Μια συζήτηση με τον Σάκη Σερέφα, με αφορμή το βιβλίο του «Τα μυστικά της Αθήνας – Τι λες κι εσύ, κυρ Σωκράτη;», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, σε εικονογράφηση Πέτρου Χριστούλια. © για τη φωτογραφία: Mike Rafail
Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου
Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου σας, ο Γάστρωνας, είναι ένας δούλος που περιηγείται στην Αγορά της αρχαίας Αθήνας, για να ψωνίσει για το αφεντικό του. Ο θεσμός της δουλείας ήταν νόμιμος και διαδεδομένος στους αρχαίους πολιτισμούς, και πράγματι, στο βιβλίο σας φαίνεται πως οι χαρακτήρες τον αντιμετωπίζουν ως μέρος μιας κανονικότητας, με εξαίρεση τον Σωκράτη, που τον ανατρέπει ευρηματικά, μέσω των ερωτήσεών του. Φαίνεται πως παρουσιάζετε τον αρχαίο φιλόσοφο ως ένα άτομο μπροστά από τον εποχή του. Ποιες άλλες πλευρές του θέλατε να αναδείξετε;
Είναι αρκετά τα στοιχεία της πολυσύνθετης προσωπικότητας του Σωκράτη που επιδίωξα να αναδείξω στο βιβλίο, όπως η στάση του απέναντι στον θάνατο και στην έννοια της ατομικής ελευθερίας, καθώς και η μοιραία, όπως αποδείχτηκε, αντίληψή του για το «δαιμόνιο» που μπορεί σε κάποιες στιγμές φώτισης να καθοδηγεί τον άνθρωπο. Όμως, αυτό που με αγγίζει πιο πολύ από όλα, και θέλησα οπωσδήποτε να το μεταφέρω στον αναγνώστη, είναι η φράση που μάς παραδίδεται πως είπε όταν βάδιζε ανάμεσα στους πάγκους της αγοράς, που ξεχείλιζαν από του κόσμου τα καλούδια: «Πω, πω, πόσα πράγματα δεν χρειάζομαι! Τι πλούσιος που είμαι!». Πιστεύω πως αν ένας άνθρωπος, και ιδιαίτερα νέος, καταφέρει να διαμορφώσει μια ισορροπημένη σχέση με τις αληθινές επιθυμίες του, αυτό θα τον κάνει πιο λιτό και αυτάρκη, άρα και ελεύθερο, στον καθημερινό βίο του αλλά και στη μελλοντική πορεία του. Με μουρλαίνει η αχορταγιά κι η αδηφαγία που επικρατεί τριγύρω – κι όχι μόνο σε σχέση με τα υλικά αγαθά.
Ο Πέτρος Χριστούλιας πλαισίωσε την αφήγησή σας με εικόνες. Σε άλλα σημεία, τα σκίτσα του συνοψίζουν το περιεχόμενο της σελίδας στην οποία βρίσκονται, σε άλλα σπρώχνουν τον αφηγηματικό μίτο, συνεχίζοντας την εξιστόρηση, «γεφυρώνοντας» τα μέρη του κειμένου μεταξύ των οποίων παρεμβάλλονται. Με ποιον τρόπο «χωρίσατε» την αφήγηση με τον Πέτρο Χριστούλια;
Πράγματι, ο Πέτρος Χριστούλιας με την εξαιρετική μαστοριά του, δεν εικονογράφησε απλώς το κείμενο, αλλά οι εικόνες του σε πολλά σημεία αποτελούν μέρος του κειμένου, είναι “κειμενικές εικόνες”. Όταν παρέδωσα το κείμενο είχα επισημάνει κάποια σημεία στα οποία θα μπορούσε να γίνει αυτό, όμως εκείνος επινόησε κι άλλα τέτοια σημεία, δίνοντας κι έναν χαρακτήρα graphic novel στο βιβλίο, κάτι που έδωσε άλλη φόρα στην ιστορία.
Πριν ξεκινήσω να το γράφω, κι αφού είχα αποφασίσει το θέμα του, βουτήχτηκα για τρία χρόνια περίπου στην έρευνα και στη μελέτη.
Έχετε φροντίσει ώστε οι ιδέες του Σωκράτη, όπως αυτή περί καινών δαιμονίων, να παρουσιάζονται με χιούμορ και απλότητα. Στο τέλος της έκδοσης, μάλιστα, υπάρχει ένας πίνακας με τη βιβλιογραφία από την οποία αντλήσατε πληροφορίες. Ήταν δύσκολο έργο η προσαρμογή ενός τόσο σύνθετου υλικού σε μια μορφή που απευθύνεται σε νεαρούς αναγνώστες;
Πριν ξεκινήσω να το γράφω, κι αφού είχα αποφασίσει το θέμα του, βουτήχτηκα για τρία χρόνια περίπου στην έρευνα και στη μελέτη. Ήθελα να έχω μέσα μου μια, κατά το δυνατό, πλήρη εικόνα της μικροκαθημερινότητας στην αρχαία Αγορά της Αθήνας. Ομολογώ ότι εντυπωσιάστηκα από το πολυθέαμα που με υποδέχτηκε μέσα στα βιβλία που διάβασα. Όμως όλο αυτό το υλικό έπρεπε να το αναμεταδώσω στο δικό μου βιβλίο χωρίς να γίνει εγκυκλοπαιδικό ή διδακτικό εγχειρίδιο, έτσι ώστε να οδηγεί στην τέρψη. Το αν αυτό έγινε κατορθωτό θα το κρίνει ο κάθε ένας αναγνώστης του.
Εμφανίζετε τους αρχαίους Αθηναίους ως προσκολλημένους στο εμπόριο και στις δικαστικές διαμάχες, ενώ κάποιοι από αυτούς υιοθετούν αθέμιτα μέσα για να κατακτήσουν τους στόχους τους, υπερβάλλοντας για τα προϊόντα τους και καταφεύγοντας στη μαγεία για να τη φέρουν στους αντιπάλους τους. Το βιβλίο σας είναι ένα έργο που εν μέρει απομυθοποιεί το αρχαίο παρελθόν;
Βεβαίως, έτσι είναι. Παιδιόθεν, μας καλλιεργείται μια εικόνα των αρχαίων Αθηναίων λες κι όλη μέρα τριγυρνούσαν με τους λαμπρούς χιτώνες τους και φιλοσοφούσαν ακατάπαυστα κάτω από τα δέντρα, ενώ καλλιπλόκαμες και καλλίπυγες αυλητρίδες εξέπεμπαν ουράνιες μελωδίες. Είναι χαρακτηριστικό αυτό που μου είπε ένας δάσκαλος ο οποίος επεξεργάστηκε το βιβλίο μέσα στην τάξη του. Κάποια στιγμή, τα παιδιά τον ρώτησαν απορημένα: Δηλαδή, κύριε, υπήρχαν και παιδιά στην αρχαία Αθήνα; Και κότες; Και μάγισσες; Δεν είχαν κι άδικο, αφού η εικόνα που είχαν σχηματίσει από μικρά ήταν η αποστειρωμένη εικόνα μιας αρχαίας Αθήνας αμόλυντης από την καθημερινότητα. Ε, λοιπόν, υπάρχουν συγκλονιστικά νέα: Οι αρχαίοι Αθηναίοι ήταν γήινοι!
Μέσα από τις αναμνήσεις του Γάστρωνα τού δίνεται η δυνατότητα να εκφράσει τα συναισθήματά του με έναν τρόπο περισσότερο άμεσο, ειλικρινή και αποφασισμένο
Η πλοκή εκτυλίσσεται μετά από τον θάνατο του Σωκράτη, ο οποίος εμφανίζεται κυρίως στην αφηγήσεις άλλων προσώπων και στις αναμνήσεις του Γάστρωνα. Πώς καταλήξατε σε αυτή την επιλογή;
Για καθαρά δραματουργικούς και σκηνοθετικούς λόγους. Μέσα από τις αναμνήσεις του Γάστρωνα τού δίνεται η δυνατότητα να εκφράσει τα συναισθήματά του με έναν τρόπο περισσότερο άμεσο, ειλικρινή και αποφασισμένο, παρά αν μιλούσε για τον Σωκράτη ενώ αυτός θα ήταν εν ζωή. Αυτό δεν συμβαίνει και στις δικές μας ζωές σήμερα; Η βιολογική απουσία ενός αγαπημένου ανθρώπου τον μετουσιώνει μέσα μας σε ανάμνηση, απαλύνει τις γωνίες, μαλακώνει τις αιχμές, και μάς επιτρέπει να τον επαναπροσλάβουμε σκηνοθετημένο μέσα από τις αναμνήσεις μας. Η μνήμη είναι ο μεγαλύτερος σκηνοθέτης, δεν είναι καρμπόν πιστής αποτύπωσης και αναπαραγωγής του πρωτοτύπου.
Στο βιβλίο χρησιμοποιείτε σύγχρονη γλώσσα, αλλά και ένα μεταμοντέρνο, θα λέγαμε, χιούμορ, κάνοντας αναφορές στις Ιαπωνίδες γκέισες και στο έτος 1820 μετά Χριστόν. Όταν εμφανίζεται ένα πραγματολογικό στοιχείο που δεν συνάδει με την εποχή, συνήθως το επισημαίνετε. Πώς διαχειριστήκατε αυτό το πάντρεμα των αρχαϊκών αναφορών με αναχρονισμούς;
Αυτό το πάντρεμα είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργώ στην καθημερινή ζωή μου. Τυχαίνει να ζω σε μια πόλη-παλίμψηστο, με πολλές επάλληλες στρώσεις ιστορίας πάνω της, ορατές ή αφανείς. Όταν κυκλοφορώ μέσα της, όπου και να βρεθώ, αναβλύζουν από μέσα μου εικόνες και πλάνα άλλων εποχών, σε ένα ψυχεδελικό μοντάζ. Το παρελθόν γίνεται ένα με το παρόν. Ένας τέτοιος έσω μηχανισμός πήρε μπρος και στο βιβλίο αυτό, το οποίο είναι το πρώτο μου το οποίο διαδραματίζεται σε ένα τόσο μακρινό παρελθόν μιας πόλης και μιας κοινωνίας.
＊Ο ΣΟΛΩΝ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
