«Ο καθρέφτης» της Άννα Χέγκλουντ (κριτική) – Μια τολμηρή ηρωίδα σε έναν γκρίζο κόσμο

Η ιστορία της Σουηδής Άννα Χέγκλουντ Ο καθρέφτης (μτφρ. Άννα Παπαφίγκου, εκδ. Πουά) είναι εμπνευσμένη από ένα κλασικό σουηδικό παραμύθι της Elsa Beskow, αλλά φέρει τον απόηχο πολλών δυτικών παραδόσεων, από την ελληνική μυθολογία (πχ. την ιστορία του Κύκλωπα και της Μέδουσας) μέχρι τη βιβλική ιστορία του Δαβίδ και Γολιάθ. Μια σύγχρονη αλλά διαχρονική ιστορία φολκλορικής ομορφιάς και έντονης συμβολοποιίας για το θάρρος, την επινοητικότητα και τη μεταμόρφωση.

Στο βιβλίο, ένα κοριτσάκι ζει σε ένα απομονωμένο νησί μαζί με τον μπαμπά της, που είναι ιππότης. Όταν αυτός διαβάζει στα νέα ότι ένας τεράστιος γίγαντας μεταμορφώνει τους ανθρώπους σε πέτρες με το βλέμμα του, αφήνει πίσω την κόρη του, επιβιβάζεται σε μια βάρκα και πάει να τον πολεμήσει. Για μερόνυχτα το κορίτσι μένει μόνο, επισκευάζοντας πράγματα. Μοναδική της παρέα ένας καθρέφτης. Πριν κοιμηθεί τον κοιτάει και λέει καληνύχτα στον εαυτό της. Ο καιρός περνάει και ο μπαμπάς της δεν επιστρέφει. Αποφασισμένο και θαρραλέο, το κορίτσι αναλαμβάνει δράση. Με εφόδιο τον καθρέφτη αλλά και μια ομπρέλα, θα καταφέρει τελικά αυτό που δεν μπόρεσε ο μπαμπάς της με πανοπλίες, όπλα και σπαθιά.

Πολλαπλά νοήματα

Αν και φαινομενικά πρόκειται για ένα εύκολο στην ανάγνωση και ευθύ παραμύθι, μπορεί να μεταδώσει πολλαπλά νοήματα. Αφενός, και με τον πιο προφανή τρόπο, η ιστορία υπονοεί ότι ένα παιδί μπορεί να βρει την εσωτερική δύναμή του κοιτάζοντας «μέσα του» και να καταφέρει τα πάντα, χωρίς τη διαρκή εποπτεία των μεγάλων.

Η ελευθερία που φέρνει η ανεξαρτησίαμπορεί να οδηγήσει ένα παιδί σε νέους κόσμους και να το βοηθήσει να εξελιχθεί νικώντας τον φόβο. Ακόμη, είναι δυνατόν η έλλειψη «εργαλείων» να αντισταθμιστεί από την ευρηματικότητα και δημιουργικότητα και ένας πιο εύρωστος και δυνατός «εχθρός» να ηττηθεί με τη δύναμη του πνεύματος.

Ατρόμητο και δυναμικό, το ανώνυμο κορίτσι ξεπερνά όλα τα εμπόδια στο διάβα του. Όμως δεν είναι μόνη. Αν είμαστε παρατηρητικοί θα δούμε τον μικρό μπλε φίλο της να τη συνοδεύει, ένα πουλάκι που είναι παρήγορη συντροφιά στο ταξίδι της ακόμα κι αν ιδωθεί ως ένας συμβολικός, φανταστικός ίσως, φίλος που της δίνει δύναμη. Επίσης, η μικρή συναντά στη διαδρομή της τη γριούλα με τις ομπρέλες που τη βοηθάει καθοριστικά. Έτσι, τα παιδιά μαθαίνουν ότι ένα άτομο μπορεί να δεχτεί επικουρικά την αρωγή και να την αξιοποιήσει ως «ασπίδα» συνδυαστικά με τα μέσα «επίθεσης» που ήδη διαθέτει.

Μεταμορφώσεις και εκπλήξεις

Στο εικονογραφημένο βιβλίο ανατρέπονται πολλά «κλασικά» στοιχεία της παραμυθοποιίας. Αντιμέτωπη με τη μοναξιά, το απόλυτο σκοτάδι, το ανατριχιαστικό δάσος, παραδοσιακούς τρομακτικούς τόπους για τα παιδιά, η μικρή δεν διστάζει λεπτό, καμία αναφορά δεν γίνεται στο συναίσθημα του φόβου. Δεν συναντά κανένα θαλάσσιο τέρας ούτε λύκο στο δάσος, ενώ η γριούλα δεν σκοπεύει να τη φάει, αλλά να της προσφέρει καταφύγιο. Στο τέλος δεν κερδίζει το καλό με κάποια μαγική ή ιπποτική συμβολή αλλά με την ευφυΐα και την τόλμη ενός κοριτσιού.

Η έλλειψη απειλών, όμως, δεν σημαίνει ότι το ταξίδι δεν επιφυλάσσει εκπλήξεις. Ο Καθρέφτης, αν και φαινομενικά ήρεμο παραμύθι, είναι στην πραγματικότητα μια ιστοριών μεταμορφώσεων. Το φως διαδέχεται το σκοτάδι, η απομόνωση ακολουθείται από την προοπτική ενός νέου ευρύτερου κόσμου και η τρομακτική ερημιά δίνει τη θέση της στη ζωντάνια. Τα χρηστικά αντικείμενα μεταμορφώνονται σε όπλα, οι άνθρωποι σε πέτρα και ένα συνηθισμένο κορίτσι γίνεται ηρωίδα. Ακόμα και ο γίγαντας στο τέλος αποδεικνύεται… απρόσμενος. Κανένα στάδιο, με λίγα λόγια, δεν μοιάζει αμετάκλητο παρά μόνο η στατικότητα και η απραξία. Η περιπέτεια είναι πάντα απολαυστική.

Η σημασία της παιδικής ματιάς

Όλη η ατμοσφαιρική εικονογράφηση συνηγορεί σε μια αντίθεση ανάμεσα στον σκιερό απειλητικό κόσμο και τη φωτεινή ηρωίδα. Η θάλασσα, το δάσος, το σπίτι, οι πέτρες, τα πάντα γύρω της είναι μονοχρωματικά. Αντίθετα, η φιγούρα του κοριτσιού είναι κόκκινη, ενώ χρωματιστά είναι και κάποια από τα παιδιά που σώζονται στο τέλος. Αυτή η αντίθεση υπογραμμίζει τη διαφορετικότητα και τη θέρμη που φέρνουν τα παιδιά σε έναν συμβατικό γκρίζο κόσμο αλλά επίσης μας θυμίζει ότι κάποιοι ενήλικες, όσο κι αν μεγαλώσουν, διατηρούν αυτά τα χαρακτηριστικά. Το δε τέχνασμα της ομπρέλας με την τρύπα θυμίζει, κατά κάποιο τρόπο, το «φίδι που κατάπιε έναν ελέφαντα» στον Μικρό Πρίγκιπα, με την έννοια ότι κάποιες φορές ο κόσμος χρειάζεται τη φρέσκια και αναπάντεχη παιδική ματιά για να σωθεί.

＊Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Άννα Χέγκλουντ είναι Σουηδέζα συγγραφέας και εικονογράφος παιδικών βιβλίων, η οποία γεννήθηκε στη Στοκχόλμη στις 14 Μαΐου 1958. Έκανε το ντεμπούτο της το 1982 με το Sagan om pannkakan («Η ιστορία της τηγανίτας»), το οποίο αργότερα διασκευάστηκε σε ταινία κινουμένων σχεδίων μικρού μήκους το 1992.

Έχει δημοσιεύσει περισσότερα από είκοσι βιβλία, τόσο ως συγγραφέας όσο και ως εικονογράφος. Έργα της εκτίθενται στο Εθνικό Μουσείο της Στοκχόλμης και στο Μουσείο Τέχνης του Γκέτεμποργκ. Έχει λάβει πολλά σουηδικά και διεθνή βραβεία.