Για το βιβλίο «Η χειρότερη τάξη στον κόσμο» (μτφρ. Αυγή Σαράφη) της Τζοάνα Νέιντιν σε εικονογράφηση Ρίκιν Παρέκ που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.
Γράφει η Ελευθερία Ράπτου
Το δημοτικό σχολείο της Αγίας Ρεγγίνας είναι ένα δημοτικό όπως όλα. Με μαθητές δεκτικούς και άλλους λιγότερο αποδοτικούς, φρόνιμους και ζωηρούς, με δασκάλους που πασχίζουν να μάθουν στα παιδιά όλες εκείνες τις δεξιότητες που θα τα βοηθήσουν να ζήσουν αργότερα στην ενήλικη ζωή με όσο το δυνατόν καλύτερες προϋποθέσεις. Με σκανταλιές άλλοτε ανώδυνες και άλλοτε πιο επικίνδυνες, με στιγμές ανεμελιάς, ένα σχολείο δηλαδή όπως όλα. Μια κοινωνία δυναμική, όπου τα σχολικά τμήματα είναι μικρά οικοσυστήματα με απαιτήσεις, ιδιαιτερότητες, κόσμοι μέσα στον κόσμο του σχολείου. Και αν όλα τα τμήματα έχουν τη δική τους ιδιοπροσωπία, συλλογική και ατομική, υπάρχει το τμήμα 4Β το οποίο δεν μοιάζει με κανένα άλλο. Το 4Β είναι από εκείνες τις τάξεις όπου μέθοδοι, τεχνικές, παρεμβάσεις, από τις πιο παραδοσιακές μέχρι τις πιο σύγχρονες και προωθημένες μπορούν κάλλιστα να ναυαγήσουν από την αρχή. Η διευθύντρια του σχολείου η κυρία Μπότομλι-Μπλαντ θεωρεί ότι πρόκειται για την χειρότερη τάξη στον κόσμο, ενώ ο δάσκαλος της τάξης, ο κύριος Νίτζετ κάνει φιλότιμες προσπάθειες για να κινητοποιήσει τους ατίθασους μαθητές, οι οποίες κατά γενική ομολογία πέφτουν στο κενό, μέχρι του σημείου να σκέφτεται να παραιτηθεί από δάσκαλος και να γίνει θηριοδαμαστής ή εκτροφέας λάμα καθώς καμιά δουλειά δεν μπορεί να είναι δυσκολότερη από αυτή που ήδη κάνει. Θα μπορούσαν άραγε τα πράγματα να γίνουν ακόμα πιο χαοτικά και ακόμη πιο περίπλοκα, κάνοντας την σχολική καθημερινότητα μια αληθινή περιπέτεια για τολμηρούς;
Η Τζοάνα Νέιντιν με το βιβλίο της Η χειρότερη τάξη στον κόσμο (μτφρ. Αυγή Σαράφη, εκδ. Καστανιώτη) ανοίγει την πόρτα σε μια τάξη που μπορεί να θυμίζει θηριοτροφείο, ίσως επινόηση της συγγραφέως, αλλά για όσους έχουν εμπειρία από το σχολείο του 21ου αιώνα, πιθανόν να μην είναι ένα λογοτεχνικό σενάριο αλλά μια «φέτα ζωής», όπως υποστήριζαν άλλοτε οι νατουραλιστές.
Η Νειντίν γράφει ένα βιβλίο που διαβάζεται χωρίς διάλειμμα από την αρχή ως το τέλος. Χαρακτήρες μαθητών και διδασκόντων, γονέων, συμβούλων, φίλων συντίθενται με καθαρότητα, λοξή ματιά και με πολύ χιούμορ, το οποίο όμως δεν στερεί από τα πρόσωπα και τα γεγονότα της ιστορίας την αλήθεια τους. Η τάξη 4Β που αποτελεί την κεντρική ιδέα, δεν είναι μια τάξη εξωπραγματική. Τα παιδιά της ιστορίας, αρκετά στον αριθμό –όπως συμβαίνει στις περισσότερες τάξεις πλέον, αντίθετα από ό,τι τα σύγχρονα εκπαιδευτικά πρωτόκολλα υποδεικνύουν, αλλά σύμφωνα με όσα τα οικονομικά θέσφατα επιβάλλουν- έχουν δομή, βάθος και πρωτότυπη έκφραση στη σκανταλιά τους. Πρόκειται για μαθητές ιδιαιτέρως επινοητικούς, με φαντασία, με ζωντάνια περισσή, με πνεύμα πειραματικό, στοιχεία τα οποία αν και προσδίδουν στα πρόσωπα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, ωστόσο σε ένα πλαίσιο που ακροβατεί μεταξύ αντικρουόμενων πολιτικών για την παιδεία μπορούν να οδηγήσουν στο ... σχολικό χάος. Δημιουργικό μεν, αλλά χάος δε, έτσι που η γραμμή μεταξύ δημιουργικότητας και ανάσχεσης της μαθησιακής διαδικασίας να μην είναι σαφής. Οι πρωταγωνιστές της ιστορίας αγαπούν το σχολείο, αλλά όταν τα όρια δεν τίθενται με ευκρίνεια τα πράγματα δυσκολεύουν.
Η Νέιντιν προβάλλει στην ιστορία για παιδιά αλλά και ενήλικους με νεανική ματιά, την εύθυμη πλευρά του δημιουργικού σχολικού χάους. Η μάθηση δεν είναι μονοσήμαντη, είναι πολυδιάστατη και πολυαισθητηριακή, τα παιδιά δεν μπορούν παρά να είναι παιδιά, και οι εκπαιδευτικοί παλεύουν αφενός να ακολουθήσουν την παιδαγωγική γραμμή αφετέρου να ενισχύσουν τις δυνατότητες των παιδιών, να τα βοηθήσουν να αναδείξουν τα ταλέντα τους και συγχρόνως να τους διδάξουν την εγκύκλιο γνώση μαζί με τις κοινωνικές δεξιότητες και τα συμπεριφορικά πλαίσια που χρειάζονται ώστε να γίνουν ενήλικες ώριμοι και λειτουργικοί εντός της κοινωνίας. Υπό αυτό το πρίσμα (και πώς άλλωστε θα μπορούσε να είναι διαφορετικά) το σχολείο έχει κανόνες, πειθαρχίες, σύστημα ανταμοιβών και ποινών, ένα πλέγμα κανονιστικό το οποίο δεν είναι ενάντια στους μαθητές και την αυτενέργειά τους, αλλά τουναντίον βοηθητικό, παραινετικό και εντέλει «ανακουφιστικό» στο βαθμό που τα παιδιά χρειάζονται σαφή πλαίσια δράσης για να αναπτυχθούν.
Η Νέιντιν δεν σκιαγραφεί με αγάπη μόνο τους χαρακτήρες των τρελόπαιδων της τάξης 4Β. Αναδεικνύει τους χαρακτήρες των διδασκόντων με την ίδια προσοχή και με τρυφερότητα. Δεν βρίσκονται εκεί για να περιορίσουν τα παιδιά, αλλά για να τα ενισχύσουν.
Στον πολύπλοκο σχολικό κόσμο η τάξη 4Β είναι αντιπροσωπευτική των αντιφάσεων αλλά και των θετικών προκλήσεων και ευκαιριών. Η Νέιντιν βάζει τους μαθητές να αφηγούνται τα καθημερινά επεισόδια. Ο λόγος είναι απλός, ζωντανός, σαν προφορικός. Οι εκφράσεις είναι πηγαίες, δίνουν την εντύπωση ότι πράγματι το βιβλίο συντάσσεται από ημερολόγια παιδιών και απευθύνεται σε παιδιά. Οι σκηνές έχουν ένταση, αγωνία, άφθονο γέλιο. Δεν πρόκειται για φαρσικά επεισόδια ή ανερμάτιστο χαβαλέ. Αντιθέτως αναδεικνύεται η σχολική ζωή κυρίως μέσα από την αναταραχή που έχει και που είναι πεδίο δημιουργίας αλλά και εύρεσης λύσεων καθημερινά. Η Νέιντιν δεν σκιαγραφεί με αγάπη μόνο τους χαρακτήρες των τρελόπαιδων της τάξης 4Β. Αναδεικνύει τους χαρακτήρες των διδασκόντων με την ίδια προσοχή και με τρυφερότητα. Δεν βρίσκονται εκεί για να περιορίσουν τα παιδιά, αλλά για να τα ενισχύσουν. Συχνά μάλιστα είναι πιο ανεκτικοί στις σκανταλιές τους, και σίγουρα υπάρχουν πολλές περιπτώσεις που μπορεί να βρίσκονται πολύ πιο κοντά στα παιδιά σε σχέση με τους γονείς, οι οποίοι απορροφημένοι από τις δικές τους εργασιακές ρουτίνες ίσως δεν μπορούν να αφουγκραστούν τα παιδιά. Αυτό εξάλλου τονίζει με τρόπο κομψά κριτικό και η συγγραφέας όταν σκιαγραφεί μια μητρική φιγούρα επιτρεπτική που θέλει να μην σκοτίζεται από τα σχολικά «κατορθώματα» του ευρηματικού αλλά σκανταλιάρη γιου της, θεωρώντας ότι το σχολείο είναι ο τόπος απλώς για να περνάς «καλά» ή όταν στην αντίπερα όχθη ο παππούς αναπολεί τα χρόνια της μεγάλης αυστηρότητας.
Το βιβλίο δεν θα μπορούσε να συγκινήσει τόσο το ελληνικό κοινό αν δεν κατάφερνε η μεταφράστρια Αυγή Σαράφη να αποδώσει στην ελληνική γλώσσα κάθε λέξη και φράση με ύφος πνευματώδες που ξεχειλίζει από τη μαθητική φρασεολογία χωρίς όμως να χάνει την εκλεπτυσμένη απλότητα της συγγραφέως.
Η Νέιντιν «συνομιλεί» υφολογικά και με τον Ντέιβιντ Ουάλιαμς αλλά και με τον Τζεφ Κίνι, τα βιβλία των οποίων έχουν ενθουσιάσει γενιές νέων αναγνωστών. Η δική της ματιά είναι επίσης άμεση και συνάμα κριτική, ανατέμνει το σχολικό γεγονός και προσφέρει ένα βιβλίο που δεν μπορεί παρά να περάσεις καλά διαβάζοντάς το είτε είσαι μικρός είτε μεγάλος. Σε αυτό συνηγορεί και η εικονογράφηση του Ρίκιν Πάρεκ, το στυλ του οποίου θυμίζει τα παιδικά υπονομευτικά σκίτσα στο πλάι των σχολικών βιβλίων.
Το βιβλίο δεν θα μπορούσε να συγκινήσει τόσο το ελληνικό κοινό αν δεν κατάφερνε η μεταφράστρια Αυγή Σαράφη να αποδώσει στην ελληνική γλώσσα κάθε λέξη και φράση με ύφος πνευματώδες που ξεχειλίζει από τη μαθητική φρασεολογία χωρίς όμως να χάνει την εκλεπτυσμένη απλότητα της συγγραφέως. Η μεταφραστική εργασία είναι προσεκτική και ευρηματική στην επιλογή της σύνταξης και των λέξεων.
Η χειρότερη τάξη στον κόσμο το πρώτο βιβλίο μιας σειράς που ξεκίνησε το 2020 και στην οποία έχουν εκδοθεί έως τώρα επτά βιβλία. Είνια ένα βιβλίο που πιθανότατα θα βρει το δρόμο του για το σινεμά, την τηλεόραση ή το θέατρο, αφού έχει βρει το δρόμο προς τις καρδιές μας, μια και όλοι βαθιά μέσα μας παραμένουμε μαθητές δια βίου σε μια τάξη-κόσμο που μέσα από την αναταραχή βρίσκει το δρόμο για τη δημιουργία.
*Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.
Λίγα λόγια για τη Τζοάνα Νέιντιν
Η Τζοάνα Νέιντιν είναι πρώην δημοσιογράφος η οποία στο παρελθόν έχει εργαστεί ως ειδική σύμβουλος του Βρετανού πρωθυπουργού Τόνι Μπλερ, ενώ πριν από αυτή τη θέση συνεργαζόταν με το Εργατικό Κόμμα ως λογογράφος και επιμελήτρια κειμένων. Όπως γράφει η ίδια στο βιογραφικό της, «από τότε που αποχώρησα από την πολιτική, έχω γράψει περισσότερα από 90 βιβλία για παιδιά και ενήλικες που έχουν εκδοθεί από τους εκδοτικούς οίκους Bloomsbury, OUP και Little Brown».
Η Νέιντιν έχει διδακτορικό στην εφηβική ταυτότητα και τη λογοτεχνία για νέους ενήλικες και είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Δημιουργικής Γραφής στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ.
Για τα βιβλία της έχει τιμηθεί με τα βραβεία Fantastic Book και Surrey Book Award, έχω συμπεριληφθεί στις βραχείες λίστες υποψηφιοτήτων για το Roald Dahl Funny Prize, το βραβείο Booktrust Best Book, το βραβείο Little Rebels, το Telegraph Sports Book of the Year, τα Hearst Big Book Awards και το Queen of Teen. Το βιβλίο της Joe All Alone που απευθύνεται σε παιδιά από 9 ετών έχει συμπεριληφθεί στη μακρά λίστα για το Carnegie Medal, έχει διασκευαστεί από το BBC σε μίνι τηλεοπτική σειρά που έχει βραβευτεί με BAFTA.
