Η ψυχολόγος και θεραπεύτρια ενηλίκων, ζευγαριών και οικογενειών, Φρόσω Φωτεινάκη, μιλά με αφορμή το βιβλίο της «Να σε κάνω μια αγκαλιά;» (εικονογράφηση Φωτεινή Τίκκου, εκδ. Διόπτρα). Ενώ στη δουλειά της δεν αναλαμβάνει παιδιά, δημιουργεί θεραπευτικές ιστορίες για παιδιά και «εσωτερικά παιδιά» και εξηγεί τη σημασία τους.
Στην Ελένη Κορόβηλα
Οι ιστορίες θεραπεύουν. Η ψυχολόγος και θεραπεύτρια ενηλίκων, ζευγαριών και οικογενειών, Φρόσω Φωτεινάκη, έχοντας δουλέψει επί χρόνια με ενήλικες επιλέγει να γράφει θεραπευτικές ιστορίες για παιδιά και «εσωτερικά παιδιά», δηλαδή ενήλικες που παραμένουν «παιδιά» εξαιτίας τραυμάτων που δεν τους αφήνουν να ενηλικιωθούν και αναζητούν πηγές ενδυνάμωσης. Ως εκ τούτου, τα βιβλία της είναι παραμυθοϊστορίες για όλες τις ηλικίες.
Για το εικονογραφημένο από τη Φωτεινή Τίκκου βιβλίο της Να σε κάνω μια αγκαλιά; που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, το έναυσμα για τη συγγραφή του της δόθηκε, όπως μας λέει, όταν μέσω ενός τραυματικού βιώματος της κόρης της, της γεννήθηκε το ερώτημα «πώς θα ήταν όλο αυτό για ένα άλλο παιδί; Που δεν θα μιλούσε; Που δεν θα είχε υποστήριξη;» Έτσι, γεννήθηκε η ιστορία της μικρής Αντιγόνης.
Στη συνέντευξη που μας παραχώρησε θίγει το ζήτημα της συναίνεσης, της επιθυμίας και της ισορροπίας ανάμεσα στην αλήθεια και το φόβο.
Ξεκινώντας από τον τίτλο του βιβλίου σας, στέκομαι στην προσωπική αντωνυμία «σε». Σε ένα πρώτο επίπεδο, αντιλαμβανόμαστε μια ντοπιολαλιά της βόρειας Ελλάδας ή κάτι άλλο, αντί της ίδιας αντωνυμίας αλλά στη γενική (σου) που θα περιμέναμε. Υπάρχει δεύτερο επίπεδο σε αυτή τη συντακτική επιλογή για τη διατύπωση του ερωτήματος που θέτετε;
Έχει πολύ ενδιαφέρον πώς, γράφοντας ιστορίες για παιδιά, έμαθα να αγαπώ και να χρησιμοποιώ τις φράσεις που χρησιμοποιούν τα ίδια τα παιδιά μεταξύ τους. Η φράση «Να σε κάνω μια αγκαλιά;» είναι η φράση που θα ακούσουμε από το στόμα παιδιών, από στόματα που δεν γνωρίζουν τη συντακτική ανάλυση μα όσα λένε αποκτούν ένα διαφορετικό, βαθύ, ολόσωστο νόημα.
Έχοντας όμως για χρόνια δουλέψει με ενήλικες, έχω συναντήσει αμέτρητα «παιδιά».
Είστε ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια. Επιλέγετε να απευθυνθείτε στα παιδιά μέσα από τα παραμύθια. Γιατί;
Είμαι Ψυχολόγος και Θεραπεύτρια ενηλίκων, ζευγαριών και οικογενειών - στο πλαίσιο της γονεϊκής ενδυνάμωσης. Τα παιδιά είναι ο μόνος πληθυσμός που δεν αναλαμβάνω θεραπευτικά, και όμως γράφω ιστορίες για παιδιά. Παράδοξο, θα σκεφτεί κάποιος.
Έχοντας όμως για χρόνια δουλέψει με ενήλικες, έχω συναντήσει αμέτρητα «παιδιά». Εσωτερικά παιδιά που κάποτε πληγώθηκαν, τραυματίστηκαν, παιδιά που δεν μεγάλωσαν ποτέ και αναζητούν μέσα στην ψυχοθεραπεία το φροντιστικό περιβάλλον που θα τα βοηθήσει να ενηλικιωθούν, να ενδυναμωθούν.
Κι έτσι, εκτός από τη θεραπεία, θέλησα να επενδύσω στην πρόληψη και στην έγκαιρη παρέμβαση, δημιουργώντας θεραπευτικές ιστορίες για παιδιά, και εσωτερικά παιδιά. Απευθύνομαι στα παιδιά για όσα οι σημερινοί ενήλικες -κι εγώ ανάμεσα σε αυτούς- θα έπρεπε να είχαν ακούσει όσο ήταν παιδιά.
Η αγκαλιά, λοιπόν. Από όπου όλα ξεκινούν στη ζωή, όπως το περιγράφει στον πρόλογό του ο δάσκαλος Μάριος Μάζαρης. Γιατί αυτό το τρυφερό άγγιγμα που περιβάλλει το άτομο με αίσθημα ασφάλειας είναι ένα μεγάλο θέμα που ίσως μπερδεύει ή ακόμα και φοβίζει τα παιδιά;
Τα τρυφερά συναισθήματά μας, το αίσθημα ασφάλειας και φροντίδας, δεν γεννιούνται μέσα από κάθε άγγιγμα. Αλλά μέσα από ένα άγγιγμα που επιθυμούμε, που επιλέγουμε, που το σώμα μας εγκρίνει, που η ψυχή μας ζητά. Διαφορετικά η αγκαλιά δεν είναι θαλπωρή αλλά φυλακή, και το άγγιγμα δεν είναι σύνδεση αλλά παραβίαση. Το βιβλίο αυτό έρχεται να τοποθετήσει το άγγιγμα και την αγκαλιά σε ένα πλαίσιο συναινετικό, φωτίζοντας το δικαίωμα του παιδιού να επιλέγει, να ορίζει, να αποφασίζει. Τα παιδιά μπερδεύονται και φοβούνται όταν δεν ρωτούνται, όταν πιέζονται, όταν εξαναγκάζονται, όταν παραβιάζονται.
Πώς θα ήταν όλο αυτό για ένα άλλο παιδί; Που δεν θα μιλούσε; Που δεν θα είχε υποστήριξη;
Για ποιο λόγο η ηρωίδα σας είναι κορίτσι; Πώς προέκυψε αυτή η επιλογή; Πιστεύετε ότι η ανάγκη να αντιληφθούν τα κορίτσια τη σημασία της συναίνεσης είναι μεγαλύτερη από ό,τι για τα αγόρια;
Αισθάνομαι πως κορίτσια και αγόρια έχουν ακριβώς την ίδια ανάγκη να αντιληφθούν και να κατανοήσουν την σημασία της συναίνεσης, να μάθουν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης του σώματος. Επέλεξα να είναι ηρωίδα η Αντιγόνη, ένα κορίτσι που αν το δει κανείς προσεκτικά δεν μπαίνει στα στερεότυπα του φύλου της ως προς την εικόνα, εξαιτίας της αφορμής που στάθηκε η αιτία να γράψω αυτή την ιστορία. Αφορμή λοιπόν στάθηκε ένα περιστατικό που βίωσε η κόρη μου Ευτυχία, όταν φοιτούσε στο νηπιαγωγείο. Ένα συνομήλικο αγόρι της κατέβασε το παντελόνι μπροστά σε άλλα παιδιά, και η ίδια ένιωσε ντροπή, θλίψη, θυμό, αμηχανία. Μαζί επεξεργαστήκαμε όλα τα συναισθήματα και ως γονείς ήμασταν δίπλα της για να την ακούσουμε, να επικυρώσουμε τα συναισθήματά της, να μη μειώσουμε όσα ένιωθε και να βρούμε μαζί τον τρόπο να αισθανθεί ξανά ασφαλής στην τάξη και στο σχολείο της. Πραγματικά όμως στη διαδρομή μας εκείνη σκεφτόμουν συνεχώς: Πώς θα ήταν όλο αυτό για ένα άλλο παιδί; Που δεν θα μιλούσε; Που δεν θα είχε υποστήριξη; Κι έτσι γεννήθηκε η ιστορία της Αντιγόνης, με έμπνευση την ιστορία της Ευτυχίας.
Μήπως οι ακατάλληλες αγκαλιές και ο φόβος για αυτές, υπαγορεύει σε εμάς τους μεγάλους μια ανατροφή για τα παιδιά που τα κάνει εσωστρεφή, καχύποπτα ή ακόμα και φοβικά;
Πόσο σημαντική ερώτηση! Είναι αλήθεια πως οι γονείς δυσκολευόμαστε να βρούμε την ισορροπία σε ένα μεγάλωμα παιδιών που εμπεριέχει την αλήθεια, χωρίς να τα φοβίσουμε. Αισθανόμαστε πως αν βάλουμε τα παιδιά μας στην πραγματικότητα της ζωής, θα τα κάνουμε καχύποπτα ή φοβικά και έτσι συχνά μεγαλώνουμε παιδιά παραβιασμένα που πιστεύουν πως τα ίδια είναι «κακά» αν δεν δέχονται αγγίγματα και αγκαλιές.
Το βιβλίο αυτό το έγραψα με γνώμονα αυτή την ισορροπία: την ισορροπία ανάμεσα στην αλήθεια των ανεπιθύμητων αγγιγμάτων και στην απουσία φόβου γύρω από τα αγγίγματα. Τα αγγίγματα που δεν χρειάζεται να φοβόμαστε, αλλά να οριοθετούμε με αυτοαγάπη. Μπορεί κάποιος να διακρίνει πως το βιβλίο αυτό δεν κάνει καμία αναφορά σε «κακούς άλλους» μια και δεν χρησιμοποιεί τον εκφοβισμό ως εργαλείο για την αυτοπροστασία των παιδιών, αλλά τα όρια, τον αυτοσεβασμό και την προστατευτική αγκαλιά στον εαυτό. Η μεγάλη αγκαλιά στον εαυτό, που δεν αφήνει κανέναν να μπει μέσα σε αυτή αν δεν νιώσει ασφάλεια, εμπιστοσύνη. Και έτσι μεγαλώνουμε αυριανούς ενήλικες που θα δημιουργούν σχέσεις ασφαλείς με πυξίδα τον αυτοσεβασμό, οργανώνοντας μια κοινωνία πιο υγιή, ζεστή και οριοθετημένη όπου το άγγιγμα θα είναι δώρο που επιλέγω να δεχτώ και όχι απαίτηση του άλλου.
Και μόνο αν εμείς εξελιχθούμε, θα μπορέσουμε να μεγαλώσουμε παιδιά που θα αγαπούν τον εαυτό και τον κόσμο που τα περιβάλλει.
Στην εικαστική απόδοση της ιστορίας σας, η Φωτεινή Τίκκου έχει κάνει μια πολύ ζωντανή και εύγλωττη εικονογράφηση με σαφές το στοιχείο της συμπερίληψης. Όταν η μικρή ηρωίδα, η Αντιγόνη, συναντά «τον δικό της φίλο στο χωριό» με τον γεμάτο συμβολισμό όνομα «Σωτήρης», η εικονογράφηση τον αποτυπώνει ως ένα μαύρο παιδί. Τι θα λέγατε σε κάποιον που θα εξέφραζε την ένστασή του για αυτή την επιλογή;
Μια μέρα, όταν χτύπησε το τηλέφωνό μου, και άκουσα τη Φωτεινή να μου λέει εκστασιασμένη από την άλλη άκρη της γραμμής: «Φρόσω, ο Σωτήρης θα είναι έγχρωμος!», ειλικρινά ενθουσιάστηκα. Λάτρεψα αυτό το αγόρι που κόντρα σε όλα τα στερεότυπα, διδάσκει στο βιβλίο την ασφάλεια, την ευγένεια, τον σεβασμό. Σε όσους ενίστανται για αυτή την επιλογή θα πω με αγάπη πως όσα μας ταράζουν, φωτίζουν έναν δρόμο για την προσωπική μας εξέλιξη. Και μόνο αν εμείς εξελιχθούμε, θα μπορέσουμε να μεγαλώσουμε παιδιά που θα αγαπούν τον εαυτό και τον κόσμο που τα περιβάλλει.
Το σημείωμα για τους γονείς με το οποίο κλείνει το βιβλίο σας, θα μπορούσε να αποτελεί τη βάση για ένα ξεχωριστό βιβλίο που να απευθύνεται σε ενήλικες. Ποια ανάγκη γέννησε αυτό το παράρτημα;
Με την εκπληκτική Διόπτρα φροντίζουμε κάθε παιδικό βιβλίο να είναι μια ολοκληρωμένη «εργαλειοθήκη» για παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς. Οι ιστορίες που γράφω απευθύνονται σε παιδιά και ενήλικες και με το σημείωμα στο τέλος του βιβλίου, νιώθω πως αφήνω ακόμη περισσότερη τροφή για σκέψη αλλά κυρίως τρόπους για να χρησιμοποιηθεί το βιβλίο με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο για κάθε παιδί, για κάθε οικογένεια, για κάθε τάξη που θα το φιλοξενήσει. Τον ίδιο ακριβώς ρόλο έχει και το εκπαιδευτικό υλικό που ετοιμάζω για τα σχολεία. Σε αυτό το βιβλίο, το εκπαιδευτικό υλικό έγινε με την πολύτιμη βοήθεια της συνεργάτιδάς μου, παιδοψυχολόγου Ελένης Πρωτόπαπα, και εμπεριέχει παιχνίδια και δραστηριότητες που εκπαιδεύουν τα παιδιά με τον πιο διασκεδαστικό τρόπο στο συναινετικό, ασφαλές άγγιγμα. Το βρίσκετε στην ιστοσελίδα της Διόπτρα.
* Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.
