«Η ιστορία της Ολυμπίας και οι Ολυμπιακοί Αγώνες» του Πάνου Βαλαβάνη – Γνώση για την Αρχαία Ελλάδα με σύγχρονη οπτική

Πόσοι άνθρωποι παρακολουθούν από τους τηλεοπτικούς δέκτες τους, τους σύγχρονους Ολυμπιακούς αγώνες; Η απάντηση είναι περίπου 3.600.000.000! Και αν οι αγώνες αυτοί είναι στις μέρες μας τόσο δημοφιλείς, τι συνέβαινε άραγε στην αρχαιότητα, τότε που διεξάγονταν στην Αρχαία Ελλάδα και ειδικά στην Αρχαία Ολυμπία; Γιατί άραγε είναι τόσο σημαντική διοργάνωση και γιατί οι αρχαίοι Έλληνες διάλεξαν την Ολυμπία για τη διεξαγωγή τους; Γιατί οι σύγχρονοι αγώνες ξεκινούν με την τελετή της αφής της Ολυμπιακής φλόγας στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας;

Διαλογικά και με τη μορφή ερωτήσεων και απαντήσεων, συγκροτείται η πολυδιάστατη αφήγηση στο βιβλίο.

Αλλά και παλιά, στα αρχαία χρόνια, με ποιο θεό συνδέονταν οι αγώνες, τι αφιέρωναν οι πιστοί για να έχουν την εύνοιά του, ποιοι αγωνίζονταν, πού έμεναν, τι έτρωγαν και πώς χιλιάδες άνθρωποι συνέρρεαν στην Ολυμπία για να τους παρακολουθήσουν; Πού προπονούνταν οι αθλητές, πώς ζούσαν οι θεατές, ποιοι θρύλοι συνοδεύουν την ιστορία της Ολυμπίας; Μήπως η θρησκεία, ο αθλητισμός και η πολιτική συνδέονταν όπως συμβαίνει και σήμερα; Η ιερά εκεχειρία είχε καθολική ισχύ ή ήταν ένας θεσμός με συγκεκριμένη λειτουργία που η σημερινή γνώση φωτίζει ακριβέστερα; Και οι μετακινήσεις αθλητών και πολιτών; Πώς γίνονταν οι απαραίτητοι έλεγχοι; Υπήρχαν στιγμές και γεγονότα που έχουν μείνει χαραγμένα στη μνήμη αιώνων και γιατί; Υπήρχαν γυναίκες ολυμπιονίκες; Γιατί οι Ολυμπιακοί Αγώνες σταμάτησαν στο τέλος της αρχαιότητας και πώς έγινε η αναβίωσή τους;

Κάπως έτσι, διαλογικά και με τη μορφή ερωτήσεων και απαντήσεων, συγκροτείται η πολυδιάστατη αφήγηση στο βιβλίο Η ιστορία της Ολυμπίας και οι Ολυμπιακοί Αγώνες, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καπόν και το οποίο έγραψε με περισσή φροντίδα ο Πάνος Βαλαβάνης (1954-2025), ο αείμνηστος, σπουδαίος ερευνητής και καθηγητής Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ.

Ο Βαλαβάνης, ακούραστος μελετητής της αρχαίας ελληνικής τέχνης, της γλυπτικής, της αγγειογραφίας, της αρχιτεκτονικής, της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας, με τις δεκάδες μελέτες και το πολύπλευρο έργο του συνολικά, αποτέλεσε σπουδαία επιστημονική προσωπικότητα διεθνούς εμβέλειας. Για πολλά χρόνια μάλιστα ασχολήθηκε με την Ακρόπολη και τα μυστικά της και με ιδιαίτερη μέριμνα έγραψε το βιβλίο για παιδιά Η ιστορία της Ακρόπολης. Εκεί όπου οι άνθρωποι συναντούσαν τους θεούς (εκδ. Καπόν), το οποίο βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών το 2023.

Στο βιβλίο του για την Ολυμπία και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ο σημαντικός επιστήμονας, εστιάζει για ακόμη μια φορά στα παιδιά, με μέριμνα, επιστημονικότητα, και με τρόπο τέτοιο ώστε αφουγκράζεται αφενός τις απορίες των παιδιών, αφετέρου δε εναρμονίζει τη γραφή και την οργάνωση του πλούσιου υλικού στις μαθησιακές ανάγκες και τις αναγνωστικές δεξιότητες των νέων αναγνωστών, οι οποίοι ταξιδεύουν νοερά στο χώρο και το χρόνο και με κινηματογραφική οπτική αποκτούν γνώση της ιστορίας και της σημασίας των Ολυμπιακών Αγώνων αλλά και του τόπου που τους φιλοξενούσε.

Τα ερωτήματα αναπτύσσονται αλυσιδωτά και οι απαντήσεις δίνονται με απλότητα, σαφήνεια και επιστημονική αρτιότητα, χωρίς να κουράζουν τα παιδιά, έχοντας επίσης παραστασιακή δύναμη καθώς ο συγγραφέας επέλεξε να αναπτύξει την πλοκή του βιβλίου σε δύο χωροχρονικά επίπεδα. Στο πρώτο επίπεδο ο δύο βασικοί χαρακτήρες, το παιδί που διερωτάται και ο αρχαιολόγος που δίνει τις απαντήσεις ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη φιλομάθεια του παιδιού, βρίσκονται στο παρόν. Περιδιαβαίνουν τον αρχαιολογικό χώρο της Αρχαίας Ολυμπίας, επισκέπτονται το μουσείο και μέσα από μια σύγχρονη περιπατητική μέθοδο, οι πληροφορίες παρουσιάζονται με τρόπο φυσικό, καθόλου ακαδημαϊκό αλλά οπωσδήποτε ακριβή, στοχαστικό και αρκούντως δραματικό, έτσι ώστε η ένταση να συνοδεύει τη διαλεκτική και το αίσθημα να εμπλουτίζει την επιστημονική πληροφορία. Στο δεύτερο επίπεδο η ιστορία περνάει μπροστά από τα μάτια των δύο κεντρικών προσώπων σαν μια ακολουθία από κινηματογραφικά πλάνα.

Δεν πρέπει να λείπει από καμιά βιβλιοθήκη και μάλιστα από τις σχολικές βιβλιοθήκες, καθώς αποτελεί πολύτιμο σύγγραμμα για τους εκπαιδευτικούς της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπως επίσης και για όλους όσοι ενδιαφέρονται να αποκτήσουν τα παιδιά γνώση για την Αρχαία Ελλάδα με εγκυρότητα, με λογοτεχνικότητα και με σύγχρονη παραστατική οπτική

Οι ερωτήσεις και οι απαντήσεις μεταφέρουν τη δράση στο παρελθόν. Η πολλαπλή οπτική, σαν να συνδυάζονται πολλές γωνίες λήψης του διηγηματικού χώρου και χρόνου, είναι παρούσα και λειτουργεί με τη λογική του θεάτρου μέσα στο θέατρο. Τα γεγονότα εκτυλίσσονται μέσα από την αφήγηση και εμείς βλέπουμε μέσα από τα μάτια και τη φαντασία των βασικών χαρακτήρων τα τεκταινόμενα.

Η εικονογράφηση του Κώστα Θεοχάρη είναι οπωσδήποτε δομική στο βαθμό που υπηρετεί τους αφηγηματικούς στόχους. Ο Θεοχάρης, έμπειρος εικονογράφος, συνομιλεί με το κείμενο και αποδίδει τόσο περισκοπική όσο και εστιασμένη ματιά στα γεγονότα. Οι εικόνες που συντάσσει ο Θεοχάρης, με τις χρωματικές γκάμες, με τα προοπτικά και κατοπτικά πλάνα, με τη χρήση της εικόνας ως μετασχόλιο, εμπλουτίζουν την αναγνωστική εμπειρία και βοηθούν τα παιδιά να αλληλεπιδράσουν τόσο με το κείμενο όσο και με τη ζωγραφική μεταφορά του.

Η έκδοση είναι πολυτελής, επιμελημένη μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια, αναδεικνύοντας με τον καλύτερο τρόπο το συγγραφικό εγχείρημα-παρακαταθήκη του πολυσχιδούς επιστήμονα, ο οποίος έδειξε τόση μέριμνα για τα παιδιά.

Η ιστορία της Ολυμπίας και οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι ένα βιβλίο που δεν πρέπει να λείπει από καμιά βιβλιοθήκη και μάλιστα από τις σχολικές βιβλιοθήκες, καθώς αποτελεί πολύτιμο σύγγραμμα για τους εκπαιδευτικούς της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπως επίσης και για όλους όσοι ενδιαφέρονται να αποκτήσουν τα παιδιά γνώση για την Αρχαία Ελλάδα με εγκυρότητα, με λογοτεχνικότητα και με σύγχρονη παραστατική οπτική η οποία καθιστά την αναγνωστική διαδικασία ψυχαγωγική και εξόχως παραγωγική.

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.

Λίγα λόγια για τους δημιουργούς

Ο Πάνος Βαλαβάνης, αρχαιολόγος και ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), έφυγε από τη ζωή στις 14 Μαΐου 2025, σε ηλικία 71 ετών.

Ο Πάνος Βαλαβάνης γεννήθηκε το 1954 στην Αθήνα. Σπούδασε Κλασική Αρχαιολογία στο ΕΚΠΑ και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο του Βύρτσμπουργκ της Γερμανίας. Απέκτησε εμπειρία σε πολλές ανασκαφές, κοντά σε σπουδαίους αρχαιολόγους, ενώ υπήρξε αντεπιστέλλον μέλος του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Από το 1980 εργαζόταν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και από το 2000 έως τη συνταξιοδότηση του διετέλεσε καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής. Είχε συμμετάσχει σε πολλές ανασκαφές και αρχαιολογικά ανασκαφικά προγράμματα, ενώ ως διευθυντής του Τομέα Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του ΕΚΠΑ είχε τον γενικό συντονισμό και παρουσίαζε σε εκδηλώσεις του Πανεπιστημίου το ανασκαφικό και ερευνητικό έργο των μελών ΔΕΠ του Τομέα.

Ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Πάνος Βαλαβάνης πέθανε τον Μάιο 2025 σε ηλικία 71 ετών αφήνοντας σημαντικό ανασκαφικό, ερευνητικό, διδακτικό και συγγραφικό έργο.

Στο συγγραφικό του έργο ο καθηγητής Πάνος Βαλαβάνης ασχολήθηκε κυρίως με την αρχαία ελληνική κεραμική και εικονογραφία, την αρχιτεκτονική και την τοπογραφία της αρχαίας Αθήνας, τον αρχαίο αθλητισμό καθώς και την αρχαία ελληνική τεχνολογία. Είχε λάβει μέρος σε ελληνικά και διεθνή συνέδρια και είχε δώσει διαλέξεις σε Πανεπιστήμια και Μουσεία στην Ευρώπη, την Αμερική και την Άπω Ανατολή.

Ο Κώστας Θεοχάρης ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Είναι εικονογράφος, designer, καλλιτέχνης και τυπογράφος. Το έργο του καλύπτει ένα ευρύ φάσμα εφαρμογών, εστιάζοντας στην εικόνα και την απόδοσή της. Έχει συνεργαστεί με πολλούς εκδοτικούς οίκους, δημιουργικά γραφεία, εταιρείες και συμμετείχε σε προσωπικά και συλλογικά καλλιτεχνικά project για τα οποία έχει λάβει κατά καιρούς αρκετά βραβεία.