Κάρστεν Χεν: «Αν κάθε παιδί αγαπήσει βαθιά έστω κι ένα βιβλίο, η ανάγνωση θα το συνοδεύει για όλη του τη ζωή»

Ο Γερμανός συγγραφέας Κάρστεν Χεν είχε διπλή παρουσία στην 22η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης καθώς συμμετείχε σε εκδηλώσεις τόσο για το μυθιστόρημά του Ο ταχυδρόμος των βιβλίων όσο και για το μυθιστόρημά του για εβήφους και νέους Η χρυσή γραφομηχανή. Και τα δύο βιβλία κυκλοφορούν σε μετάφραση Μαρίας Μαντή από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Το απόγευμα της Κυριακής, 10 Μαΐου, στους χώρους της ΔΕΒΘ, στο περίπτερο των εκδόσεων Μεταίχμιο στην Παιδική Γωνιά, μιλήσαμε μαζί του λίγη ώρα αφότου είχε παρακολουθήσει μία πρωτότυπη διαδραστική δραστηριότητα, βασισμένη στο βιβλίο του, η οποία σχεδιάστηκε από την ομάδα παιχνιδιών Gamecraft. Στο παιχνίδι οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να λύσουν γρίφους διορθώνοντας λανθασμένες ιστορικές πληροφορίες και συνδέοντας τελικά την επίλυση περίπλοκων καταστάσεων και την αναζήτηση της γνώσης με την αναγνωστική απόλαυση.

Ξεκινώντας τη συζήτηση με τον Κάρστεν Χεν του ζητήσαμε να μας πει τις εντυπώσεις του από το παιχνίδι που βασίστηκε στο βιβλίο του. Μας απάντησε ότι ήταν η πρώτη φορά που έβλεπε μια δική του ιστορία να μετασχηματίζεται σε διαδραστικό παιχνίδι. «Είναι η πρώτη φορά που κάποιος φτιάχνει μία τέτοια δραστηριότητα με ένα από τα βιβλία μου. Όλη η ομάδα ήταν πολύ ωραίοι τύποι. Μου άρεσε πολύ η ιστορία και πώς ολοκληρώθηκε αλλά δεν ήταν ακριβώς η ιστορία του βιβλίου μου. Στο τέλος με ρωτούσαν και, αναγκαστικά, έπρεπε να τους πω όχι, όχι στ' αλήθεια. Αλλά, είναι μια ιστορία για ένα βιβλίο και είναι για την Έμιλι, την ηρωίδα μου, και έχει στοιχεία από το βιβλίο, αλλά δεν ήταν η ιστορία από το βιβλίο μου» μας απάντησε. 

Ο Κάρστεν Χαν με έναν γρίφο εμπνευσμένο από το βιβλίο του «Η χρυσή γραφομηχανή» (μτφρ. Μαρία Μαντή, εκδ. Μεταίχμιο).

Πιάνοντας το νήμα της συζήτησης από το θέμα της αποκατάστασης της αλήθειας και της αναζήτησης γνώσεων μέσα από τα βιβλία, ρωτήσαμε τον Κάρστεν Χεν πώς συνέλαβε αυτή την ιστορία που διαδραματίζεται με επίκεντρο μια βιβλιοθήκη και αφορά τη δύναμη των βιβλίων; 

«Ένα βράδυ, είδα τη χρυσή γραφομηχανή μπροστά μου, και αναρωτήθηκα, τι είναι αυτό; Και μετά, πολύ μετά ήρθε η ιστορία, αλλά το πρώτο πράγμα ήταν ότι είδα αυτή τη χρυσή γραφομηχανή μπροστά μου, και δεν ήξερα περί τίνος πρόκειται, οπότε αναρωτήθηκα, ποιος κάθεται εκεί, τι μπορεί να κάνει, και έτσι ξεκίνησαν όλα. Έτσι προέκυψε η ιδέα του βιβλίου, και άρχισα σιγά σιγά να αναρωτιέμαι για την κάθε λέξη, γιατί αυτή η λέξη και όχι η άλλη και κατέληξα με αυτό το βιβλίο. Νομίζω ότι αν σε κάποιον αρέσει πραγματικά το διάβασμα και αγαπά τα βιβλία, θέλει πάντα να διαβάσει περισσότερα για τον κόσμο μας, θέλει να μάθει περισσότερα και με αυτό τον τρόπο κάθε καλό βιβλίο μας οδηγεί σε ένα άλλο που θα διαβάσουμε. Έτσι λειτουργούν τα βιβλία. Αν κάποιος έχει μάθει τον μηχανισμό της ανάγνωσης και έχει νιώσει την απόλαυση της ανάγνωσης, δεν θα σταματήσει ποτέ να αναζητά καλά βιβλία.

»Αλλά, αν κάθε παιδί αγαπήσει βαθιά έστω κι ένα βιβλίο, τότε η ανάγνωση θα το συνοδεύει για όλη του τη ζωή.»

Η φαντασία ανοίγει πόρτες που άλλες ιστορίες δεν μπορούν να ανοίξουν.

Καθώς στα βιβλία του Κάρστεν Χεν υπάρχει το στοιχείο του φανταστικού, τον ρωτήσαμε αν θεωρεί ότι η λογοτεχνία του φανταστικού μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο για δύσκολες καταστάσεις και αν λειτουργεί προετοιμάζοντας τους εφήβους και τους νεαρούς αναγνώστες για τα όσα θα αντιμετωπίσουν ως ενήλικες ή αν συμμερίζεται την άποψη ότι αυτό το είδος λογοτεχνίας κρατά τους αναγνώστες ανώριμους και ίσως περιορισμένους σε έναν, τρόπον τινά, παράλληλο κόσμο με την πραγματικότητα. 

«Όχι, το βλέπω εντελώς διαφορετικά. Βλέπω ότι τα μυθιστορήματα φαντασίας ασχολούνται με πολύ πραγματικά προβλήματα, και το ωραίο είναι ότι αντιμετωπίζονται με έναν τρόπο που είναι ίσως πιο διακριτικός, πιο έμμεσος. Και αν, για παράδειγμα, ένας έφηβος έχει πρόβλημα με τους πολύ αυστηρούς γονείς του, δεν θα διάβαζε ένα βιβλίο για αυστηρούς γονείς και κάποιο παιδί που να υποφέρει από αυτούς. Θα επέλεγε όμως να διαβάσει ένα βιβλίο φαντασίας για ένα αυστηρό ζευγάρι βασιλιάδων και κάνοντάς το θα ένιωθε ότι υπάρχει ένας κόσμος όπου τον καταλαβαίνουν και δεν θα ένιωθε μόνος.

»Η φαντασία ανοίγει πόρτες που άλλες ιστορίες δεν μπορούν να ανοίξουν. Νομίζω λοιπόν ότι είναι εντελώς διαφορετική η λογοτεχνία του φανταστικού από άλλα είδη βιβλίων και ότι αν ένα παιδί έχει πρόβλημα με τους γονείς του, με το σχολείο, τα βιβλία φαντασίας μπορούν να το βοηθήσουν να ξεφύγει και να νιώσει ότι υπάρχει κάποιος κοντά του, ακόμα κι αν είναι μόνο μέσα στο βιβλίο.»

Ως παιδί και ως έφηβος, μου άρεσαν τα βιβλία που με έπαιρναν στα σοβαρά ως αναγνώστη, βιβλία που δεν προσπαθούσαν να μου πουν κάτι, να μου μεταφέρουν μία γνώση από πάνω προς τα κάτω, αλλά που με έπαιρναν στα σοβαρά αναγνωρίζοντας τη δική μου πραγματικότητα και τη νοημοσύνη μου

Για τον ισχυρό αντίκτυπο της λογοτεχνίας του φανταστικού στον τρόπο που βλέπουμε τις διαφορετικές ηλικίες και ειδικά την εφηβεία, ρωτήσαμε τον Κάρστεν Χεν πώς αντιλαμβάνεται τη σκέψη ότι διαβάζοντάς τα οδηγούμαστε σε μια αναδιαμόρφωση του τι πραγματικά σημαίνει η εφηβεία, επειδή τα όρια γίνονται πολύ πιο ρευστά. Του θέσαμε έτσι, το ερώτημα γύρω από τα μυθιστορήματα crossover που γεφυρώνουν αναγνωστικά κοινά καθώς απευθύνονται σε διαφορετικές ηλικιακές ομάδες, από νέους έως νεαρούς ενήλικες, ακόμη και ενήλικες και που, κατά πολλούς, βγάζουν το παιδί από τη θέση ενός ατόμου με περιορισμένες δυνατότητες πρόσληψης και το ανάγουν σε ισότιμο αναγνώστη.

«Ναι, και προς τις δύο κατευθύνσεις» μας απάντησε και συμπλήρωσε: «Σίγουρα πιστεύω ότι τα βιβλία διαμορφώνουν την εικόνα μας για τους νέους και τα παιδιά. Πιστεύω ότι οι ενήλικες τείνουν να υποτιμούν τα παιδιά και τους νέους. Ως παιδί και ως έφηβος, μου άρεσαν τα βιβλία που με έπαιρναν στα σοβαρά ως αναγνώστη, βιβλία που δεν προσπαθούσαν να μου πουν κάτι, να μου μεταφέρουν μία γνώση από πάνω προς τα κάτω, αλλά που με έπαιρναν στα σοβαρά αναγνωρίζοντας τη δική μου πραγματικότητα και τη νοημοσύνη μου. Και αυτό ήταν πολύ σημαντικό για μένα στο βιβλίο μου. Πιστεύω ότι αυτό που λέτε (σ.σ. για τα crossover μυθιστορήματα) λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Τα βιβλία συμβάλλουν στο να διαμορφώνεται αυτό που σκέφτονται τα παιδιά για τον εαυτό τους, καθώς και αυτό που σκέφτονται οι γονείς για τα παιδιά τους. Πιστεύω ότι και τα δύο εκφράζονται και μεταφέρονται μέσα από τα βιβλία. Αυτά τα βιβλία πράγματι αλλάζουν τον τρόπο που βλέπουν τα ίδια τα παιδιά τον εαυτό τους, καθώς και τον τρόπο που τα βλέπουν οι ενήλικες.»

Δεν μου αρέσουν τα βιβλία που στοχεύουν να είναι μόνο για παιδιά και να τους τα κάνουν όλα εύκολα. Δεν με ενδιέφεραν ποτέ αυτού του είδους τα βιβλία. Πιστεύω στα βιβλία που αφηγούνταν δυνατές ιστορίες, που ο καθένας μπορεί να καταλάβει με τον δικό του τρόπο και που κάθε μία ιστορία έχει έναν διαφορετικό τρόπο αφήγησης.

Πιστεύει λοιπόν ότι η λογοτεχνία είναι στην πραγματικότητα μία και ότι ο διαχωρισμός σε παιδική λογοτεχνία και λογοτεχνία ενηλίκων γίνεται απλώς για την καλύτερη προώθηση των βιβλίων; Είναι η λογοτεχνία μία και αδιαίρετη;

«Δεν μου αρέσουν τα βιβλία που στοχεύουν να είναι μόνο για παιδιά και να τους τα κάνουν όλα εύκολα. Δεν με ενδιέφεραν ποτέ αυτού του είδους τα βιβλία. Πιστεύω στα βιβλία που αφηγούνταν δυνατές ιστορίες, που ο καθένας μπορεί να καταλάβει με τον δικό του τρόπο και που κάθε μία ιστορία έχει έναν διαφορετικό τρόπο αφήγησης. Προσωπικά, ως παιδί διάβαζα πολλά αστυνομικά και μεταξύ αυτών και παιδικά αστυνομικά. Το ένα αφορούσε έναν ντετέκτιβ που πάντα του άρεσε η μαγειρική. Υπήρχαν συνταγές που τις μαγείρεψα όλες. Οπότε, αυτό ήταν πραγματικά εμπνευστικό. Άλλωστε, εξακολουθώ να αγαπώ τη μαγειρική. Και όταν μεγάλωσα διάβασα τον Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Και αυτά είναι βιβλία που εξακολουθούν να με επηρεάζουν μέχρι σήμερα.»

Μιλώντας για το πώς ο ίδιος έγινε αναγνώστης, τον ρωτήσαμε για το περιβάλλον του όταν ήταν παιδί και τη θέση που είχε το βιβλίο καθώς μεγάλωνε. 

Ποτέ δεν μου άρεσαν τα βιβλία που επέλεγαν οι γονείς μου για μένα, επειδή ήταν παιδαγωγικά, είχαν διδακτικό χαρακτήρα. Ήταν βιβλία που προσπαθούσαν να με αλλάξουν με έναν τρόπο που δεν ήθελα.

«Οι γονείς μου μού διάβαζαν. Διάβαζαν δυνατά, και μου άρεσε πολύ αυτό. Μου άρεσαν πολύ οι ιστορίες τα θρησκευτικά κείμενα. Είναι υπέροχες ιστορίες. Και στο σπίτι μου έπρεπε φυσικά να τις διαβάζουμε. Για παράδειγμα, ο Ιωνάς και φάλαινα, αυτή είναι μια καταπληκτική ιστορία. Και άρχισα να σκέφτομαι τι είναι φανταστικό, τι είναι μυθοπλασία. Μεγαλώνοντας άρχισα να πηγαίνω σε βιβλιοθήκες και να διαλέγω τα δικά μου βιβλία. Και τι ελευθερία δίνει αυτό, δεν συμφωνείτε; Να σου λένε, απλώς πήγαινε και βρες το βιβλίο σου. Και να ξέρεις ότι όλα αυτά τα βιβλία είναι εκεί και μπορείς να διαβάσεις ό,τι θέλεις. Είναι μια τεράστια ελευθερία για ένα παιδί να αποφασίσει τι θα διαβάσει. Ποτέ δεν μου άρεσαν τα βιβλία που επέλεγαν οι γονείς μου για μένα, επειδή ήταν παιδαγωγικά, είχαν διδακτικό χαρακτήρα. Ήταν βιβλία που προσπαθούσαν να με αλλάξουν με έναν τρόπο που δεν ήθελα. Ήθελα βιβλία περιπέτειας, αστυνομικά, βιβλία φαντασίας. Αυτά διάβαζα, και αυτά είναι τα βιβλία που πραγματικά απόλαυσα.

»Και μετά ήρθε μια φάση που δεν διάβαζα τόσο πολύ. Ήμουν σε μια μπάντα που έγραφε και έπαιζε μουσική. Αλλά κάποια στιγμή η μεγάλη ευχαρίστηση που πηγάζει από την ανάγνωση ξύπνησε πάλι μέσα μου. Θα έλεγα ότι ήμουν φανατικός αναγνώστης από τα 8 μέχρι τα 16. Μετά ήρθε η εφηβεία με τη μουσική. Έγραφα ποιήματα, αλλά δεν διάβαζα πολλά βιβλία. Και μετά, θα έλεγα, στα μέσα της δεκαετίας των 20, άρχισα να διαβάζω περισσότερο από ποτέ. Έτσι διαμορφώθηκα ως αναγνώστης.»

Στην ερώτηση τι συνέβη μετά τα 20 του και άρχισε πάλι να διαβάζει πολύ απάντησε πολύ αυθόρμητα φέρνοντας στη συζήτηση τη διάσταση της αναγνωστικής μνήμης: «Κάτι μου έλειπε και θυμήθηκα πόσο αγαπούσα το διάβασμα. Και έτσι, επέστρεψε. Υπήρχε κάτι που έλειπε από τη ζωή μου, και αυτό ήταν το διάβασμα. Ναι, αυτή είναι η αιτία που με έκανε να ξαναγίνω αναγνώστης.»

Δεν θα ήθελα να ακουστώ τεχνοφοβικός αλλά ναι, νομίζω ότι αυτό στο οποίο πρέπει να μυηθούν τα παιδιά από πολύ νεαρή ηλικία είναι στην ευχαρίστηση της ανάγνωσης.

Στη συζήτησή μας με τον Κάρστεν Χεν θέσαμε και τον προβληματισμό ότι χάνουμε αναγνώστες. Πρόσφατη βρετανική έρευνα καταλήγει μάλιστα στο συμπέρασμα ότι είμαστε κοντά στο να χάσουμε μια ολόκληρη γενιά αναγνωστών συνδέοντας αυτή τη δυσμενή εξέλιξη με τις ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές, την υπερέκθεση στις οθόνες και την μετάβαση σε έναν ψηφιακό κόσμο.

«Δεν θα ήθελα να ακουστώ τεχνοφοβικός αλλά ναι, νομίζω ότι αυτό στο οποίο πρέπει να μυηθούν τα παιδιά από πολύ νεαρή ηλικία είναι στην ευχαρίστηση της ανάγνωσης. Γιατί αυτή είναι μια εμπειρία που θα τους μένει και παρότι στη συνέχεια είναι πολύ πιο εύκολο να μάθουν να χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το TikTok και οτιδήποτε άλλο, αν έχουν μάθει από νεαρή ηλικία πόσο διασκεδαστικό είναι και πόση χαρά δίνει το να διαβάζουν, δεν θα το χάσουν. Νομίζω λοιπόν ότι δεν πρέπει να προσπαθούμε να κάνουμε τα παιδιά να διαβάσουν τα σωστά βιβλία, αλλά απλώς να διαβάζουν για ευχαρίστηση. 

»Αυτός είναι ο τρόπος για να μη χάνουμε και να δημιουργούμε αναγνώστες. Για παράδειγμα, η κόρη μου ως έφηβη δεν διάβαζε καθόλου. Μετά όμως, άρχισε να διαβάζει μια φίλη της και μετά άρχισε να διαβάζει και η κόρη μου επειδή οι δύο φίλες ήθελαν να διαβάζουν τα ίδια βιβλία. Στη συζήτηση για τη χαρά της ανάγνωσης, έχω να πω ότι κανένα άλλο μέσο δεν μπορεί να σου δώσει αυτή την ξεχωριστή ευχαρίστηση που παίρνεις διαβάζοντας ένα βιβλίο.»

Βάζοντας και το θέμα της χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης στη συζήτηση, ο Κάρστεν Χεν μας είπε: «Όλα αυτά τα συναρπαστικά πράγματα που διαθέτουμε δεν ξέρουμε πώς να τα χρησιμοποιήσουμε, πώς να βρούμε μια θέση για αυτά στη ζωή μας. Και έτσι τα χρησιμοποιούμε υπερβολικά. Και καθώς τα χρησιμοποιούμε υπερβολικά, αυτό μας στεναχωρεί. Όταν κάποια στιγμή ισορροπήσουμε στον τρόπο λειτουργίας και χρήσης της ΤΝ, τότε τα βιβλία θα εξακολουθούν να υπάρχουν. Οπότε εξακολουθώ να ελπίζω.»

Πιστεύω επίσης, ότι πρέπει να υπάρχει μία σαφής ένδειξη στα βιβλία που δεν είναι γραμμένα από ανθρώπους, ώστε οι αναγνώστες να μπορούν να επιλέξουν.

Ως συγγραφέας στην εποχή της ΤΝ, θεωρεί ότι η ερώτηση για τη χρήση της από τους δημιουργούς λόγου είναι δύσκολη. «Νομίζω ότι η γενιά μου (σ.σ. είναι γεννημένος το 1973) θέλει βιβλία γραμμένα από ανθρώπους. Δεν είμαι όμως απόλυτα σίγουρος για την επόμενη ή τη γενιά μετά από αυτήν, αλλά αν μάθουν να τους αρέσει πολύ το βιβλίο, θα πρέπει να είναι γραμμένο από άνθρωπο για να το διαβάσουν. Πιστεύω, επίσης, ότι πρέπει να υπάρχει μία σαφής ένδειξη στα βιβλία που δεν είναι γραμμένα από ανθρώπους, ώστε οι αναγνώστες να μπορούν να επιλέξουν. Νομίζω ότι αυτό που κάνει τα βιβλία σπουδαία είναι ακόμη και οι αποτυχίες, τα λάθη που κάνουν οι άνθρωποι και που ίσως δεν κάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Υπάρχουν συγγραφείς που την χρησιμοποιούν πάντως. Κάποιος μου έλεγε ότι «τάισε» την ΤΝ με μια ιστορία ρωτώντας την πώς μπορεί να συνεχίσει την ιστορία και η ΤΝ του έδωσε δέκα διαφορετικές εκδοχές. Οι πέντε ήταν εντελώς ανοησίες, τρεις ήταν έτσι κι έτσι, αλλά δύο ήταν πραγματικά καλές. Οπότε πιστεύω ότι ως εργαλείο θα έρθει. Προσωπικά δεν το θέλω, θέλω να ακολουθήσω τον δύσκολο δρόμο αλλά πιστεύω ότι για τους συγγραφείς που θα την χρησιμοποιήσουν θα γίνει εργαλείο. Για την ώρα, στην αρχή αυτό που δίνει η ΤΝ μοιάζει καλό αλλά στη συνέχεια φαίνεται ότι δεν είναι καλογραμμένο. Και επίσης, στη Γερμανία πολλές ενώσεις συγγραφέων εργάζονται για την προστασία από την ΤΝ και τη διαφάνεια ώστε να φαίνεται αν ένα έργο έχει παραχθεί από ή και με ΤΝ.»

Συνομιλώντας με τον Κάρστεν Χεν στο σταντ των εκδόσεων Μεταίχμιο στην Παιδική Γωνιά της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης.

Ολοκληρώνοντας τη συνάντησή μας με τον Κάρστεν Χεν, η συζήτηση ήρθε στον ρόλο της θρησκείας καθώς ο ίδιος μεγάλωσε σε μια οικογένεια πιστών Καθολικών, κάτι που τον επηρέασε ως παιδί, του έδωσε ένα αίσθημα ασφάλειας. Τον ρωτήσαμε σε τι βαθμό εξακολουθεί να παίρνει απαντήσεις από τη θρησκεία;

«Είναι αυτό το συναίσθημα ότι βρίσκεσαι στα χέρια ενός ισχυρού όντος που είναι καλό για σένα. Σου δίνει μια αίσθηση ασφάλειας σε έναν κόσμο που εξακολουθεί να έχει πολλά μεγάλα ερωτηματικά. Είναι ένα μεγάλο ερώτημα στην εποχή μας και αυτή είναι μία πολύ προσωπική ερώτηση.

»Αλλά πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η θρησκεία, σε ένα τόσο εύθραυστο και ανασφαλές περιβάλλον, μπορεί να δώσει απαντήσεις στα κοινά ερωτήματα και προβλήματα που έχουμε. Ποια είναι αυτά; Ίσως φοβόμαστε την τεχνολογία. Και ίσως μπορούμε να βρούμε απαντήσεις στη θρησκεία. Για την οικονομική κρίση, για τη μετανάστευση. Όταν βλέπετε ότι ο Πάπας λέει πολλά για την αγάπη και την ειρήνη, νομίζω ότι αυτό είναι επίκαιρο. Και φυσικά στη Βίβλο, υπάρχουν ιδέες που εξακολουθούν να έχουν σχέση με τα προβλήματά μας σήμερα.»

Και κλείνοντας έφερε τα παραδείγματα των δικών του παιδιών που είναι πλέον ενήλικες: «Νομίζω ότι τα παιδιά μπορούν να σχετιστούν με τη θρησκεία. Η κόρη μου, για παράδειγμα, είναι θρησκευόμενη. Επιλέγει τα πράγματα που είναι σημαντικά για αυτήν. Η εκκλησία δεν είναι αυστηρή, περιοριστική, όπως παλιά.» Και γελώντας, συμπλήρωσε: «Ο γιος μου πάλι, είναι μαθηματικός. Για αυτόν, η θρησκεία δεν έχει καμία θέση στη ζωή του.»

*Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.