Για το εικονογραφημένο βιβλίο «Βαν Ντογκ» (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Καπόν) του Μικολάι Πα (Mikolaj Pa), με σχέδια της Γκόσια Χέρμπα (Gosia Herba).
Γράφει η Ελευθερία Ράπτου
Στο εικονογραφημένο βιβλίο Βαν Ντογκ των Gosia Herba, εικονογράφηση και Mikolaj Pa(siński), κείμενο, ένας καλλιτέχνης σκύλος ζει για να ζωγραφίζει.
Ξυπνάει κάθε πρωί και παίρνει το πρωινό του στο σπίτι-ατελιέ, στο οποίο κατοικεί και δημιουργεί. Περιστοιχισμένος από βιβλία ζωγραφικής, ιστορίας της τέχνης, μονογραφίες φημισμένων ζωγράφων -όπως ο Μονέ, ο Ουτσέλο, ο Χόκνεϊ, ο Μπονάρ, ο Ράουσντελ και φυσικά ο Βαν Γκογκ-, παρατηρεί και στοχάζεται, αφουγκράζεται τους ήχους της ημέρας που μόλις αρχίζει. Μετά παίρνει τα σύνεργα της ζωγραφικής, το καβαλέτο του, το κουτί με τα χρώματα και τα πινέλα, το σκαμνί και τους μουσαμάδες, τα φορτώνει στην καρότσα του ποδηλάτου και ξεκινάει για την εξοχή, αναζητώντας το ιδανικό μέρος για να δουλέψει. Δεν αργεί να το βρει και αναφωνώντας: «Τι ωραία μέρα για ζωγραφική», στρώνεται στη δουλειά. Μετράει διαστάσεις, κάνει προσχέδια, αποφασίζει την οπτική του θέματος, βάζει την πρώτη πινελιά στον μέχρι πρότινος άδειο μουσαμά και … αίφνης κοσμογονία!
Σιγά σιγά η εικόνα του κόσμου που προσλαμβάνει ο ίδιος ο ζωγράφος-σκύλος, αλλά και η πραγματικότητα καθαυτή, αποκτούν βάθος, εμπλουτίζονται με δράσεις, με χρώματα, με πολλά επίπεδα όπου πράγματα συμβαίνουν, ζώα και άνθρωποι εμφανίζονται. Αυτό που το μάτι του ζωγράφου βλέπει και αυτό που ο κόσμος αισθάνεται τελούν σε μια διττή συνθήκη: ως αντικείμενο της ζωγραφικής αναπαράστασης και ως πολυτοπική και πολυχρονική σκηνή του πραγματικού. Λεκτικές νύξεις έρχονται να εμπλουτίσουν το «οδοιπορικό» του σκύλου-ζωγράφου μέχρι την ολοκλήρωση του πίνακά του. Οι μικρές φράσεις προσφέρουν στα παιδιά τους ελάχιστους αλλά χρήσιμους γλωσσικούς κόμβους για να συνεχίσουν το ταξίδι τους στις σελίδες του βιβλίου, το οποίο αναδεικνύει τη φιλοσοφία του «ψάξε και βρες», της εξερεύνησης του παραστασιακού-εικονογραφικού γεγονότος που ελευθερώνει τα παιδιά από την κλασική σύμβαση και τους δίνει την ευκαιρία να γίνουν τα ίδια συγγραφείς, θεατές, σεναριογράφοι, δημιουργοί πάνω στο υπάρχον υλικό.
Αυτό υπαγορεύεται με όλους τους τρόπους από τη δομή του βιβλίου, καθώς σε κάθε σελίδα, προοδευτικά η εικόνα γίνεται όλο και πιο πλούσια, όλο και πιο παράδοξη, με φανταστικούς-δυνητικούς κόσμους να εμπλουτίζουν το αρχικό περιβάλλον. Έτσι, έντομα και ζώα, φανταστικά ομιλούντα πλάσματα, εξωγήινοι και κανονικοί άνθρωποι, ιππότες και πουλιά, ψάρια στη στεριά που δεν αγαπούν την ξαφνική βροχή, μια αράχνη η οποία κάνει χρωματολογική ανάλυση του μπλε χρώματος, δράκουλες και ένας «γκοτζίλα» που κάνουν πικ νικ μαζί με τα παιδιά στο πάρκο, αλλά και άλλα πολλά, χωρούν στις γλαφυρές ομιλητικές εικόνες του βιβλίου, αποτελώντας επίσης στάδια της δημιουργικής έμπνευσης του καλλιτέχνη, μέχρι την ολοκλήρωση του έργου του, και την επιστροφή στην κανονικότητα ενός ζωγράφου, ο οποίος θα πάει το έργο του προς έκθεση-πώληση σε κάποιο μουσείο ή γκαλερί, για να ξεκινήσει την επόμενη μέρα πάλι από την αρχή.
Ο Βαν Ντογκ, σε εικονογράφηση Gosia Herba και κείμενο Mikolaj Pa(siński), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καπόν (με μετάφραση από τα αγγλικά του Άγγελου Αγγελίδη), είναι ένα βιβλίο διαφορετικό. Ακουμπώντας στην παραφθορά του ονόματος του φημισμένου, Ολλανδού, μετα-ιμπρεσιονιστή ζωγράφου, Βίνσεντ βαν Γκογκ, οι Πολωνοί δημιουργοί συνθέτουν ένα απροσδόκητο μετα-βιβλίο, στο οποίο η ζωγραφική και η παραστασιακή διαδικασία αποτελούν τους άξονες γύρω από τους οποίους οι αναγνώστες θα εξερευνήσουν τον κόσμο του Βαν Ντογκ και στη συνέχεια θα φτιάξουν τον δικό τους κόσμο, ερμηνεύοντας τις εικόνες και συνθέτοντας νέες.
Το κείμενο είναι η παράσταση, στο πρωτότυπο αυτό βιβλίο. Η ζωγραφική είναι η ηγεμονεύουσα γλώσσα. Δομεί την ιστορία και απελευθερώνει τη φαντασία. Κάθε παιδί, ξεφυλλίζοντας την άρτια έκδοση, μπορεί να συνθέσει ξανά και ξανά ιστορίες, βλέποντας κάθε φορά από διαφορετικές οπτικές γωνίες τη δημιουργική μέρα του σκύλου Βαν Ντόγκ. Το πραγματικό και το φανταστικό δεν έχουν πλέον διαχωριστική γραμμή. Όλα είναι δυνατά, όταν η τέχνη και μάλιστα η παραστατική τέχνη αναλαμβάνει να «μιλήσει». Ναι, η εικονογράφηση δεν κοσμεί, αλλά συγγράφει. Αποτελεί ένα δεύτερο κείμενο, με οπτικές προτάσεις , συντεταγμένο, με ρήμα, υποκείμενο αντικείμενο, με κλίσεις και εγκλίσεις, χρόνου, πτώσεις και φωνές. Οι αναφορές σε μεγάλες στιγμές της ιστορίας της τέχνης, που εντάσσονται οργανικά στη σύνθεση, διώχνουν τον διδακτισμό και την ωραιολογία ή τη διακοσμητική λειτουργία της εικόνας.
Δείχνουν τη δύναμη που αποκτά η ζωγραφιά όταν ο χώρος δεν υποχωρεί απλώς για να στηρίζει τους ήρωες, αλλά «επιτίθεται» και αποσπά μερίδιο οπτικής εξουσίας.
Οι Herba και Pa(siński) δείχνουν στα παιδιά τις άπειρες δυνατότητες που μπορεί να «γεννήσει» η ανάγνωση, η παρατήρηση και η δημιουργική σχέση με τον κόσμο. Είναι σαν κάθε σελίδα του βιβλίου να προσκαλεί τα παιδιά σε μια εικαστική γιορτή, πέρα από τη πεζά σχεδιασμένη εικονική πραγματικότητα των ψηφιακών μέσων, δείχνοντας τι ωραίο, ποικίλο και δυνατό είναι το ζωγραφικό συμβάν, όταν μάλιστα ο χώρος, το «φόντο», διεκδικεί ισάξιο ρόλο με τους πρωταγωνιστές του, όπως συμβαίνει εδώ με τον σκύλο-καλλιτέχνη με μπερέ. Δείχνουν τη δύναμη που αποκτά η ζωγραφιά όταν ο χώρος δεν υποχωρεί απλώς για να στηρίζει τους ήρωες, αλλά «επιτίθεται» και αποσπά μερίδιο οπτικής εξουσίας.
Αναλύοντας περισσότερο τα κείμενα-παραστάσεις στο Βαν Ντογκ, βλέπουμε ότι σε κάθε εικόνα η ελάχιστη γραφή γίνεται πολύ δραστική, ενώ εναλλάσσονται συμπαγείς και ασταθείς φόρμες, αντιδικούν υλικά, και τεχνικές: Πουαντιγισμός, μαζί με διακεκομμένες και οφιοειδείς γραμμές, με μοτίβα που απηχούν τα κολάζ του Ματίς, φιγούρες από πρόσωπα του Πικάσο, πυκνά, γεμάτα, συμπαγή, δυνατά χώματα που τα διακόπτουν σμήνη, συστάδες χρωματισμένων αντικείμενων, άσπρες ζώνες που διακόπτουν τη χαρμόσυνη ενότητα των καλοζυγισμένων συνθετικά χρωμάτων. Κάποια φορά, μαύρες, αυστηρές κηλίδες γίνονται οι οργανωτές της πολυτοπικής σκηνής με τα ποικίλα αφηγηματικά κέντρα. Όταν μάλιστα η εικονογράφος - ζωγράφος Γκόσια Χέρμπα σχολιάζει πλευρές της ιστορίας της τέχνης, όχι μόνο με τα εικαστικά στοιχεία που υιοθετεί από διάφορες τεχνοτροπίες (κυρίως του μοντέρνου κινήματος), αλλά και με συγκεκριμένη αναφορά σε μεγάλους ζωγράφους (Μονέ, Τέρνερ, Μπονάρ, Μπρίγκελ, Βαν Γκογκ, Ουτσέλο, Χόκνεϊ, Ράουσντελ), τότε η έξυπνη σύνθεση χαρακτηριστικών στοιχείων από τη φόρμα τους καθιστά το παιδικό βιβλίο Βαν Ντογκ ένα πρωτότυπο εγχειρίδιο ιστορίας της τέχνης, που χρησιμεύει πέρα από τον ορίζοντα του παιδικού αναγνωστικού κοινού και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ποικιλοτρόπως στην τάξη, στα εργαστήρια, στις καλλιτεχνικές σχολές.
Οι νεαροί αναγνώστες θα περιπλανηθούν ελεύθερα σε αισθητικές κατηγορίες του σύγχρονου οπτικού πολιτισμού και θα αποδεσμευτούν από τη τυπική διάρθρωση του κειμένου και του δηλωτικού του χαρακτήρα, έχοντας τη μοναδική ευκαιρία να γίνουν συν-δημιουργοί, σκηνοθέτες και σεναριογράφοι της δικής τους φαντασμαγορίας ενώ συγχρόνως θα απολαύσουν μια ιστορία εικονογραφημένη για έναν σκύλο που δεν γαβγίζει χωρίς λόγο, αλλά ζωγραφίζει με στόχο.
* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και βιβλίου.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα και την εικονογράφο
Ο Μικολάι Πα γεννήθηκε το 1982 στο Οπόλε της Πολωνίας. Είναι συγγραφέας κόμικς και παιδικών βιβλίων, σχεδιαστής, γραφίστας, δημιουργός κολάζ. Ζει και εργάζεται στο Βρότσλαβ. Τα βιβλία του έχουν εκδοθεί σε δεκαπέντε χώρες και έχουν λάβει διακρίσεις από την IBBY και έχουν τιμηθεί με τα βραβεία PGD, το PTWK το βραβείο Żółta Ciżemka και το βραβείο Świat Przyjazny Dziecku.
Η Γκόσια Χέρμπα είναι εικονογράφος. Για περισσότερα από 16 χρόνια εργάζεται για εκδότες, περιοδικά, δισκογραφικές εταιρείες και διαφημιστικά πρακτορεία. Είναι επίσης συγγραφέας παιδικών βιβλίων και graphic novels.
