Για το εικονογραφημένο βιβλίο γνώσεων «Σαν στο σπίτι σου» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Μάρτης) της Σίγκνε Τορπ.
Γράφει η Ελευθερία Ράπτου
Η Σίγκνε Τορπ [Signe Torp] είναι Νορβηγίδα συγγραφέας και εικονογράφος παιδικών βιβλίων. Μεγάλωσε στο Όσλο όπου σύμφωνα με την ίδια «πέρασε ένα σημαντικό μέρος της παιδικής της ηλικίας ονειροπολώντας και ζωγραφίζοντας φιγούρες φτωχών παιδιών του 19ου αιώνα». Με εικαστικές σπουδές και μεταπτυχιακή εξειδίκευση στην εικονογράφηση παιδικών βιβλίων, έχει δημιουργήσει ένα πολύ προσωπικό εικονογραφικό και συγγραφικό ύφος. Στις δουλειές της, η ζωγραφική έχει τον πρώτο λόγο. Αλληλοδρά με το γραπτό κείμενο και μέσα από αυτόν τον πολύ πρωτότυπο διάλογο συγκροτείται μια πολύμορφη και πολυεπίπεδη σχέση μορφής και περιεχομένου. Οι ζωγραφιές «κατοικούν» στο λόγο και διανοίγουν το χώρο εντός του, ώστε ο αναγνώστης να μπορέσει και ο ίδιος να αποτελέσει μέρος της ιστορίας αλλά και κριτικός θεατής.
(...) παρουσιάζει μια παραμυθιακή ανθρωπολογική οπτική της κατοίκησης και των προσωπικών ιστοριών που ξεδιπλώνονται, έχοντας ως σκηνικό τους τόπους και την αρχιτεκτονική τους.
Στο βιβλίο της που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μάρτης και έχει τον τίτλο Σαν στο σπίτι σου, η Τορπ προσεγγίζει την εμπειρία της κατοίκησης σε διάφορα μέρη της γης και σε ετερόκλητες αρχιτεκτονικές και περιβαλλοντικές καταστάσεις, τη νοηματοδοτεί μέσα από το λόγο και την εικόνα και προσφέρει έτσι στους αναγνώστες κάθε ηλικίας, και όχι μόνο στα παιδιά, αναπαραστάσεις βιωμένου χώρου σαν σκηνικά και σαν δισδιάστατη θεατρική πράξη. Η συγγραφέας ταξιδεύει τους αναγνώστες στα μήκη και πλάτη της γης, δείχνοντας πού κατοικούν τα πρόσωπα της ιστορίας, πώς και γιατί επιλέγουν να κατοικήσουν με τον τρόπο που παρουσιάζεται, πώς η επιλογή της κατοικίας επηρεάζει το περιβάλλον και πώς το περιβάλλον επηρεάζει την μορφή της κατοικίας και τον τρόπο κατοίκησης.
Μεικτές τεχνικές για να συνομιλήσουν τα παιδιά με το κείμενο
Η Τορπ, παρουσιάζει μια παραμυθιακή ανθρωπολογική οπτική της κατοίκησης και των προσωπικών ιστοριών που ξεδιπλώνονται, έχοντας ως σκηνικό τους τόπους και την αρχιτεκτονική τους. Με όχημα την πλούσια και πολυσυλλεκτική τροπικά εικονογράφηση, η συγγραφέας-εικαστικός δεν θέλει να αποξενωθεί από τρόπους οικείους στη ζωγραφική των παιδιών, παρόλο που αυτό είναι ριψοκίνδυνο, αφού τα «οικεία μέσα» δεν γοητεύουν, δεν υποβάλλουν εύκολα. Τα παιδιά δεν θέλουν εικονογραφικούς μιμητές τους, αλλά ζωγραφικούς τρόπους, υψηλής τεχνικής κατάρτισης και επιδεξιότητας που μπορούν να προτυποποιήσουν. Εν τούτοις η εικονογράφος επιλέγει μια φόρμα που συχνά περιελίσσεται στην παιδικότητά της, χωρίς όμως να καθηλώνεται σε αυτή, αντιθέτως την εμπλουτίζει και εμβαθύνει. Πάνω σε χρωματικά υποστρώματα, διαφόρων καταγωγών, επιθέτει χρωματικά επεισόδια ενίοτε με ξυλομπογιές, για να φαίνεται ακόμα ευκρινέστερα η γραφή, η χειρονομία. Χρησιμοποιεί επίσης μεικτές τεχνικές με ευρηματική χρήση ενός ιδιότυπου κολλάζ, από χρωματικά στοιχεία, συχνά αφηρημένα, που τα επιζωγραφίζει και τα κόβει –τα ανασχηματίζει δίνοντας σε αυτά διττή, διακειμενική αποστολή: να μιλήσουν με το βλέμμα και να συνομιλήσουν με το γραπτό κείμενο.
Για παράδειγμα, ένα δέντρο συντάσσεται με κομμάτια από τυπωμένες σελίδες κομμένες ως φύλλα ή ως κτισμένα μέλη ενός πυκνοσχεδιασμένου μεσαιωνικού φρουρίου, που εκπτύσσεται μαγικά και προσκαλεί τον αναγνώστη στο εσωτερικό του. Στη συνέχεια μια ζωγραφική «χρωματικού πεδίου», όπως το τοπίο ώχρας για τα σπηλαιόσπιτα της Τυνησίας με εύστοχες στίξεις, τόσο παραστατικές (φιγούρες και εσωτερικά οικιών ), όσο και πιο αφηρημένες μικρές χρωματικές εκτροπές που εμπλουτίζουν τη φαινομενική μονοχρωμία, συστήνουν ένα ευρηματικό και ευφρόσυνο ζωγραφικό αποτέλεσμα που και παριστάνει και αφηγείται και υποστασιοποιεί αισθητικά το γεγονός.
Κάθε εικόνα-παράσταση της Τορπ παίρνει μέσα, στα ενδότερα του παριστώμενου γεγονότος, κάθε βλέμμα και κατόπιν το κρατά με μέριμνα, δεν το λακτίζει. Συχνά, και ίσως σε αντίστιξη με τη «χειροτεχνικότητα» της ζωγραφικής της, χρησιμοποιεί εξωζωγραφικά γεωμετρικά στοιχεία, όπως «ο πύργος των υπολογιστών» όπου σε συνδυασμό με τα χρωματική ευαισθησία ημιτονίων δημιουργεί ένα ισορροπημένο και πειστικό αποτέλεσμα.
Στα «Κρεβάτια που λικνίζονται» ή στο «Διασχίζοντας τα βουνά», τα χρώματα, οι λεπτομέρειες των τοπίων, η έμφαση στον τρόπο κατοίκησης και αναπαράστασής του, είναι τόσο σφιχτοδεμένα στη δομή τους και τόσο πολυαισθητηριακά στην εικονιστική εκφορά τους, που σχεδόν ο αναγνώστης απορροφάται από τη σελίδα και γίνεται κάτοικος, συμμέτοχος στη ζωή που ξεχύνεται από την τυπωμένη σελίδα.
Η συγγραφέας δημιουργεί έναν επιλεκτικό άτλα που συνδυάζει του τόπους και τους τρόπους κατοίκησης, τους ανθρώπους και τις δράσεις τους. Το κείμενο σε κάθε ενότητα τοποθετείται έτσι ώστε αφενός να πληροφορεί για τα πραγματικά δεδομένα, αφετέρου να ανοίγει τη χαραμάδα της μυθοπλασίας για τα παιδιά, ώστε να κινηθούν ελεύθερα και ατελώνιστα εντός της.
Η μετάφραση της Κατερίνας Σχινά διατηρεί και αναδεικνύει την ιμπρεσιονιστική γλωσσική αρχιτεκτονική του πρωτότυπου, και συνοδεύεται από την προσεκτική επιμέλεια κειμένου της Χρυσούλας Τσιρούκη. Η έκδοση συνοδεύεται από γλωσσάρι και ευρετήριο όρων, γεωγραφικών, αρχιτεκτονικών, κλιματικών, περιβαλλοντικών.
Η σκληρόδετη, προσεγμένη έκδοση προσκαλεί τον αναγνώστη, μικρό και μεγάλο, να φυλλομετρήσει τις σελίδες, να διαβάσει το κείμενο, να απολαύσει τις ζωγραφικές αναπαραστάσεις. Το Σαν στο σπίτι σου δικαιώνει τον τίτλο, καθώς είναι ένα βιβλίο για να νιώσει κανείς πραγματικά σαν στο σπίτι του. Η Τορπ με τη διεισδυτική και κάπως ανορθόδοξη ματιά της, προσφέρει μια πρωτότυπη, συμπεριληπτική, πυκνή αρχιτεκτονική ανθρωπολογία.
Εξάλλου και η αφιέρωση στους γονείς της «που είναι τόσο καλοί κατασκευαστές σπιτιών» είναι διαφωτιστική των προθέσεων της: Ένα καλό βιβλίο είναι και σπίτι και η κατασκευή ενός καλού βιβλίου είναι όπως το να χτίζεις ένα καλό σπίτι. Στη διάκριση και διάθεση του κατοίκου-αναγνώστη επαφίεται η απόλαυση.
*Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός και κριτικός θεάτρου.
