«10+1 χριστουγεννιάτικες ιστορίες» (κριτική) – Για την καλοσύνη και την αλληλεγγύη των γιορτών

O Λέον Τολστόι, στο εξαιρετικό του δημιούργημα με τίτλο A calendar of wisdom: Daily thoughts to nourish the soul, written and selected from the world's sacred texts (1997), μεταφρασμένο από τον Peter Sekirin σχεδόν έναν αιώνα μετά τη συγγραφή του πρωτότυπου έργου, γράφει με το απαράμιλλο ταλέντο του και μια αφοπλιστική ειλικρίνεια και απλότητα για το αυτονόητο και, πλέον, σπάνιο στους καιρούς που ζούμε: Για την ανιδιοτελή προσφορά και την καλοσύνη στον συνάνθρωπο – και, άρα, και στον εαυτό μας. Συγκεντρώνοντας επί σειρά ετών τα αποστάγματα της γνώσης και της εμπειρίας που απέκτησε συναλλασσόμενος με τον κόσμο και δανειζόμενος αποφθέγματα κορυφαίων στοχαστών και πνευματικών δασκάλων όλων των εθνικοτήτων και εποχών, στο πραγματικά εξαιρετικό έργο του ο Τολστόι -έργο όπου ο διάσημος δημιουργός πίστευε πως αποτελεί τη σημαντικότερη παρακαταθήκη του- μας προσφέρει μία σοφή σκέψη για κάθε ημέρα του χρόνου, της οποίας το βασικό μήνυμα καταλήγει να είναι το ακόλουθο: Ότι η αληθινή ευτυχία είναι εφικτή για όλους και μπορεί να βιώνεται καθημερινά, αρκεί να εκπαιδευτούμε να χαρίζουμε ο ένας στον άλλον χαμόγελα καλοσύνης, να λέμε λόγια αγάπης και συμπαράστασης και να βοηθούμε τον συνάνθρωπό μας ανιδιοτελώς, προπάντων δίχως προσδοκίες ανταπόδοσης.

(...) να εμπλουτίσουμε τη ζωή μας, να απλοποιήσουμε τα δύσκολα και να κάνουμε τα άχαρα χαρούμενα.

Η περίοδος των Χριστουγέννων συχνά μας παρακινεί να ψάξουμε και να αναδείξουμε τα καλύτερά μας στοιχεία και να αναζητήσουμε τις καθαρότερες προθέσεις μας, κάνοντας στην άκρη τις εγωκεντρικές μας συνήθειες ή οτιδήποτε μπορεί να μας οδηγεί στην απουσία καλοσύνης στην καθημερινότητά μας. Στην καλύτερη περίπτωση, ίσως και να προβληματιζόμαστε και γιατί δεν διατηρούμε αυτό το πνεύμα αγάπης, ενσυναίσθησης, αλληλεγγύης και προσφοράς όλες τις ημέρες του χρόνου, προκειμένου, όπως αναφέρει και ο Τολστόι στο προαναφερθέν έργο του, να εμπλουτίσουμε τη ζωή μας, να απλοποιήσουμε τα δύσκολα και να κάνουμε τα άχαρα χαρούμενα.

Αυτή η βαθιά φιλοσοφική και ηθική σύλληψη της καλοσύνης βρίσκει μοναδικά την αντανάκλασή της στο συλλογικό έργο 10 + 1 χριστουγεννιάτικες ιστορίες, που εκδόθηκε πρόσφατα από την Ελληνοεκδοτική, σε επιμέλεια της Τασούλας Τσιλιμένη, Ομότιμης Καθηγήτριας στο Π.Τ.Π.Ε. του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και διευθύντριας του Μουσείου Παιδικής & Εφηβικής Λογοτεχνίας (ΜΠΕΛ) που λειτουργεί στον Βόλο. Πρόκειται για μια καλαίσθητη συλλογή λογοτεχνικών κειμένων, πλαισιωμένων από ζεστές, χαρούμενες και φωτεινές εικονογραφήσεις 10 εξαιρετικών καλλιτεχνών που αναδεικνύουν τα μηνύματα 11 ξεχωριστών Ελλήνων συγγραφέων.

Το βιβλίο αποτελεί ιδανικό δώρο εορτών και όχι μόνο για παιδιά 8-12 ετών, αλλά απηχεί νοήματα που υπερβαίνουν ηλικιακά όρια.

Η ιστορία της Ελένης Δικαίου «Ένα κουνέλι στη φάτνη του Χριστού», συνοδευόμενη από την τρυφερή εικονογράφηση της Μαρίας Μανουρά, αποτελεί ένα ποιητικό και συγκινητικό αφήγημα που εξερευνά τον παιδικό κόσμο, τη φαντασία και την πνευματική διάσταση των Χριστουγέννων. Μέσα από την ιστορία ενός μικρού αγοριού, το οποίο τη νύχτα των Χριστουγέννων μένει μόνο στο σπίτι καθώς οι γονείς του λείπουν στο χριστουγεννιάτικο ρεβεγιόν, η συγγραφέας υφαίνει έναν ονειρικό κόσμο όπου το παιδί, κρατώντας στην αγκαλιά το αγαπημένο του κουνέλι, παρασύρεται από το φως του άστρου της Βηθλεέμ. Ο χρόνος και ο τόπος μεταμορφώνονται μαγικά, οδηγώντας το στη σπηλιά της Γεννήσεως, όπου κυριαρχούν οι μελωδίες και η γλυκιά παρουσία του νεογέννητου Χριστού. Το ταξίδι αυτό, βαθιά συμβολικό, διακόπτεται από τη ζεστή, καθησυχαστική φωνή της γιαγιάς, η οποία ενσαρκώνει τη συνέχεια της μνήμης, της παράδοσης και της συναισθηματικής σταθερότητας. Οι αναμνήσεις εκείνης της νύχτας χαράζονται ανεξίτηλα στην ψυχή του παιδιού, μετατρέποντας την παιδική εμπειρία σε πολύτιμο βιωματικό πυρήνα που θα το συνοδεύει στην ενήλικη ζωή.

Στο ονειρικό της σύμπαν επιβιβάζεται μαζί τους σε μια μυστηριώδη αμαξοστοιχία, όπου ξετυλίγονται πράξεις βαθιάς καλοσύνης, γενναιοδωρίας και προσφοράς.

Η ίδια εικονογράφος κοσμεί με τις ευαίσθητες εικόνες της και την ιστορία της Βησσαρίας Ζορμπά-Ραμμοπούλου «Τα Χριστούγεννα των παιχνιδιών και των παραμυθιών», όπου πρωταγωνιστεί η Λίνα, ένα κορίτσι που -όπως και ο μικρός ήρωας της προηγούμενης αφήγησης- παραμένει στο σπίτι καθώς οι γονείς της λείπουν στο ρεβεγιόν. Επηρεασμένη από τα βιβλία και τις αγαπημένες χριστουγεννιάτικες ιστορίες που έχει διαβάσει, όπου πρωταγωνιστούν εμβληματικές φιγούρες όπως ο Μολυβένιος Στρατιώτης, ο Μικρός Τυμπανιστής, ο Καρυοθραύστης, ο Εμπενίζερ Σκρουτζ και ο Άγιος Βασίλης, αφήνεται στη γοητεία της φαντασίας. Στο ονειρικό της σύμπαν επιβιβάζεται μαζί τους σε μια μυστηριώδη αμαξοστοιχία, όπου ξετυλίγονται πράξεις βαθιάς καλοσύνης, γενναιοδωρίας και προσφοράς. Η συγγραφέας, με αριστοτεχνική αφήγηση και σεβασμό στη διαχρονική αξία των παραμυθιών, προβάλλει τη Χριστουγεννιάτικη μαγεία όχι ως διακοσμητικό εξωτερικό στοιχείο, αλλά ως ουσιαστική στάση ζωής: Μαγεία είναι να νοιάζεσαι για τον άλλο, να προσφέρεις ανιδιοτελώς, χωρίς προσδοκία ανταλλάγματος.

Στην ιστορία του Βαγγέλη Ηλιόπουλου «Τα κάλαντα της θείας Αχτίτσας», σε εικονογράφηση του μοναδικού Νικόλα Ανδρικόπουλου, αναδεικνύεται η βαθιά και ουσιαστική σχέση ανάμεσα στις γενιές. Η αφήγηση φωτίζει τη διαχρονική αξία της ανθρώπινης επαφής, επιβεβαιώνοντας ότι ο ουσιαστικός δεσμός μεταξύ ανθρώπων υπερβαίνει ηλικιακά όρια, γεωγραφικές αποστάσεις, κοινωνικές διαφορές ή πολιτισμικές συνήθειες. Στην δε «Επιστροφή των Χριστουγέννων του Μάνου Κοντολέων», ιστορία που κοσμείται από τα επίσης εξαιρετικά σκίτσα του Βασίλη Γρίβα, αναδεικνύεται η σημασία της οικογενειακής επανένωσης και της ανάγκης υπέρβασης της μοναξιάς στην τρίτη ηλικία. Μέσα από την ιστορία του κυρίου Δημήτρη, ενός πατέρα που έχει μείνει μόνος μετά τον χαμό της συζύγου του και την αναχώρηση της κόρης του για το εξωτερικό, ο συγγραφέας πραγματεύεται ζητήματα απώλειας, αποχωρισμού και επανένωσης, ενώ η επιστροφή της κόρης του τις ημέρες των Χριστουγέννων, μαζί με τη δική της οικογένεια, γίνεται αφορμή για να «επιστρέψει» το χαμόγελο στα χείλη του πρωταγωνιστή, αλλά και η ουσία των Χριστουγέννων στις καρδιές τους.

Σχέδιο της Ρένιας Μεταλληνού

Στο πραγματικά εξαιρετικό κείμενο του Βασίλη Κουτσιαρή «Η στιγμή που περίμενα», που εικονογράφησε η Ρένια Μεταλληνού, ζωντανεύει η πιο βαθιά παιδική επιθυμία: Η συνάντηση με τον Άγιο Βασίλη. Στην ιστορία αυτή το όνειρο γίνεται πραγματικότητα και ο Άγιος Βασίλης, ως συμβολική μορφή της ηθικής ανταμοιβής, επιβεβαιώνει ότι «όλα τα βλέπει» και γνωρίζει ποιο παιδί είναι πραγματικά καλό – όχι σύμφωνα με την εξωτερική συμπεριφορά, αλλά με βάση την εσωτερική του ποιότητα, την καλοσύνη της καρδιάς του.

Στη δε συγκινητική και απολαυστική ιστορία «Ο γάιδαρος που ήθελε να γίνει Άγιος Βασίλης» της Σοφίας Μαντουβάλου, ο Γκάρι, ένα ευαίσθητο και παρεξηγημένο πλάσμα, αποδεικνύει ότι η αξία του ανθρώπου -ή του ζώου- μετριέται από την καλοσύνη και τη διάθεση για προσφορά. Ο Γκάρι, ένας γάιδαρος διαφορετικός από τους άλλους, δεν είναι απλώς καλόκαρδος∙ είναι πεισματάρης, έχει όνειρα, έχει αξιοπρέπεια και μια αθώα, αλλά συγκινητικά δυνατή πίστη ότι μπορεί να γίνει κάτι σημαντικό. Παρά την αδικία που έχει βιώσει και τις ετικέτες που του έχουν φορέσει οι άλλοι, δεν εγκαταλείπει την επιθυμία του να προσφέρει, να είναι χρήσιμος – και να αποδείξει, πρώτα στον εαυτό του και μετά στους άλλους, ότι ακόμα κι εκείνοι που θεωρούνται «ασήμαντοι» μπορούν να μεταμορφωθούν σε φορείς αγάπης και καλοσύνης. Κι αυτό είναι το πιο δυνατό μήνυμα που μπορεί να πάρει ένα (μικρό ή μεγάλο) παιδί: Ότι δεν έχει σημασία ποιος είσαι, αλλά τι επιλέγεις να γίνεις.

Η αφήγηση περιγράφει με ζωντάνια τις προσπάθειες για την οργάνωση της μεγάλης αποστολής: Τη δίκαιη και ασφαλή διανομή των δώρων σε όλα τα παιδιά του κόσμου, με τη βοήθεια ενός υπερσύγχρονου έλκηθρου.

Η εικονογράφηση του Αντρέα Καράμπελα απογειώνει την αφήγηση, όπως εξίσου γίνεται χάρη στο ταλέντο της Λήδας Βαρβαρούση και στην ιστορία «Ο Άγιος Βασίλης» του Φιλίππου Μανδηλαρά: Εκεί το μοντέρνο στοιχείο συνυφαίνεται αρμονικά με την παράδοση, ενώ η προετοιμασία του αγαπημένου Άγιου και των πολύτιμων βοηθών του -των νάνων- παρουσιάζεται με χιούμορ, φαντασία και κοινωνικούς υπαινιγμούς. Η αφήγηση περιγράφει με ζωντάνια τις προσπάθειες για την οργάνωση της μεγάλης αποστολής: Τη δίκαιη και ασφαλή διανομή των δώρων σε όλα τα παιδιά του κόσμου, με τη βοήθεια ενός υπερσύγχρονου έλκηθρου. Παράλληλα, ο συγγραφέας απαριθμεί λογοτεχνικά και θρυλικά πρόσωπα από διάφορες χώρες – μορφές που, μέσα από τους μύθους και τις παραδόσεις, λειτουργούν ως τιμωροί ή παιδαγωγοί για τα άτακτα παιδιά. Η ιστορία κλείνει με αινιγματικό τρόπο, αφήνοντας χώρο στον αναγνώστη να στοχαστεί δημιουργικά και με ευαισθησία.

Η Έλενα Περικλέους, στην ανατρεπτική και τρυφερή ιστορία της «Από τη χώρα των χαμένων καλτσών», σε εικονογράφηση της μοναδικής Βάσως Ψαράκη, επιστρατεύει τη φαντασία, την ποιητικότητα και τη συμβολική σκέψη για να παρουσιάσει έναν κόσμο όπου τα πιο απλά και «χαμένα» αντικείμενα αποκτούν φωνή και σημασία. Με γλυκύτητα, χιούμορ και ευφυΐα η συγγραφέας μάς υπενθυμίζει ότι εκείνο που έχει αξία ως δώρο δεν είναι πάντα υλικό: Είναι η ειρήνη, η αποδοχή, η συμπερίληψη, η αγάπη, το νοιάξιμο και η ανιδιοτελής προσφορά. Η αφήγησή της προκαλεί συγκίνηση, προσφέρει τροφή για σκέψη και, ταυτόχρονα, ενθαρρύνει τον αναγνώστη να αναζητήσει την προσωπική του αλήθεια.

Η δε Αργυρώ Πιπίνη, στο «Αλφαβητάρι των δικών της Χριστουγέννων», προσκαλεί τα παιδιά σε μια γοητευτική λογοτεχνική περιπλάνηση, όπου κάθε γράμμα της αλφαβήτας γίνεται αφορμή για αναμνήσεις, αισθήματα, εικόνες και έννοιες που συνδέονται με την πιο αγαπημένη γιορτή του χρόνου. Η συγγραφέας δεν μοιράζεται απλώς τις προσωπικές της λέξεις· εμπνέει τα παιδιά να δημιουργήσουν τα δικά τους αλφαβητάρια, να ανοίξουν λεξικά και να ανακαλύψουν μέσα από τη γλώσσα τον δικό τους τρόπο να βιώσουν τα Χριστούγεννα. Τα περίτεχνα, χαρούμενα σκίτσα της Ναταλίας Καπατσούλια ζωντανεύουν το κείμενο, δημιουργώντας μία οπτική αφήγηση γεμάτη φως και συναίσθημα.

Σχέδιο της Δέσποινας Καραπάνου

Στον «Χριστουγεννιάτικο μπελά» της Κατερίνας Τζαβάρα, η Δέσποινα Καραπάνου μεγαλουργεί με κόκκινο χρώμα, ζωντάνια και εικονογραφική φαντασία, συνοδεύοντας ένα χαριτωμένο και ουσιαστικό κείμενο. Η ιστορία, μέσα από χιουμοριστικές και ταυτόχρονα τρυφερές στιγμές, αναδεικνύει την αξία της αγκαλιάς, της ισότιμης συμμετοχής, της προσωπικής ευθύνης και του συμβιβασμού – αρετές που αποτελούν το κρυμμένο, αλλά θεμελιώδες μήνυμα των Χριστουγέννων.

Όταν ο Άγιος Βασίλης χάνει τον τελευταίο του σάκο με τα δώρα και κινδυνεύει να απογοητεύσει τα παιδιά και τα ζώα, ο Λαγός Λευτέρης αναλαμβάνει με γενναιότητα και ενσυναίσθηση να τον βοηθήσει

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με την ιδιαίτερα τρυφερή και συμβολική ιστορία «Θαύματα φιλίας και… αϋπνίας» της Τασούλας Τσιλιμένη, σε εικονογράφηση της ξεχωριστής Χαράς Μαραντίδου. Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται ο Λαγός Λευτέρης, φιγούρα που συνδυάζει την παιδική αθωότητα με την τρυφερότητα. Ο Λευτέρης, ανήσυχος και άϋπνος, περιμένει να συναντήσει κρυφά τον Άγιο Βασίλη και να λάβει, φυσικά, τα δώρα του. Όταν ο Άγιος Βασίλης χάνει τον τελευταίο του σάκο με τα δώρα και κινδυνεύει να απογοητεύσει τα παιδιά και τα ζώα, ο Λαγός Λευτέρης αναλαμβάνει με γενναιότητα και ενσυναίσθηση να τον βοηθήσει, συμβάλλοντας στη διάσωση της φήμης του και, κυρίως, εξασφαλίζοντας ότι κανένα πλάσμα δεν θα στερηθεί τη χαρά. Με την επιλογή της συγγραφέως να παρουσιάσει τον ίδιο τον πρωταγωνιστή, αλλά και τα υπόλοιπα ζωάκια του χωριού του ως αποδέκτες των δώρων του Αγίου Βασίλη, αναδεικνύεται η βαθύτερη σχέση ανθρώπου-φύσης και προωθείται ένα συμπεριληπτικό μήνυμα, υπογραμμίζοντας ότι όλα τα πλάσματα της γης έχουν δικαίωμα στη χαρά και τη φροντίδα – κάτι που πάντα αναζητούμε και δίνουμε οι περισσότεροι την περίοδο των Χριστουγέννων, παρασυρμένοι από τη θαλπωρή των εορτών.

Το βιβλίο αυτό περιέχει ιστορίες απολαυστικές, συναισθηματικά φορτισμένες, που διαθέτουν παιδαγωγικές και ηθικές προεκτάσεις και φέρουν μηνύματα αισιοδοξίας. Σε μια εποχή σκοτεινή και αβέβαιη όπως αυτή που διανύουμε αυτό είναι ιδιαίτερα αναγκαίο, όπως επίσης αναγκαία είναι και η υπενθύμιση ότι η καλοσύνη δεν είναι πολυτέλεια, ούτε πρέπει να αποτελεί περιστασιακή επιλογή λόγω εορτών. Οι 10 + 1 χριστουγεννιάτικες ιστορίες αξίζει πραγματικά να διαβαστούν από κάθε μικρό και μεγάλο παιδί, που αγοράζοντάς το θα ενισχύσει το έργο του ΜΠΕΛ: Τη συγκέντρωση, διαφύλαξη, ανάδειξη και προβολή του έργου και του αρχειακού υλικού συγγραφέων και εικονογράφων της Ελληνικής Παιδικής & Εφηβικής λογοτεχνίας, ενισχύοντας την έρευνα και τη δράση για το λογοτεχνικό βιβλίο και τη λογοτεχνία. Καλές γιορτές!

*Η ΡΟΖΗ-ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ είναι Επίκουρη Καθηγήτρια στο ΤΕΠΑΕ του ΑΠΘ.