«Το Μικρό Πάπιγκο» του Θοδωρή Γεωργακόπουλου – Παραμυθοϊστορία για το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού

Το Μεγάλο και το Μικρό Πάπιγκο είναι δύο υπέροχα χωριά, χτισμένα στις πλαγιές της Τύμφης, στον Εθνικό Δρυμό Βίκου-Αώου. Γνήσια ηπειρώτικη ατμόσφαιρα, παραδοσιακή αρχιτεκτονική, καλντερίμια, πέτρινα σπίτια και γεφύρια, ιστορία και άχλη του παρελθόντος, πρωινές ομίχλες, η αλπική Δρακολίμνη, ο ποταμός Βοϊδομάτης, βάραθρα και κολυμπήθρες, αλλά και εκκλησίες του 18ου και 19ου αιώνα, η Βιβλιοθήκη του Αναγνωστόπουλου, που περιλαμβάνει εκδόσεις βιβλίων ακόμα και από τις αρχές του 18ου αιώνα, σηματοδοτούν δύο οικισμούς ιδιαίτερους. Κατά την περίοδο μεταξύ 1750 και 1880 κτίστηκαν τα περισσότερα από τα παλιά σπίτια του Πάπιγκου. Οι μάστορες που κατασκεύαζαν τα σπίτια κατάγονταν ως επί το πλείστον από τα χωριά της Κόνιτσας αλλά και από τα χωριά των Τζουμέρκων και ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες. Στα περισσότερα χωριά του Ζαγορίου καθώς και σε αρκετά σπίτια του Πάπιγκου, σώζεται σήμερα ένας μεγάλος αριθμός σπιτιών, που έχουν λαϊκές τοιχογραφίες στο εσωτερικό τους. Στο Μικρό Πάπιγκο, ξακουστή είναι και η βρύση «Αβραγόνια», που μέσα από τη δημοτικά τραγούδια έγινε γνωστή σε όλη την Ελλάδα. Το Πάπιγκο, στην διττή εκδοχή του, έχει τη δική του, μοναδική θέση στο ιστορικό και πολιτισμικό τοπίο της Ελλάδας.

«Ιστορία δύο πόλεων», δύο τόπων με κοινή αγωνία

Αυτή τη μικρή, ελκυστική και απομονωμένη κουκίδα στο χάρτη, με τη δική της ιστορία, εκεί στα βουνά της Ηπείρου, περίπου 63 χιλιόμετρα από τα Ιωάννινα, επέλεξε και ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος ως θέμα στο παραμύθι του Το Μικρό Πάπιγκο που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Το Μικρό Πάπιγκο (για αναγνωστικές ηλικίες από 4 χρόνων και άνω), μέσα από τη συγγραφική οπτική του Γεωργακόπουλου, είναι ένα όμορφο μικρό χωριό που δεν θέλει να λέγεται ή να είναι μικρό. Θέλει να προσομοιάσει, να μεταλλαχθεί σε ένα αστικό πύκνωμα, πολύβουο, με πολυκοσμία. Ο οικισμός αποκτά στο παραμύθι αυτοσυνείδηση. Εξάλλου τόσο κατά την άποψη του συγγραφέα, αλλά και σύμφωνα και με τις σύγχρονες θεωρίες του χώρου, του αστικού και περιβαλλοντικού σχεδιασμού, οι πόλεις και τα χωριά δεν αποτελούν μονοσήμαντα οικοδομικά πυκνώματα χωρίς «ζωή». Είναι οικοσυστήματα όπου η αλληλεπίδραση μεταξύ του κτισμένου και του άκτιστου, των ανθρώπων και των χώρων, η εγκατάσταση και η δυναμική των άυλων χωρικών και συμπεριφορικών δικτύων, συνεχώς μετασχηματίζουν τόσο την έννοια όσο και το περιεχόμενο των όρων και των καταστάσεων που ονομάζουμε πόλη, χωριό, ύπαιθρος.

Η ιστορία του Γεωργακόπουλου είναι «η ιστορία δύο πόλεων» ή καλύτερα το «υπαρξιακό δράμα» δύο ανόμοιων τόπων, που ενώνονται από κοινή «αγωνία»: να είναι κάτι άλλο από αυτό που είναι, να νιώσουν διαφορετικοί. Έτσι το Μικρό Πάπιγκο θα ήθελε να γίνει μια μεγάλη πόλη σαν τη Νέα Υόρκη, ενώ ανακαλύπτουμε στις σελίδες του βιβλίου ότι και η Νέα Υόρκη θα ήθελε να είναι κάτι άλλο από μεγαλούπολη˙ θα ήθελε να γίνει ή να νιώσει ότι είναι κάτι σαν το Μικρό Πάπιγκο: μικρό, όμορφο χωριό μέσα στη φύση. Ο διάλογος μεταξύ των τόπων γίνεται με τη βοήθεια του αέρα. Όταν οι τόποι συνομιλούν, ο αέρας δυναμώνει, κυκλοφορεί πάνω από την ξηρά και τους ωκεανούς, μέσα από τα δάση και τα φαράγγια. Στο τέλος το Μικρό Πάπιγκο και η Νέα Υόρκη έρχονται σε συμφωνία: θα ανταλλάξουν τις θέσεις τους, έστω και αν παραμείνουν στον τόπο όπου κτίστηκαν. Εξάλλου όλα είναι ζήτημα οπτικής. Το πιραντελικό «έτσι είναι αν έτσι νομίζετε», βρίσκει νέο, πρωτότυπο νόημα καθώς η ταυτότητα των τόπων μπορεί να μετασχηματιστεί έστω και εννοιακά, έστω φαντασιακά.

Η πρωτότυπη και κατά μία έννοια υπερρεαλιστική ιστορία για παιδιά συγκροτεί πολυεπίπεδη ανάγνωση μιας σειράς από ζητήματα: της ταυτότητας, του τόπου, του αυτοπροσδιορισμού και του ετεροπροσδιορισμού, της ομοιότητας και της διαφοράς, του περιβάλλοντος και της δυναμικής του, της αστυφιλίας και της αποκέντρωσης, της συνάφειας ή της διαφοράς μεταξύ αυτού που είναι και εκείνου που κάποιος επιθυμεί να είναι κ.λπ.

Σίγουρα το Μικρό Πάπιγκο είναι μια εναλλακτική παραμυθοϊστορία, ένα σενάριο με υψηλό χωρικό-φιλοσοφικό προβληματισμό, προσαρμοσμένο στις προσλαμβάνουσες των ανήλικων αναγνωστών, το οποίο μπορεί να αποτελέσει την αφορμή για ποικίλες αναγνωστικές προσεγγίσεις αλλά και σκηνικές απόπειρες.

Ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας και ιδρυτής της εταιρείας ερευνών 1830 Lab. Έχει εργαστεί ως αρθρογράφος σε περιοδικά, εφημερίδες και ψηφιακά μέσα, ως μεταφραστής και επιμελητής βιβλίων, ως στέλεχος εταιρείας ΜΜΕ και ως ιδρυτικό μέλος & editorial director του ανεξάρτητου μη-κερδοσκοπικού οργανισμού διαΝΕΟσις. Από το 2013 αρθρογραφεί στην εφημερίδα Καθημερινή. Έχει γράψει έξι βιβλία. Το πιο πρόσφατο έχει για θέμα του την κλιματική κρίση στην Ελλάδα.

Στο «σκηνικό» σκέλος του παραμυθιού, είτε πρόκειται για την εικόνα που «διαβάζεται» είτε για την εικόνα που αποκτά εντέλει παραστασιακό και παραστάσιμο πρόσημο, η εικαστική οπτική της Πορτογαλίδας εικονογράφου Mariana Rio είναι καθοριστική. Ήδη από το εξώφυλλο της σκληρόδετης έκδοσης και ακολούθως στις σελίδες όπου η ιστορία ξεδιπλώνεται, η σχεδιαστική άποψη της Rio, μοιάζει να συνομιλεί με το Μικρό Πάπιγκο τόσο σε φαντασιακό όσο και σε ρεαλιστικό πλαίσιο. Στο λευκό, γενναιόδωρο φόντο των σελίδων, οι όψεις των κτηρίων, τα δέντρα, η φύση, οι ανθρώπινες φιγούρες απηχούν μια εκλεπτυσμένη σύγχρονη εικαστική οπτική, όπου εντός της κατοικεί παραδόξως και μια εμπεδωμένη βυζαντινή, παραδοσιακή προσέγγιση σε ό,τι αφορά την αναπαράσταση του τοπίου. Εξάλλου η Rio, με πολλές διακρίσεις στο βιογραφικό της, είναι πρωτίστως ερευνήτρια, όπως δηλώνει ευθαρσώς. Μια ερευνήτρια των εικόνων η οποία αντιμετωπίζει με τόλμη και περιπετειώδες βλέμμα κάθε νέα εικονογράφηση.

Η Mariana Rio, εικονογράφος και συγγραφέας εικονογραφημένων βιβλίων, ζει στην όμορφη πόλη του Πόρτο της Πορτογαλίας. Με πάνω από μια δεκαετία εμπειρίας, έχει εκδώσει περισσότερα από δεκαπέντε εικονογραφημένα βιβλία. Σπούδασε Σχεδιασμό Επικοινωνίας στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πόρτο. Από το 2018 διδάσκει εικονογράφηση στη Σχολή ESAD Art + Design. Το έργο της έχει αναγνωριστεί και βραβευτεί στην Έκθεση Εικονογράφων Bologna Children’s Book Fair, στα AOI World Illustration Awards, στον Διεθνή Διαγωνισμό Εικονογράφησης Βιβλίων Nami Island, στο 3x3 The Magazine of Contemporary Illustration, στα White Ravens, στα CJ Picture Book Awards ενώ έχει τιμηθεί με το Εθνικό Βραβείο Εικονογράφησης που απονέμεται από το DGLAB. Το 2021 κέρδισα το Βραβείο Εικονογράφησης Baba Kamo στη Βαλένθια. Για το βραβείο ALMA ήταν υποψήφια το 2024, το 2025 όπως και το 2026.

Στο Μικρό Πάπιγκο, η τριχρωμία του μαύρου, κόκκινου, και των σχεδόν χρυσαφένιων τόνων του γεώδους, ανοικτού καφέ είναι η αυστηρή παλέτα της δημιουργού που εκφράζεται μέσα από μικτές τεχνικές. Ωστόσο, η χρήση της αυστηρής τριχρωμίας σε διαφορετικούς όγκους, προοπτικές, χωρικές εξάρσεις και υφέσεις παράγει πλούσια εικονικά τοπία-αφηγήματα που γοητεύουν τον αναγνώστη, μικρό και μεγάλο, και τον προσκαλούν να σκεφτεί «σκηνοθετικά». 

Το Μικρό Πάπιγκο είναι εξάλλου μια ιστορία «σκηνοθεσίας», αφού οι χώροι δεν είναι απλώς στατικοί υποδοχείς ενός αφηγήματος, αλλά οι κατεξοχήν πρωταγωνιστές, με το όμορφο χωριό της Ηπείρου να βρίσκεται στο προσκήνιο, αξιώνοντας μεταφορικά και διηγηματικά τον αυτοπροσδιορισμό του.

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.