Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, την οποία γιορτάζουμε κάθε χρόνο στις 30 Σεπτεμβρίου, μιλήσαμε με τις μεταφράστριες Πετρούλα Γαβριηλίδου και Μάρω Ταυρή για το πώς το μεταφρασμένο βιβλίο μπορεί να δημιουργήσει μικρούς αναγνώστες, αλλά και για το πώς επηρεάζει ή και αλλάζει τη δουλειά τους η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Επιμέλεια: Σόλωνας Παπαγεωργίου
Γιορτάζοντας την Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, στις 30 Σεπτεμβρίου, μιλήσαμε με δύο έμπειρες μεταφράστριες, την Πετρούλα Γαβριηλίδου και τη Μάρω Ταυρή, για τα κείμενα ξένων συγγραφέων που απευθύνονται σε παιδιά που τώρα ξεκινούν να διαβάζουν. Τις ρωτήσαμε πώς μπορούν να τα ωφελήσουν και ποια ακριβώς είναι η μεγαλύτερη δυσκολία κατά την απόδοσή τους στα ελληνικά.
Πετρούλα Γαβριηλίδου: «Η εμπειρία στη μετάφραση μας γλυτώνει από παγίδες όπως το να μπερδέψουμε το απλό με το απλοϊκό, το παιδικό με το παιδαριώδες»
Πώς μπορεί το μεταφρασμένο βιβλίο συγκεκριμένα να ωφελήσει τα παιδιά που μαθαίνουν τώρα ανάγνωση;
Με τα μεταφρασμένα βιβλία τα παιδιά έρχονται συχνά σε επαφή με διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα, εξοικειώνονται με εικόνες και αντιλήψεις που ίσως δεν έχουν συνηθίσει στον δικό τους περίγυρο κι αυτό ενισχύει έτσι κι αλλιώς τον γλωσσικό πλούτο τους. Αν ένα παιδί αγαπήσει τις ιστορίες, θα αγαπήσει και τις λέξεις.
Ποιες δυσκολίες προκύπτουν κατά τη μετάφραση βιβλίων για πολύ μικρά παιδιά; Σε ποιες παγίδες μπορεί να πέσει ο μεταφραστής;
Στα βιβλία αυτά τα κείμενα είναι πολύ μικρά, ενίοτε και μια-δυο λεξούλες σε κάθε σελίδα. Πρέπει, επομένως, να βρούμε κάθε φορά τη λέξη που θα αποδώσει σωστά το νόημα αλλά και που θα έχει ρυθμό, θα βρίσκεται σε αρμονία με τις προηγούμενες και τις επόμενες, και συχνά θα πρέπει να έχει και συγκεκριμένη έκταση για να δένει με την εικόνα. Φυσικά, αν η αφήγηση είναι έμμετρη και με ομοιοκαταληξία, ο βαθμός της δυσκολίας ανεβαίνει. Όλα αυτά με τη σκέψη στο παιδί που θα διαβάσει ή θα του διαβάσουν την ιστορία και που θέλουμε να την κατανοήσει και να την απολαύσει.
Η εμπειρία στη μετάφραση, αλλά κυρίως ο σεβασμός απέναντι στο παιδί-αναγνώστη και στο κείμενο, μας γλυτώνει από παγίδες όπως το να μπερδέψουμε το απλό με το απλοϊκό, το παιδικό με το παιδαριώδες.
Σας τρομάζει η άνοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης; Πιστεύετε πως το ΑΙ θα δημιουργήσει προβλήματα στον κλάδο σας; Το χρησιμοποιείτε ως εργαλείο για τη δουλειά σας;
Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι άλλο ένα εργαλείο και ως τέτοιο δεν με τρομάζει, αντιθέτως. Η χρήση της και το θεσμικό της πλαίσιο είναι που θα παίξουν τον καθοριστικό ρόλο. Ίσως αλλάξει κάποια δεδομένα στον κλάδο μας, όμως, για την ώρα τουλάχιστον, στη μετάφραση βιβλίων για παιδιά, δεν διαθέτει καθόλου την απαιτούμενη φαντασία και δημιουργικότητα.
Μάρω Ταυρή: «Χρειάζεται να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή στην επιλογή των λέξεων, ώστε να είναι οικείες και κατανοητές στο παιδί, και να φροντίσουμε να γράψουμε ένα κείμενο που να ταιριάζει ανάλογα με την ηλικιακή κατηγορία»
Πώς μπορεί το μεταφρασμένο βιβλίο συγκεκριμένα να ωφελήσει τα παιδιά που μαθαίνουν τώρα ανάγνωση;
Σε πρακτικό επίπεδο, το βιβλίο, μεταφρασμένο ή μη, συμβάλλει στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου, στην εξάσκηση και τη βελτίωση της αναγνωστικής ικανότητας με τρόπο ευχάριστο, στην ανάπτυξη της φαντασίας. Επιπλέον, ένα μεταφρασμένο βιβλίο φέρνει το παιδί σε επαφή με άλλους πολιτισμούς, ιδέες και συνήθειες και ενισχύει στα παιδιά τη δίψα για μάθηση και ταξίδια, την αυτογνωσία και την ενσυναίσθηση. Πάνω απ’ όλα, όμως, ένα καλό, και καλά μεταφρασμένο, βιβλίο που απευθύνεται σε πολύ νεαρούς αναγνώστες, σε παιδιά που μαθαίνουν ανάγνωση ή που μόλις έχουν κατακτήσει τη δεξιότητα αυτή, είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες που θα κρίνουν κατά πόσο το παιδί θα αγαπήσει το βιβλίο και θα γίνει ένας μελλοντικός αναγνώστης και βιβλιόφιλος. Είναι η πρώτη επαφή του παιδιού με τον μαγικό αυτό κόσμο, επομένως όσο πιο καλό είναι, όσο πιο πολύ του τραβήξει το ενδιαφέρον, το ψυχαγωγήσει, του διακινήσει συναισθήματα και το κερδίσει, με άλλα λόγια όσο πιο θετική είναι η εμπειρία του παιδιού με αυτό, τόσο περισσότερο θα ενισχυθεί η επιθυμία του για ανάγνωση και ενασχόληση με το βιβλίο.
Ποιες δυσκολίες προκύπτουν κατά την μετάφραση βιβλίων για πολύ μικρά παιδιά; Σε ποιες παγίδες μπορεί να πέσει ο μεταφραστής;
Οι δυσκολίες είναι πολλές, όπως και οι χαρές που σου δίνει αυτό το είδος μετάφρασης. Πρώτα πρώτα, όταν μιλάμε για τόσο μικρές ηλικίες, χρειάζεται να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή στην επιλογή των λέξεων, ώστε να είναι οικείες και κατανοητές στο παιδί, και να φροντίσουμε να γράψουμε ένα κείμενο που να ταιριάζει στην ηλικιακή κατηγορία στην οποία απευθυνόμαστε, μένοντας όσο γίνεται πιο πιστοί στο ύφος του συγγραφέα, αλλά και παίρνοντας τις απαραίτητες ελευθερίες ώστε να προσαρμόσουμε ή και να ξαναγράψουμε κάποια σημεία. Επιπλέον, το κείμενο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την εικονογράφηση, οπότε στα σημεία που χρειάζεται προσαρμογή, ο μεταφραστής δεσμεύεται από την εικόνα και πρέπει να δώσει ένα κείμενο που να είναι σύμφωνο με αυτήν.
Υπάρχει επίσης πάντα ο κίνδυνος ο μεταφραστής να μην πάρει καν είδηση παρηχήσεις, αμφισημίες, κρυφές αναφορές και «κλεισίματα του ματιού» του συγγραφέα ή πολλαπλά επίπεδα της διήγησης, με αποτέλεσμα τα στοιχεία αυτά να χαθούν στη μετάφρασή του.
Εννοείται ότι η απόδοση των ονομάτων, που συχνά φέρουν και κάποιο νόημα, το μέτρο και η ομοιοκαταληξία, ο ρυθμός του κειμένου, τα λογοπαίγνια, το χιούμορ είναι από τις βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει ένας μεταφραστής παιδικών βιβλίων, και εκεί χρειάζεται πολλή τέχνη, φαντασία, ενθουσιασμός και μεράκι για να αποδοθούν με επιτυχία. Υπάρχει επίσης πάντα ο κίνδυνος ο μεταφραστής να μην πάρει καν είδηση παρηχήσεις, αμφισημίες, κρυφές αναφορές και «κλεισίματα του ματιού» του συγγραφέα ή πολλαπλά επίπεδα της διήγησης, με αποτέλεσμα τα στοιχεία αυτά να χαθούν στη μετάφρασή του.
Μια βασική δυσκολία επίσης είναι ότι το κείμενο των βιβλίων που απευθύνονται σε μικρές ηλικίες είναι συνήθως πολύ περιορισμένο, όπως περιορισμένος είναι και ο χώρος της σελίδας που προορίζεται γι’ αυτό, επομένως ο μεταφραστής καλείται να αποδώσει το νόημα μέσα σε πολύ λίγες λέξεις. Ταυτόχρονα, όμως, στο μικρό αυτό κείμενο μπορεί όπως είπαμε να χρειαστεί να χωρέσουν λογοπαίγνια που πρέπει να αποδοθούν ή να προσαρμοστούν, ρίμες που πρέπει να επινοηθούν, ανύπαρκτες λέξεις που πρέπει να εφευρεθούν, κρυφά νοήματα που πρέπει να επικοινωνηθούν και τόσα ακόμα. Με άλλα λόγια, βοηθάει να είσαι και λιγάκι ταχυδακτυλουργός για να μπορέσεις να τα συνδυάσεις όλα!
Σας τρομάζει η άνοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης; Πιστεύετε πως το AI θα δημιουργήσει προβλήματα στον κλάδο σας; Το χρησιμοποιείτε ως εργαλείο για την δουλειά σας;
Εννοείται ότι η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης είναι κάτι που απασχολεί όλους τους μεταφραστές, όπως και πολλούς άλλους επαγγελματίες. Καλώς ή κακώς, η τεχνητή νοημοσύνη έχει μπει δυναμικά στη ζωή μας και επηρεάζει ήδη πολύ τη δουλειά μας, και με θετικούς και με αρνητικούς τρόπους. Αυτό σίγουρα με προβληματίζει, τόσο όσον αφορά την ποιότητα των μεταφράσεων που παράγονται όσο και ως προς την υποβάθμιση της θέσης των μεταφραστών. Ωστόσο, θεωρώ ότι ο κίνδυνος είναι πιο άμεσος κυρίως σε άλλους τομείς μετάφρασης, που έχουν να κάνουν με πιο τεχνικά κείμενα. Το παιδικό βιβλίο πιστεύω ότι πολύ δύσκολα μπορεί να μεταφραστεί με επιτυχία από ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης – ακόμα πιο δύσκολα και από τη λογοτεχνία ενηλίκων. Δεν είναι καν μια εργασία που μπορεί να γίνει αρχικά από ΑΙ και στη συνέχεια να «χτενίσει» το κείμενο ο μεταφραστής. Είναι μια βαθιά δημιουργική διαδικασία, που απαιτεί ευαισθησία, κρίση και χιούμορ, στην οποία η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί μόνο να βοηθήσει, όχι όμως να αντικαταστήσει, τον άνθρωπο. Τουλάχιστον προς το παρόν...
Προσωπικά, έχω χρησιμοποιήσει πολύ λίγο την τεχνητή νοημοσύνη στη δουλειά μου, κυρίως για την εύρεση συνωνύμων, καθώς και για λίστες με ομοιοκατάληκτες λέξεις. Ωστόσο, το ΑΙ μπορεί να βοηθήσει ως εργαλείο με πολλούς τρόπους. Μένει μόνο να εξοικειωθούμε μαζί του και να αξιοποιήσουμε όσα έχει να μας προσφέρει, χωρίς φόβο, αλλά πάντα με αγάπη για τη δουλειά μας – και για τα παιδιά.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος.
