Για το εικονογραφημένο βιβλίο «Το τσίρκο των σκιών» καθώς και για το προηγούμενό της «Το ξενοδοχείο των συναισθημάτων» της Λίντια Μπράνκοβιτς που κυκλοφορούν και τα δύο σε μετάφραση Τζέμας Δεσύλλα, από τις εκδόσεις Διόπτρα.
Γράφει η Φανή Χατζή
Η σερβικής καταγωγής Γερμανίδα Λίντια Μπράνκοβιτς γνώρισε μεγάλη επιτυχία με το πρώτο της παιδικό βιβλίο Το ξενοδοχείο των συναισθημάτων (μτφρ. Τζέμα Δεσύλλα, εκδ. Διόπτρα). Με αφορμή την πρόσφατη έκδοση του δεύτερου βιβλίου της, Το τσίρκο των σκιών (μτφρ. Τζέμα Δεσύλλα, εκδ. Διόπτρα), παρουσιάζουμε συνολικά το έργο της, που εξοικειώνει μικρούς και μεγάλους με τα άδυτα του ψυχικού μας κόσμου.
Η προσωποποίηση των συναισθημάτων ως λογοτεχνική τάση
Ο ψυχικός και συναισθηματικός κόσμος των ενηλίκων, πόσο μάλλον των παιδιών, αποτελεί ένα μεγάλο μυστήριο. Τα τελευταία χρόνια, καθώς δίνεται μεγάλη βαρύτητα στην ανάπτυξη όχι μόνο της νοητικής αλλά και συναισθηματικής νοημοσύνης των παιδιών, πολλά βιβλία αποτυπώνουν τα συναισθήματα ως προσωποποιημένες οντότητες. Το έργο της Μπράνκοβιτς εντάσσεται στη σύγχρονη αυτή τάση, που καθιστά τις αφηρημένες και άυλες έννοιες, συγκεκριμένες και απτές. Μέρος και κορυφαία έκφραση αυτής της τάσης είναι οι ταινίες της Pixar, «Inside Out 1» και «Inside Out 2» (Τα μυαλά που κουβαλάς 1 και 2).
Εμπλέκοντας δημιουργικά τον παιδικό νου σε ένα παιχνίδι αποσαφήνισης των εικόνων που δημιουργεί, η Μπράνκοβιτς προσφέρει με τα δύο βιβλία της ένα χρήσιμο έναυσμα για συζήτηση περί συναισθηματικής διαχείρισης και αυτοαποδοχής.
Σε αντίθεση με τη φρενήρη αφήγηση των παραπάνω ταινιών, όμως, το χιούμορ και το βάθος των οποίων μπορεί να εκτιμηθεί περισσότερο από τους ενήλικες, ο κόσμος της Βερολινέζας εικονογράφου είναι καταρχάς προσιτός και προσβάσιμος σε άτομα μικρής ηλικίας, απευθυνόμενος σε παιδιά άνω των έξι ετών. Στο έργο της, τα συναισθήματα δεν αναλαμβάνουν εποπτικό ρόλο μέσα από ένα περίπλοκο «κέντρο ελέγχου», αλλά κατοικούν στις γνώριμες δομές ενός ξενοδοχείου ή ενός τσίρκου μέσα στο δάσος. Σκοπός, μάλιστα, των βιβλίων της εικονογράφου και συγγραφέα είναι να παρακινήσει τα παιδιά να λάβουν μόνα τους τα ηνία του εσωτερικού τους κόσμου.
Το Τσίρκο των Σκιών
Στο Τσίρκο των σκιών, το πιο πρόσφατο βιβλίο της Μπράνκοβιτς, εισερχόμαστε σε έναν ιδιαίτερο κόσμο που φωλιάζει στην καρδιά μας, άγνωστος και οικείος ταυτόχρονα, ένα μέρος στο οποίο συγκεντρώνονται όλες οι σκιές τις οποίες μικρά και μεγάλα παιδιά περιθωριοποιήσαμε. Η Λίλα, ένα κορίτσι που αγνοούσε για καιρό τη Σκιά της, τελικά την ακολουθεί στον κρυφό χώρο στον οποίο κρύβονται όλες οι σκιές. Σε αντίθεση με τα πολυμορφικά συναισθήματα, οι σκιές είναι όλες μαύρες, μοιάζουν με φαντάσματα και είναι τρομακτικές. Όσο, όμως, προχωρά η αφήγηση και η Λίλα εξοικειώνεται με τη Σκιά της, παρατηρεί ότι αρχίζει να της μοιάζει, παίρνει σχεδόν τη μορφή της.
Η Μπράνκοβιτς αφήνει περιθώριο για ακόμα περισσότερες ερμηνείες. Κάποιες προτάσεις είναι διφορούμενες ή ακόμα και αιωρούμενες, σε μια διάθεση αφαιρετικότητας και μυστηρίου. Οι μαύρες φιγούρες δεν συγκεκριμενοποιούνται ποτέ. Συμβολίζουν το Άγνωστο, το Ανοίκειο και το Υποσυνείδητο. Οι ενήλικες μπορούν να αναγνώσουν σε αυτές τη γιουνγκιανή «Σκιά», όλα τα καταπιεσμένα και κοινωνικά μη αποδεκτά στοιχεία της προσωπικότητάς μας. Ένα παιδί, όμως, είναι πιθανότερο να αναγνωρίσει στη σκιά το συνονθύλευμα των φόβων, του άγχους και των συναισθημάτων που, όπως μάθαμε στο πρώτο βιβλίο της Μπράνκοβιτς, όταν καταπιέζονται, αλλάζουν μορφή.
Η εικονογράφησή της εδώ παραπέμπει στο γοτθικό στοιχείο και στη λογοτεχνία του τρόμου, αλλά, ταυτόχρονα, με το γνώριμο Τσίρκο δημιουργεί ένα έξυπνο σύμβολο του ανοίκειου. Είναι δύσκολο να αναμένουμε από τα παιδιά να κατανοήσουν πλήρως τα διδάγματα που θα απολαύσουν οι ενήλικες, αλλά με την καθοδήγηση και ερμηνεία των μεγάλων είναι εφικτό να κρατήσουν την ουσία. Ότι, δηλαδή, οι σκιές δεν πρέπει να μας ελέγχουν ή επιβαρύνουν, μπορούμε απλά να τις κοιτάξουμε κατάματα, να τις παρατηρήσουμε και, μαθαίνοντας τα βαθύτερα μυστικά της προσωπικότητάς μας, να τις αναγνωρίσουμε ως κομμάτι του εαυτού μας.
Το Ξενοδοχείο των Συναισθημάτων
Επιστρέφοντας στο πρώτο βιβλίο της Μπράνκοβιτς, Το ξενοδοχείο των συναισθημάτων, που της χάρισε διεθνή επιτυχία, διαπιστώνουμε ότι τα συναισθήματα για τη νεαρή Γερμανίδα δημιουργό, είναι ανθρωπόμορφες, εύπλαστες, φιλικές φιγούρες που περιπλανώνται στον χωροχρόνο και επισκέπτονται σε διαρκή εναλλαγή το Ξενοδοχείο των συναισθημάτων. Εκεί αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, δημιουργούν παρέες, ή ακόμα μεταμορφώνουν το ένα το άλλο. Στο ξενοδοχείο, όλα τα συναισθήματα είναι καλοδεχούμενα, χωρίς να διακρίνονται παρωχημένα σε «καλά» ή «κακά», αλλά σε πελάτες ολιγαρκείς και άλλους πιο απαιτητικούς.
Καθώς τα συναισθήματα προσωποποιούνται, διακρίνονται οι διαφορές μεταξύ τους. Άλλα είναι μεγάλα, καταλαμβάνουν πολύ χώρο, κι άλλα μικρά, άλλα ήσυχα και άλλα ηχηρά. Σε ορισμένες εικόνες δεν ονοματίζονται, προσκαλώντας τα παιδιά να φανταστούν και να τα αναγνωρίσουν τα ίδια. Κομβικό ρόλο διαδραματίζει η διευθύντρια, η οποία μας ξεναγεί στο «δικό της» ξενοδοχείο συναισθημάτων. Χάρη στα δικά της μυστικά, στην προσπάθεια να αφουγκραστεί τις ανάγκες κάθε επισκέπτη της, διατηρείται η ομαλή συμβίωση και λειτουργία του ξενοδοχείου. Η διαχείρισή του είναι μια πολύ δύσκολη δουλειά, η οποία, όμως, επιφυλάσσει και πολλές επιβραβεύσεις.
Το οικοδόμημα του ξενοδοχείου είναι ένα ευφυές εύρημα, που δημιουργεί την εντύπωση της προσωρινής διαμονής, καθησυχάζοντας τα παιδιά ότι κανένα συναίσθημα δεν κατοικοεδρεύει μέσα μας, αλλά είναι περαστικό, μπορεί να έρθει και να φύγει όποτε θέλει. Τέλος, η συμπεριληπτική εικόνα όλων των ξενοδοχείων μαζί, άλλων δυτικής αρχιτεκτονικής και άλλων μη δυτικής, υπονοεί ότι κάθε κουλτούρα και πολιτισμός ονοματοδοτεί διαφορετικά τον συναισθηματικό μας κόσμο.
Εμπλέκοντας δημιουργικά τον παιδικό νου σε ένα παιχνίδι αποσαφήνισης των εικόνων που δημιουργεί, η Μπράνκοβιτς προσφέρει με τα δύο βιβλία της ένα χρήσιμο έναυσμα για συζήτηση περί συναισθηματικής διαχείρισης και αυτοαποδοχής. Τα βιβλία συστήνουν στα παιδιά τα εξωτερικευμένα αλλά και εσωτερικευμένα συναισθήματα, τα ωθούν στην εξοικείωση με τις καταπιεσμένες παρορμήσεις τους και τη συμβίωση με τις σκιές εντός τους.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι αρθρογράφος και μεταφράστρια.
Δυο λόγια για τη Λίντια Μπράνκοβιτς
Η Λίντια Μπράνκοβιτς είναι συγγραφέας, εικονογράφος και καλλιτέχνης. Γεννήθηκε στο Βερολίνο και μεγάλωσε στη γειτονιά του Κρόιτσμπεργκ.
Το 2022 αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών Fachhochschule Potsdam (FH) όπου ολοκλήρωσε τις βασικές σπουδές της και τις μεταπτυχιακές στα εικονοβιβλία (picture books). Το ξενοδοχείο των συναισθημάτων, το πρώτο της βιβλίο κυκλοφόρησε αμέσως μετά και σημείωσε πολύ μεγάλη επιτυχία. Το βιβλίο έχει μεταφραστεί σε 27 γλώσσες.
Γράφει και εικονογραφεί βιβλία για παιδιά αλλά και για ενήλικες.
