«Η μεγάλη κακιά αλεπού» του Μπενζαμέν Ρενέρ – Η αγάπη δεν είναι πολιτικά ορθή, ούτε και η αυτογνωσία

Το βιβλίο του Γάλλου κομίστα και σκηνοθέτη ταινιών animation Μπενζαμέν Ρενέρ Η μεγάλη κακιά αλεπού (μτφρ. Φίλιππος Μανδηλαράς, εκδ. Παπαδόπουλος) είναι μια σύγχρονη, αρκετά «πειραγμένη» διδαχή για την αγάπη. Για την αγάπη που έρχεται από εκεί που δεν το περιμένει κανείς, χωρίς να ευτελίζεται σε κλισέ και παραφθαρμένες, μπανάλ εκφάνσεις. Γιατί αν και ο κόσμος των ανθρώπων φαίνεται πως «πλέον είναι εξαιρετικά εχθρικός, ανταγωνιστικός, διαμεσολαβημένος, χειριστικός», ωστόσο οι νησίδες του καλού είναι τόποι που αναδύονται αναπάντεχα, απροσδόκητα, απροσχεδίαστα.

[...] μια σειρά από ζώα παρουσιάζονται με ανθρωπολαλιά, με τους δικούς τους μοναδικούς, αυθόρμητους και (αυτο-) σαρκαστικούς χαρακτήρες.

Η πονηρή και κατεργάρα αλεπού, που πρωταγωνιστεί σε αυτό το long form comic, ένα αναπτυγμένο κόμικ που κινείται ανάμεσα στο κόμικ και το γκράφικ νόβελ, είναι το παράδειγμα μιας τέτοιας αναπάντεχης αλλαγής. Η αλεπού του Ρενέρ αντιπροσωπεύει επάξια το είδος της, όπως αυτό συνήθως παρουσιάζεται στον κόσμο του θεάματος και του βιβλίου, συνοδευόμενο φυσικά από την απαραίτητη ανθρωπομορφική επένδυση.

Στο ίδιο βιβλίο ο δεσποτικός λύκος-μάνατζερ, οι φλεγματικοί, φύλακες σκύλοι ενός πολυπληθούς κοτετσιού, οι δυναμικές κότες, που εξασκούνται στην αυτοάμυνα και τα ευέλικτα κοτοπουλάκια, ένας μελλοθάνατος κούκος με άποψη, αλλά και ένα υπονομευτικό γουρούνι, κοντολογίς μια σειρά από ζώα παρουσιάζονται με ανθρωπολαλιά, με τους δικούς τους μοναδικούς, αυθόρμητους και (αυτο-) σαρκαστικούς χαρακτήρες.

Ένα αντισυμβατικό, μη αναμενόμενο παραμύθι

Οι αναγνώστες ας μην βιαστούν να κατηγοριοποιήσουν το εικονοπαραμύθι του Ρενέρ, στα συμβατικά του είδους. Ο τρόπος που ο συγγραφέας χτίζει και εξελίσσει την ιστορία είναι μη αναμενόμενος, με συγκρούσεις, πλοκή, ανατροπές και παραδοξότητες, επομένως έντονα δραματικός, αλλά σε καμιά περίπτωση μελοδραματικός. Μέχρι την τελευταία σελίδα όλα έχουν αλλάξει και εξελιχθεί. Οι χαρακτήρες και οι σχέσεις τους, μαζί με αυτούς και οι αναγνώστες, ανεξαρτήτου ηλικίας. Κανείς δεν βρίσκεται εκεί από όπου ξεκίνησε.

Η αλεπού, αν και ικανή κυνηγός, στην ουσία εμποδίζει τον εαυτό της να είναι αποτελεσματική.

Η αλεπού ξεκινά την περιπέτεια με αφορμή την πείνα της. Η κυνηγετική της πορεία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί επιεικώς αποτυχημένη. Ακόμα και τα υποψήφια θηράματα τη λοιδορούν, καθώς δηλώνουν την προτίμησή τους να φαγωθούν από κάποιον θηρευτή που τιμά το… όνομά του, το λύκο για παράδειγμα. Αυτός έρχεται ως αυθεντία να καθοδηγήσει την αλεπού στη μεγάλη επίθεση στο κοτέτσι με τις ατρόμητες κότες και τα σκυλιά-φύλακες με τις φιλοσοφικές αναζητήσεις. Η αλεπού, αν και ικανή κυνηγός, στην ουσία εμποδίζει τον εαυτό της να είναι αποτελεσματική. Ίσως φταίει η συνεχής ενδοσκόπηση, ίσως να είναι θέμα αυτοπεποίθησης. Πάντως με την πατρωνία και υπό τον φόβο του αδίστακτου, πλην κατασταλαγμένου λύκου δοκιμάζει τις δυνάμεις της και καταφέρνει να αρπάξει τρία αυγά! Για να έχει όμως... «κρέας» η υπόθεση (αντίστοιχα με το «ψωμί») η αλεπού υποχρεώνεται από τον υποψήφιο συνδαιτυμόνα-λύκο να τα μεγαλώσει, τόσο ώστε να είναι σε ηλικία φαγητού! Εκεί όμως τα πράγματα λοξοδρομούν και το τέλος είναι πολύ διαφορετικό από ό,τι θα φανταζόταν κανείς, καθώς απάδει τόσο από την προδιαγεγραμμένη πορεία της φύσης, όσο και από οποιαδήποτε γλυκερή, ρομαντική κοινοτοπία.

Ο Γάλλος κομίστας και σκηνοθέτης ταινιών animation Μπενζαμέν Ρενέρ γεννήθηκε το 1983 και είναι απόφοιτος της Σχολής Καλών Τεχνών της Ανγκουλέμ με ειδικότητα στα κόμικ. Το 2012 βραβεύτηκε με το κινημαγραφικό βραβείο Σεζάρ καλύτερης ταινίας κινουμένων σχεδίων «Έρνεστ και Σελεστίν», ενώ για τη «Μεγάλη κακιά αλεπού» έχει λάβει το βραβείο κόμικ της Fnac.

Διάλογοι με νεύρο, εικονογράφηση που ενισχύει το αφηγηματικό πλαίσιο

Ο Φίλιππος Μανδηλαράς, πολύπειρος μεταφραστής και συγγραφέας βιβλίων για παιδιά, έχει αναλάβει τη μετάφραση και αποδίδει με άποψη τόσο το λόγο του Ρενέρ, όσο και την ουσία. Η ελληνική απόδοση δεν φείδεται των ποικίλων και ελκυστικών διαλεκτικών αποχρώσεων, ενώ κρατά τον τόνο της αφήγησης σε ένα μεταίχμιο μεταξύ του λογοτεχνικού υποστρώματος και της φόρμας των κόμικ.

υπάρχουν δραματικές καμπές που εμπλουτίζουν την υπόθεση, επιβραδύνοντας τεχνικά τη λύση. Έτσι μεγιστοποιείται και η αναγνωστική απόλαυση, ενώ συγχρόνως οι χαρακτήρες αποκτούν πυκνότητα.

Οι διάλογοι του Ρενέρ διαθέτουν νεύρο, ανατρεπτική διάθεση, μπόλικες δόσεις αυτοσαρκασμού και ψυχολογικών αυξομειώσεων, εξυπνάδα. Είναι προσεκτικά κτισμένοι. Ο συγγραφέας δεν βιάζεται να αποκαλύψει την κατάληξη των γεγονότων. Αντιθέτως, υπάρχουν δραματικές καμπές που εμπλουτίζουν την υπόθεση, επιβραδύνοντας τεχνικά τη λύση. Έτσι μεγιστοποιείται και η αναγνωστική απόλαυση, ενώ συγχρόνως οι χαρακτήρες αποκτούν πυκνότητα. Η εικονογράφηση είναι του ίδιου του Ρενέρ, ο οποίος ουσιαστικά επαυξάνει την πλοκή, ελέγχει όλο το αφηγηματικό πλαίσιο, ενώ βοηθάει μικρούς και μεγάλους αναγνώστες, να προσεγγίσουν και να «διαβάσουν» το βιβλίο με ανοιχτό πνεύμα και ελευθερία.

Ο Ρενέρ, στη Μεγάλη κακιά αλεπού, λειτουργεί ως σκηνοθέτης ενός δράματος με παράδοξα ευτυχές τέλος, που διαθέτει υψηλό δείκτη χιούμορ και ενσυναίσθησης. Ανήκει στους δημιουργούς που αποτάσσονται συνειδητά τον στείρο καθωσπρεπισμό που επιβάλλει με επιμονή, η σύγχρονη, εξουσιαστική μορφή της πολιτικής ορθότητας στην τέχνη. Αφήνει την ιστορία του να «αναπνεύσει» ελεύθερα, να συναντηθεί με τους αναγνώστες αβίαστα, να την αγαπήσουν κριτικά.

Η μεγάλη κακιά αλεπού έχει μεγάλη καρδιά. Δραπετεύει από τα καλούπια του συνηθισμένου, διευρύνει την έννοια της φιλελεύθερης αποδοχής.

 * Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός και κριτικός θεάτρου.