Αγγελική Δαρλάση: «Τα παιδιά είναι οι πιο αυστηροί αναγνώστες και κριτές για ένα βραβείο»

Το βιβλίο της Αγγελικής Δαρλάση Το παλιόπαιδο (εικονογράφηση: Ίρις Σαμαρτζή, εκδ. Πατάκη) κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 2014, πρόσφατα όμως συζητήθηκε ξανά, καθώς η ιταλική μετάφρασή του από την Tiziana Cavasino (εκδ. Camelozampa) τιμήθηκε με το βραβείο παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας La Magna Capitana.

Το βιβλίο μιλά για ένα παιδί το οποίο στιγματίζεται άδικα από την κοινωνία ως «παλιόπαιδο», μέχρι που αποφασίζει να συμπεριφερθεί με τρόπο που επιβεβαιώνει τη σημασία της ταμπέλας που του κόλλησαν οι άλλοι.

Με αφορμή αυτή τη διάκριση, μιλήσαμε με την Αγγελική Δαρλάση για το βιβλίο της, τη σημασία της βράβευσή της, τη συνεργασία της με την Ίριδα Σαμαρτζή, το αν θα άλλαζε κάποιο στοιχείο στην ιστορία της τόσα χρόνια μετά την κυκλοφορία της.

Τον προηγούμενο μήνα, ένα παλιότερο βιβλίο σας, Το παλιόπαιδο, τιμήθηκε με το ιταλικό βραβείο παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας La Magna Capitana. Εξηγήστε μας τη σημασία του συγκεκριμένου βραβείου και το στοιχείο που το ξεχωρίζει.

Καταρχάς, πρόκειται για έναν θεσμό που διοργανώνεται από την επίσημη Περιφέρεια της Πούλιας, σε συνεργασία με τον Πολιτιστικό Οργανισμό της, και υλοποιείται από τις βιβλιοθήκες της – με προεξάρχουσα την ιστορική βιβλιοθήκη της Φότζια La Magna Capitana, η οποία δίνει και το όνομά της στα βραβεία. Είναι ένας ζωντανός, καινοτόμος κι έγκριτος διαγωνισμός παιδικού βιβλίου στην Ιταλία, με αυστηρά κριτήρια επιλογής που αντιμετωπίζει το παιδικό βιβλίο με σοβαρότητα και σεβασμό, αποσκοπώντας και στην ενίσχυση της φιλαναγνωσίας.

Εκτός από την ιταλική παραγωγή, δικαίωμα συμμετοχής έχουν αποκλειστικά μεταφρασμένα έργα από χώρες της Αδριατικής-Ιονίου (Ελλάδα, Μαυροβούνιο, Σλοβενία), αποσκοπώντας και στο να αναδειχθεί η πολιτιστική σχέση αιώνων με τις συγκεκριμένες γειτονικές χώρες.

Τα παιδιά διαβάζουν τα βιβλία της βραχείας λίστας, συζητούν, διαφωνούν, επιχειρηματολογούν και στο τέλος ψηφίζουν το αγαπημένο τους.

Αυτό, όμως, που το κάνει πραγματικά να ξεχωρίζει είναι η διαδικασία επιλογής του νικητήριου βιβλίου και της διπλής επιτροπής. Αρχικά, μια πενταμελής «τεχνική επιτροπή» από ειδικούς (πχ κριτικούς, βιβλιοθηκονόμους) μελετά και αξιολογεί τα βιβλία, καταλήγοντας στη βραχεία λίστα τριών βιβλίων ανά ηλικιακή κατηγορία. Κι έπειτα αναλαμβάνει η Μεγάλη Κριτική Επιτροπή των Παιδιών: οι ίδιοι οι αναγνώστες. Τα παιδιά διαβάζουν τα βιβλία της βραχείας λίστας, συζητούν, διαφωνούν, επιχειρηματολογούν και στο τέλος ψηφίζουν το αγαπημένο τους. Μια διαδικασία που εμπλέκει άμεσα τα παιδιά, τους αναγνωρίζει το δικαίωμα της γνώμης τους και τα κάνει να τα αφορά το βραβείο.

Φέτος περίπου 4.000 μαθητές από 200 σχολικές τάξεις σε όλη την Πούλια -από τον Βορρά έως τον Νότο- συμμετείχαν ως κριτές. Το ότι το βιβλίο μου αναδείχθηκε άξιο για βραβείο, και μάλιστα με διπλάσιες ψήφους από το επόμενο, από τα ίδια τα παιδιά στα οποία απευθύνομαι, το νιώθω ως μια βαθιά επιβράβευση. Μια αναγνώριση ότι μπορώ να μιλάω «τη γλώσσα» τους, ότι οι ιστορίες μου μπορεί να τα αφορούν και τα αγγίζουν. Δεν είναι εύκολο να γράφεις για παιδιά όταν η ίδια δεν είσαι πια παιδί. Τα παιδιά δεν σου χαρίζονται, είναι αυστηροί αλλά και ειλικρινείς κριτές και αναγνώστες, το διαπιστώνουμε συνεχώς αυτό.

Ας πάμε λίγα χρόνια πίσω, για να μιλήσουμε για Το παλιόπαιδο. Ποια συγκυρία είχε γεννήσει την ιστορία του; Γιατί πιστεύετε ότι δεν έχει χάσει την επικαιρότητά του;

Ο κοινωνικός αποκλεισμός των παιδιών και οι ταμπέλες που τους κολλάμε -οδηγώντας συχνά σε συμπεριφορές «αυτοεκπληρούμενης προφητείας»- ήταν, και παραμένουν, θέματα που με απασχολούν. Τα είχα ήδη θίξει, με διαφορετικό τρόπο, στους Ονειροφύλακες που είχε προηγηθεί – όπως κι αργότερα, στο Αγόρι στο θεωρείο.

Το έναυσμα για Το παλιόπαιδο ήρθε όταν έμαθα για το El Sistema μέσα από το ντοκιμαντέρ του Γιώργου Αυγερόπουλου. Και κάπως έτσι, πυροδοτήθηκε η ανάγκη να μιλήσω για ένα παιδί που αποκλείεται και περιθωριοποιείται εξαιτίας της φτώχειας του, που στερείται τη μοναδικότητά του, που χάνει ακόμη και το όνομά του – δίνοντάς μου την ευκαιρία να επικοινωνήσω τα όσα καιρό με «έτρωγαν».

Πράγματι, το βιβλίο δεν απευθύνεται σε πολύ μικρά παιδιά – αν και έχω μάθει ότι κατά καιρούς έχει «δουλευτεί» ακόμη και σε νηπιαγωγεία, πάντα με κατάλληλη διαμεσολάβηση. Όπως το διαβάζουν και το αγαπούν έως και σε Λύκεια – και το αγαπούν πολύ και οι ενήλικες.

Δεν πιστεύω στην επικαιρότητα ενός λογοτεχνικού έργου. Ένα λογοτεχνικό έργο μας συγκινεί και μας αγγίζει επειδή ακριβώς καταφέρνει να αρθεί πάνω από την επικαιρότητα, να θίγει πανανθρώπινα και οικουμενικά θέματα που μας απασχολούν διαχρονικά. Όπως διαχρονικά είναι, δυστυχώς, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα παιδιά εξαιτίας της φτώχειας, αλλά και η ανάγκη μας, μικρών και μεγάλων, να νιώθουμε ότι ανήκουμε κάπου, ότι γινόμαστε αποδεκτοί με τα ελαττώματα και τα προτερήματά μας, ότι μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας χωρίς να πρέπει να επιβεβαιώνουμε την ταμπέλα που οι άλλοι μας φοράνε σαν «γκρίζο παλτό» που μας πέφτει πολύ στενό ή πολύ μεγάλο, όπως αυτό που αναγκαστικά φορούσε το παλιόπαιδο – για ν’ αναφερθώ ενδεικτικά σε κάποια από τα θέματα που θίγει η ιστορία μου.

Υπάρχει κάτι που θα αλλάζατε ή θα προσαρμόζατε σήμερα στην ιστορία;

Δεν το έχω σκεφτεί, για να σας πω την αλήθεια. Παιδεύω πάρα πολύ τα κείμενά μου πριν τα παραδώσω στον εκδότη και μέχρι και το «τυποθήτω». Θέλω να είμαι σίγουρη ότι κάθε φορά δίνω τον καλύτερο εαυτό μου, ότι τη δεδομένη στιγμή κάνω το καλύτερο που μπορώ. Αν όμως, τυχόν, το έγραφα εξαρχής σήμερα, αφού κι εγώ δεν είμαι ο ίδιος ακριβώς άνθρωπος που ήμουν πριν από δώδεκα χρόνια, ίσως και να ήταν ένα άλλο βιβλίο. Ίσως…

Μιλήστε μας για τη συνεργασία σας με την Ίριδα Σαμαρτζή. Το Παλιόπαιδο δεν απευθύνεται σε πολύ μικρά παιδιά. Πώς μοιραστήκατε την αφήγηση;

Πράγματι, το βιβλίο δεν απευθύνεται σε πολύ μικρά παιδιά – αν και έχω μάθει ότι κατά καιρούς έχει «δουλευτεί» ακόμη και σε νηπιαγωγεία, πάντα με κατάλληλη διαμεσολάβηση. Όπως το διαβάζουν και το αγαπούν έως και σε Λύκεια – και το αγαπούν πολύ και οι ενήλικες. Απόδειξη ότι ένα βιβλίο με εικόνες δεν περιορίζεται απαραίτητα από ηλικιακά όρια, εφόσον, φυσικά, το έχουν οραματιστεί και δουλέψει αναλόγως και οι δημιουργοί του – όπως στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Σχέδιο της Ίριδας Σαμαρτζή από την έκδοση

Με την Ίριδα συνεργάστηκα όπως συνήθως συνεργάζομαι με εικονογράφους: πέρα από μια αρχική γενική και, συνήθως, σύντομη κουβέντα, περιμένω με αγωνία κι εμπιστοσύνη τη δουλειά τους. Αν έχω κάνει καλά τη δική μου δουλειά κι έχοντας ως βάση ότι εκτιμώ τη δουλειά της/του εκάστοτε συνεργάτιδας/τη μου, θεωρώ αυτονόητο ότι θα κάνει κι εκείνη τη δική της/ου καλά. Το κείμενό μου θα πρέπει να προσφέρει έμπνευση για μια νέα καλλιτεχνική δημιουργία που οπτικοποιεί το συναισθηματικό και διανοητικό φορτίο της/του δημιουργού, να εκφράζει τη δική της/του ερμηνεία της ιστορίας. Ιδανικά, εικόνα και κείμενο να βρίσκονται σ’ ένα μεταξύ τους διάλογο και ν’ αλληλοσυμπληρώνονται. Κάτι που κατά την άποψή μου επετεύχθη με την εικονογράφηση της Ίριδας. Στο Παλιόπαιδο, η Ίριδα κατάφερε με τη χρήση του κόκκινου χρώματος -του μόνου χρώματος εκτός από τις αποχρώσεις του γκρίζου, που κατά τα άλλα χρησιμοποίησε στην εικονογράφησή της- να εισάγει ήδη διακριτικά απ’ την αρχή το φως, τη δύναμη, την ελπίδα για μια καλύτερη ζωή, που εγώ απλώς υπονοούσα και που μας αποκαλύπτονται στο τέλος – για να φέρω ένα και μόνο παράδειγμα. Αυτό δεν χρειάζεται συζητήσεις. Είναι θέμα κοινής αισθητικής κι αντιληπτικής συχνότητας. Και νομίζω, και απ’ ό,τι δείχνει η ως τώρα πορεία του βιβλίου, δικαίως μπορούμε να αισθανόμαστε περήφανες για τη συνεργασία μας.

Για να φτάσει ένα βιβλίο να τιμηθεί με διεθνές βραβείο, πρέπει πρώτα να έχει μεταφραστεί. Ποια ήταν η διαδρομή του δικού σας βιβλίου;

Η πρώτη και βασική υπεύθυνη είναι η μεταφράστρια, η Tiziana Cavasino. Ενδιαφέρθηκε για το βιβλίο από το εξώφυλλό του, όταν το πρωτοείδε το 2018. Ήρθε σε επικοινωνία μαζί μου, διάβασε κι άλλα βιβλία μου και ξεκίνησε να το μεταφράζει χωρίς καν να έχει το ΟΚ από εκδότη – κι έχει κάνει το ίδιο και για άλλο βιβλίο μου.

Θυμάμαι να μου λέει: «Το έχω βάλει σκοπό να σε εκδώσω στην Ιταλία». Όσοι αγαπάμε τα βιβλία ξέρουμε πόσο σημαντικό είναι το έργο της μετάφρασης. Δεν μεταφράζεις μόνο λέξεις, μεταφράζεις ύφος, ρυθμό, πνεύμα, ήθος. Γίνεσαι η φωνή του συγγραφέα στη γλώσσα που μεταφράζεις.

Κι έτσι, συγγραφέας, μεταφράστρια και εκδότριες μπορούμε πλέον να συνεχίσουμε να πορευόμαστε και να ονειρευόμαστε και άλλα κοινά μας βιβλία.

Αισθάνομαι πολύ τυχερή που η Tiziana αγαπά τη γραφή μου και νιώθω απολύτως σίγουρη - κι ευγνώμων - για την… ιταλική μου φωνή.

Η Tiziana, λοιπόν, το πάλεψε και το πρότεινε. Κι έπειτα ήρθαν οι εκδόσεις Camelozampa, ένας τόσο σημαντικός ιταλικός εκδοτικός οίκος για παιδιά και νέους, που αγάπησαν και στήριξαν την έκδοσή του από την πρώτη στιγμή. Άρα δεν νομίζω ότι θα υπερβάλλω αν πω ότι αυτό το βραβείο νιώθω ότι στην περίπτωση του Il ragazzaccio ανήκει και στην Tiziana Cavasino, βραβείο που φυσικά δε θα είχαμε πάρει χωρίς τις εκδότριές μας Francesca Segato και Sara Saorin. Κι έτσι, συγγραφέας, μεταφράστρια και εκδότριες μπορούμε πλέον να συνεχίσουμε να πορευόμαστε και να ονειρευόμαστε και άλλα κοινά μας βιβλία.

*Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.

• Διαβάστε επίσης: Το παλιόπαιδο που αγάπησε τη μουσική

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Αγγελική Δαρλάση είναι πεζογράφος, θεατρική συγγραφέας, σεναριογράφος και διδάσκουσα δημιουργική γραφή.

Έχει επανειλημμένως βραβευθεί και διακριθεί για το συγγραφικό της έργο: Αναγραφή βιβλίου της στους Διεθνείς Τιμητικούς Καταλόγους της ΙΒΒΥ (2015), στη Διεθνή Λίστα White Ravens (2010), Κρατικά Βραβεία Παιδικού Λογοτεχνικού Βιβλίου (2005, 2023), Κρατικά Βραβεία Συγγραφής Θεατρικού Έργου για Παιδιά (2010, 2018, 2022), Βραβεία Εφηβικού και Eικονογραφημένου Bιβλίου του Ελληνικού Τμήματος της ΙΒΒΥ (2010, 2018, 2015) κ.ά.

Ήταν η υποψήφια Ελληνίδα συγγραφέας για το Διεθνές Βραβείο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν 2024 (Hans Christian Andersen Award – HCAA 2024) μετά από πρόταση του Ελληνικού Τμήματος της ΙΒΒΥ. Η διεθνής κριτική επιτροπή του προαναφερθέντος βραβείου ξεχώρισε το μυθιστόρημά της Το αγόρι στο θεωρείο (εκδ. Μεταίχμιο) ως ένα από τα καλύτερα 20 βιβλία που αξίζει να μεταφραστούν παγκοσμίως σε όλες τις γλώσσες.

Διηγήματά της έχουν συμπεριληφθεί στα συλλογικά έργα Η φωνή της (εκδ. Καστανιώτη) και Για τον μεγάλο Gabo (εκδ. Pen Greece-Έναστρον).

Βιβλία και έργα της έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά, στα τουρκικά, στα κορεατικά, στα ιταλικά, στα βορειομακεδονικά και στα γερμανικά, ενώ άλλα βρίσκονται υπό έκδοση στην Αίγυπτο. Βιβλία της έχουν διασκευαστεί και διασκευάζονται για θεατρικές παραστάσεις, παραστάσεις κουκλοθέατρου και κινηματογραφικές ταινίες. Θεατρικά της έργα για παιδιά και ενήλικες έχουν παρουσιαστεί στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Συμμετέχει σε δράσεις που προωθούν τη φιλαναγνωσία και την καλλιτεχνική έκφραση και δημιουργία των παιδιών και των νέων. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα.