθμιας Εκπαίδευσης και ως βοηθός σκηνοθέτη στο ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Σερρών. Είναι από τα ιδρυτικά μέλη του συγκροτήματος «Δάρνακες» με τους οποίους έχει ηχογραφήσει τρεις δίσκους (Virgo, 2005, AnoKato Records, Libra - Το Προξενιό της Αντιγόνης, 2010, Παρουσία Records - Scorpio, 2013, ανεξάρτητη παραγωγή) και έχει κάνει πολλές συναυλίες σε Ελλάδα και εξωτερικό.
Το 2009 ίδρυσε μαζί με τον Αλέξη Ράπτη την θεατρική ομάδα «Hippo» που δραστηριοποιείται στον χώρο του παιδικού θεάτρου και του εκπαιδευτικού Δράματος. Το 2014 διοργάνωσε και εμψύχωσε με συνεργάτες του δύο theater camp με στόχο την υποστήριξη της ελληνικής γλώσσας στο Belmont της California και στο Tenafly του New Jersey. To καλοκαίρι 2016 διοργάνωσε με συνεργάτες θεατρικό camp για παιδιά στη Μελβούρνη. Έχει κάνει περιοδείες με τη θεατρική του ομάδα σε Καναδά, Αμερική, Ευρώπη και Αυστραλία.
Βιβλία του είτε για παιδιά είτε για ενήλικες έχουν συμπεριληφθεί σε βραχείες λίστες. Αρθρογραφεί τακτικά στο λογοτεχνικό περιοδικό Νέο Πλανόδιον.
Η Μάρια Μπαχά γεννήθηκε στην Αθήνα το 1976. Από το 1995 έως το 2000 σπούδασε ζωγραφική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας με δάσκαλο το Γιάννη Ψυχοπαίδη. Παράλληλα, παρακολούθησε μαθήματα χαρακτικής και φοίτησε για ένα εξάμηνο στη Σχολή Καλών Τεχνών της Ουτρέχτης, όπου παρακολούθησε μαθήματα μεταξοτυπίας, καθώς και στο Edinburgh College of Art, στη Σκωτία, όπου παρακολούθησε μαθήματα θεατρικού κοστουμιού.
Έχει παρουσιάσει τη δουλειά της σε ατομικές και ομαδικές εκθέσεις ζωγραφικής. Έχει διδάξει ζωγραφική σε παιδιά του νηπιαγωγείου και του δημοτικού σχολείου, στους Δήμους Κερατσινίου και Νίκαιας. Επίσης, σχεδίασε και έραψε τα κοστούμια για τις πειραματικές θεατρικές παραστάσεις «Άμλετ» (2000) και «Μακμπέθ (2001), σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ρόκου, στις οποίες ερμήνευσε πρωταγωνιστικούς ρόλους. Έχει τιμηθεί με το 2ο βραβείο στην 4η Συνάντηση Νέων Δημιουργών που διοργάνωσε η Σχολή Βακαλό στην Αθήνα, το 2000.
Είναι ιδρυτικό μέλος της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας πολιτιστικής δράσης «Κορμοράνος», η οποία διοργάνωσε συναυλίες και άλλα πολιτιστικά δρώμενα. Εικονογραφεί βιβλία για παιδιά και εφήβους και κάνει σκηνικά και κοστούμια για θεατρικές παραστάσεις και τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ. Για τη ζωγραφική και την εικονογραφική δουλειά της έχει τιμηθεί με τις εξής διακρίσεις: Έπαινο του Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, το 2004, Κρατικό Βραβείο Εικονογράφησης και Βραβείο Εικονογράφησης Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, το 2008, και TigerCreate Adventure Book Competition Award, το 2015/2016. Επίσης τιμήθηκε με έπαινο στο πλαίσιο των Ελληνικών Βραβείων Γραφιστικής και Εικονογράφησης (ΕΒΓΕ), το 2008.
