Χρήστος Κούρτογλου: «Όταν ένα παιδί βαρεθεί, σχεδόν αυτόματα θα κάτσει να ζωγραφίσει»

Με αφορμή την Παγκόσμια Μέρα Παιδικού Βιβλίου επισκεφτήκαμε τον εικονογράφο Χρήστο Κούρτογλου, έναν δημιουργό που δραστηριοποιείται σε διάφορα πεδία: δουλειές του θα βρούμε σε παιδικά βιβλία, γνώσεων αλλά και καθαρά μυθοπλασίας, σε έντυπα αλλά και στα εξώφυλλα της σειράς μεταφρασμένης λογοτεχνίας των εκδόσεων Ίκαρος, την καλλιτεχνική διεύθυνση της οποίας έχει αναλάβει ο ίδιος.

Τα βιβλία που έχει εικονογραφήσει μιλούν στα παιδιά για ιδιαίτερα θέματα, όπως η σημασία του κλάματος, καθώς και για σημαντικές στιγμές στην ιστορία του κόσμου μας, της ανθρωπότητας, αλλά και της χώρας μας, όπως είναι η Ελληνική Επανάσταση. Ο ίδιος έχει στα σκαριά το πρώτο παιδικό βιβλίο που θα υπογράψει τόσο ως εικονογράφος όσο και ως συγγραφέας, όπως μας αποκάλυψε όταν τον ρωτήσαμε για τα επόμενα βήματά του. 

Επισκεφτήκαμε το εργαστήρι του, έναν χώρο μέσα στο σπίτι του, στον οποίο δουλεύει ακούγοντας μουσική. Στο σαλόνι του, ανάμεσα στα έργα που βρίσκονται καδραρισμένα στους τοίχους και στις δουλειές που ετοιμάζει αυτό το διάστημα, είχαμε μια κουβέντα εφ’ όλης της ύλης. 

Τι σας τράβηξε στον χώρο του βιβλίου και της εικονογράφησης; 

Το ότι με τράβηξε το συγκεκριμένο αντικείμενο οφείλεται σε μια περίεργη συγκυρία γεγονότων. Τελείωσα κοινωνιολογία, στην εικονογράφηση είμαι αυτοδίδακτος. Είχα κάνει κάποια μαθήματα γραφιστικής, δούλεψα σε κάποιες εταιρείες ως γραφίστας, αλλά δεν με ικανοποιούσε. Είχα αρχίσει να φτιάχνω δικά μου σχέδια και τα ανέβαζα στο ίντερνετ.

Κομβικής σημασίας ήταν το ότι γνώρισα τους Indivisuals, μια κολεκτίβα που κράτησε κάποια χρόνια και στην οποία μπήκα κατά το 2009. Κάναμε επαγγελματικές δουλειές. Συμμετείχα σε κάποια πρότζεκτ, τότε ήταν της μόδας το Design Walk. Δεν ξέρω αν το έχεις υπόψιν σου…

Όχι.

Είσαι μικρός, πού να τα θυμάσαι. Σε μια περιοχή του Ψυρρή και του τριγώνου του κέντρου, κάποιος, δεν θυμάμαι τώρα ποιος, είχε οργανώσει τα λεγόμενα Design Walk, από γραφείο σε γραφείο. Ήταν ανοιχτά γραφεία δηλαδή και ο κόσμος πήγαινε από το ένα στο άλλο, έβλεπε τον χώρο που δουλεύεις και τα λοιπά. Κάποιες φορές υπήρχαν και κόνσεπτ που είχαμε φτιάξει όλοι μαζί. Μια τοιχογραφία, για παράδειγμα.

Πρωτότυπα σχέδια από το γραφείο του Χρήστου Κούρτογλου

Ήταν πολύ ωραίο, είχε μια άλλη λογική όλο αυτό. Αποφάσισα να σταματήσω να δουλεύω σε εταιρείες και να ξεκινήσω μόνος μου. Κάπως έτσι μπήκα στον χώρο. Έκανα την αφίσα του 2013 για το Φεστιβάλ Αθηνών και ταυτόχρονα προέκυψε η δουλειά με τα εξώφυλλα του Ικάρου.

Από τη σχολή γραφιστικής πήρατε χρήσιμα μαθήματα;

Ένα δημόσιο ΙΕΚ ήταν. Όχι πολύ οργανωμένο. Έπαιρνες ό,τι ήταν να πάρεις και έπιανες μια δουλειά.

Ξεκινήσατε να σχεδιάζετε από μικρή ηλικία;

Όχι από πολύ μικρός. Στο σχολείο, προς το τέλος, και μόλις το τελείωσα, άρχισα να δίνω πολύ περισσότερο χρόνο στη ζωγραφική. Ζωγράφιζα πολύ από τότε, αλλά ίσως για μικροαστικούς λόγους είπα να βγάλω και το πανεπιστήμιο. Δεν είχα κανέναν σκοπό, βέβαια, να ασχοληθώ με το αντικείμενο της σχολής. Είχε μπει το νερό στο αυλάκι.

Δεν σας τράβηξε η κοινωνιολογία…

Δεν με τράβηξε, όμως ήταν πολύ ενδιαφέρουσες οι γνώσεις που πήρα. Έχουν περάσει αρκετά χρόνια πια, τα έχω αφήσει πίσω μου όλα αυτά, αλλά είχε ενδιαφέρον το κλίμα του πανεπιστημίου. Γνώρισα πολύ κόσμο. Τα ερεθίσματα βοηθούσαν στον σχηματισμό της προσωπικότητας και γενικώς η γνώση δεν πάει χαμένη.

Οπότε, φαντάζομαι πως εκείνα τα χρόνια πηγαίνατε πρώτα στη σχολή και τα απογεύματα δημιουργούσατε καλλιτεχνικά;

Ναι, κάπως έτσι.

Στα παιδικά βιβλία γενικώς δεν μου δίνουν πολλές κατευθυντήριες: αφού έχουμε κλείσει τη συμφωνία, κάνω δυο σαλόνια ως δείγματα και τα στέλνω, αλλά τις περισσότερες φορές, μου λένε απλώς: «προχώρα». 

Πόση ελευθερία έχετε κατά την εικονογράφηση; Πού τελειώνουν τα όρια του συγγραφέα και πού ξεκινούν αυτά του εικονογράφου;

Αυτό εξαρτάται από τον εκδοτικό οίκο και από τον συγγραφέα. Έχω υπάρξει τυχερός στις συνεργασίες μου μέχρι τώρα, δεν έχω αντιμετωπίσει προβλήματα πέρα από μικροδιορθώσεις, ουσιαστικά. Σε γενικές γραμμές μού δίνουν χώρο να δουλέψω. Επίσης, ξέρουν ότι παίρνουν έναν άνθρωπο που κάνει μια συγκεκριμένη δουλειά, οπότε περιμένουν ένα αντίστοιχο αποτέλεσμα.

Γενικά, θεωρώ πως τον εικονογράφο πρέπει να τον αφήνεις ελεύθερο μέχρι ένα σημείο. Και εγώ δεν πρόκειται να κάνω τα δικά μου, θα σεβαστώ ένα κείμενο που δεν είναι δικό μου και που πρέπει να το αποδώσω σε εικόνα.

Στα παιδικά βιβλία γενικώς δεν μου δίνουν πολλές κατευθυντήριες: αφού έχουμε κλείσει τη συμφωνία, κάνω δυο σαλόνια ως δείγματα και τα στέλνω, αλλά τις περισσότερες φορές, μου λένε απλώς: «προχώρα».

Μαζί με την Κάλλια Σπανουδάκη έχετε δημιουργήσει τη σειρά «Μαξ και Λόη», στην οποία δύο παιδιά ταξιδεύουν στο παρελθόν με μία χρονομηχανή και ανακαλύπτουν διαφορετικά στάδια της εξέλιξης του σύμπαντος και της ανθρωπότητας. Είναι μια πρόκληση να εικονογραφήσετε διαφορετικά μεταξύ τους σκηνικά, διαφορετικές χρονικές περιόδους;

Ήταν πρόκληση, γιατί ξεκινήσαμε με το σύμπαν και καταλήξαμε στις πρώτες πόλεις και τους πρώτους ανθρώπους, οπότε η σειρά είχε τελείως άλλη λογική στην αρχή. Ήταν πρόκληση να υπάρχει μια συνέχεια, αλλά δεν θεωρώ πως με δυσκόλεψε πολύ, γιατί τα έκανα με τη σειρά, δεν ήταν ότι πήγα από το έκτο στο πρώτο βιβλίο.

Υπήρξε μια πορεία από το ένα στο άλλο, μια χρονική πορεία, και επίσης, ήξερα περίπου ποια θα είναι τα επόμενα βιβλία. Οπότε είχα εξαρχής στο μυαλό μου ένα σχέδιο για το πώς θα πάει όλη η σειρά.

Κάνατε κάποια έρευνα;

Βέβαια, τα βιβλία γνώσεων χρειάζονται και έρευνα πέρα από τη φαντασία, γιατί μιλάς για κάτι πραγματικό. Παρόλο που η εικονογράφηση πάντα γίνεται με μια ελευθερία, δεν μπορείς να μην λάβεις υπόψη σου την πραγματική διάσταση όσων εικονογραφείς. Κυρίως διαδικτυακά ψάχνω. Για τους αστερισμούς, βέβαια, μου είχε δώσει η Κάλλια ένα βιβλίο που τους είχε αναλυτικά και με βοήθησε πολύ, γιατί έχανες λίγο την μπάλα με τις γραμμές, τα αστέρια, γινόταν χαμός.

Μια πρόσφατη δουλειά σας είναι το βιβλίο Όταν κλαίω της Λίνας Μουσιώνη (εκδ. Μεταίχμιο). Βλέπουμε αρκετές φωτεινές ή πολύχρωμες εικόνες σε ένα βιβλίο με κεντρικό θέμα… τα δάκρυα. Τι επιτυγχάνεται με αυτή την αντίθεση; Με ποιους τρόπους προσεγγίσατε αυτό το ιδιαίτερο θέμα; 

Πολύ ιδιαίτερο βιβλίο και κείμενο. Είναι από τα αγαπημένο μου των τελευταίων ετών, να σου πω. Ακριβώς για αυτό: είναι ένα κείμενο που το διαβάζεις και δεν είσαι σίγουρος ακριβώς τι να φτιάξεις. Αυτή είναι μεγάλη πρόκληση. Ενώ τα βιβλία γνώσεων είναι πιο συγκεκριμένα.

Δούλεψα αρκετά αυθόρμητα. Έκανα διάφορα τεστ στην αρχή και πέταξα πολύ υλικό. Αλλά συνήθως έτσι κινούμαι. Δεν υπάρχει κάποια συνταγή. Διαβάζοντας το κείμενο κάθε σαλονιού, έρχεται μια εικόνα στο μυαλό. Τόσο απλό ή τόσο περίπλοκο, αλλά αυτό είναι.

Τι δεν δούλευε δηλαδή σε αυτά που πετάξατε;

Πάντα έτσι εργάζομαι, κάνω προσχέδια με τους πιο σημαντικούς χαρακτήρες, αλλά και για τη δημιουργία των σαλονιών. Κάποια πράγματα δεν διορθώνονται στον υπολογιστή, κυρίως ό,τι αφορά το χρώμα. Δεν έχω μια ξεκάθαρη απάντηση, κάτι δεν πάει καλά όταν δεν μου αρέσει ή όταν δεν συνδέεται σωστά με το κείμενο, όταν δεν το δίνει όπως πρέπει.

Τα προσχέδια χαρακτήρων τα δίνετε στον συγγραφέα, για να πάρετε το οκέι;

Όχι όλα. Θα διαλέξω τα πιο αντιπροσωπευτικά. Με κάποιους το συζητάμε. Έχω κάνει μια δουλειά στον Κλειδάριθμο που δεν έχει βγει ακόμα, με την Αλεξάνδρα Μπουσίου. Έχουμε κάνει μαζί προηγουμένως το βιβλίο Ήταν ένα ψαρόνι. 

Ο νέος χαρακτήρας είναι μια ανεμώνη, την οποία δουλέψαμε πολύ με την Αλεξάνδρα. Είχα στείλει μια άλλη μορφή αρχικά, αρκετά διαφορετική. Θεωρούσε πως δεν θα πολυέβγαινε και δεν είχε άδικο, θα δημιουργούσε προβλήματα. Το βρήκαμε μαζί.

Επίσης, έχετε συνεργαστεί με την Ελένη Σβορώνου σε δύο βιβλία που εξηγούν στα παιδιά σημαντικά γεγονότα της Νεοελληνικής Ιστορίας (Επανάσταση, τον δρόμο προς τη Μικρασιατική Καταστροφή κλπ). Πώς το σχέδιο βοηθά τα παιδιά να κατανοήσουν σύνθετες ιστορικές καταστάσεις;

Νομίζω πως στην προκειμένη περίπτωση το κείμενο τα βοηθάει να κατανοήσουν δύσκολες καταστάσεις όπως ο πόλεμος, ο ξεριζωμός. Είναι βιβλία που δεν θα μπορούσαν να σταθούν χωρίς το κείμενο, μόνο με την εικόνα, σε αντίθεση με άλλα, πιο ποιητικά έργα. Ο συγγραφέας αναλαμβάνει να απλοποιήσει δύσκολες έννοιες και να τις μεταφέρει, το σχέδιο συμπληρώνει τη δουλειά του. 

Αυτό που έκανα και θεωρώ πως πρωτοτύπησα ήταν να δείξω με πιο παιδικό τρόπο τους ήρωες της Επανάστασης. Μουστάκια έχουν όλοι, βέβαια, χωρίς μουστάκια δεν γίνεται! Αλλά νομίζω πως τους έφτιαξα πιο πολύ σε στιλ «γαλατικό χωριό». Κάπως έσπασα την κλασική εικόνα τους. Πάλι έκανα έρευνα, βρήκα τι κρατούσαν, τι φόραγαν, αλλά μετά, καθώς δούλευα, δεν κοιτούσα τίποτα από όλα αυτά. Ήθελα να κάνω μια αφαιρετική δουλειά, πιο ελεύθερη.

Έχετε κάνει και μια συνεργασία στο εξωτερικό, εικονογραφώντας το βιβλίο Snail Trail της Cigalle Hanaor. Πόσο εύκολο είναι ένας Έλληνας εικονογράφος να διασχίσει τα σύνορα της χώρας του καλλιτεχνικά;

Δεν είναι πολύ εύκολο, αν δεν έχεις ατζέντη. Εγώ δεν έχω, ουσιαστικά ο εκδοτικός με βρήκε μέσα από το διαδίκτυο πάλι, από τη σελίδα του Instagram. Είναι το μόνο βιβλίο που έχω κάνει αυτοτελώς στο εξωτερικό, αλλά, επίσης, ένα σχέδιό μου έχει συμπεριληφθεί σε μια πολωνική, συλλογική έκδοση.

Δεν είμαι σίγουρος αν θέλω να μπω σε όλο αυτό. Είχα στείλει κάποια στιγμή σε agencies που μου άρεσαν, τους είδα και στο Φεστιβάλ της Μπολόνιας που είχα πάει, άκουσα γνώμες. Τα agencies έχουν τη λογική: «Για να σε πάρω και να σε πουλήσω, πρέπει να κάνεις ένα συγκεκριμένο πράγμα». Δεν γίνεται δηλαδή να σε προωθούν και για παιδικά βιβλία και για editorial. Έτσι λειτουργεί η αγορά και ο καπιταλισμός, με ταμπέλες.

Είχα στείλει κάποια στιγμή σε agencies, δεν έγινε κάτι, μετά έπαψε να με απασχολεί. Όχι πως θα ήταν άσχημο να προχωρήσω, αλλά δεν το έχω κυνηγήσει αρκετά.

Γιατί θα ήταν καλό για τα παιδιά να ζωγραφίζουν περισσότερο και να ασχολούνται με τα εικαστικά; Στην εκπαίδευση, το μάθημα το καλλιτεχνικών έχει περιοριστεί σημαντικά. Προτείνετε ένα-δυο πρακτικά κόλπα.

Νομίζω ότι τα παιδιά το έχουν έμφυτο αυτό. Δεν δυσκολεύονται πολύ, εγώ έτσι έχω δει. Είμαστε τρεις τέσσερις ενήλικες στο δωμάτιο και ένα παιδί, που βαριέται. Τι θα κάνει; Θα ζωγραφίσει.

Μην μπει στο κινητό…

Κάποια θα μπουν στο κινητό, αλλά κάποια θα ζητήσουν ένα χαρτί και ένα μολύβι για να ζωγραφίσουν. Παρά την άνοδο της τεχνολογίας, παρά το κόλλημα. Μπορούν να κάτσουν ώρες στα tablet, αν τα αφήσεις, αλλά αν τους βάλεις έναν περιορισμό, με την ίδια ευχαρίστηση ένα παιδί θα ζωγραφίσει. Αυτό είναι το φοβερό με τα παιδιά, το έχουν μέσα τους. Εμείς απλώς τους δίνουμε τις αφορμές και τα υλικά.

Έχετε ασχοληθεί με τη διδασκαλία;

Δεν το έχω σκεφτεί. Επίσης, δεν είναι εύκολο να πάω σε ένα κέντρο γιατί δεν έχω επίσημες σπουδές στο αντικείμενο. Θα μπορούσα να το κάνω κάποια στιγμή, αλλά δεν το έχω επιχειρήσει.

Η γενικότερη απαξίωση της πολιτείας για τα καλλιτεχνικά σάς προβληματίζει;

Ναι, η απαξίωση του κράτους απέναντι σε όλο το φάσμα των τεχνών είναι τρομερή. Το τελευταίο διάστημα είδαμε τόσα πολλά μικρά βιβλιοπωλεία να κλείνουν. Όσον αφορά στα καλλιτεχνικά στα σχολεία, σε σχέση με τη δική μου γενιά έχουν βελτιωθεί πολύ, δεν τίθεται συζήτηση, τουλάχιστον πια υπάρχει η προσπάθεια έστω να γίνεται το μάθημα. Αλλά νομίζω πως πιο πολύ εξαρτάται από την όρεξη και τις πρωτοβουλίες του δασκάλου.

Ένας καλός εικονογράφος πρέπει να είναι και φανατικός αναγνώστης ή δεν έχει και τόση σημασία;

Ήμουν πάντα αναγνώστης, φανατικός δεν θα το έλεγα. Διάβαζα αρκετή λογοτεχνία και δοκίμια – κυρίως λογοτεχνία. Αυτό που τράβηξε τις εκδόσεις Ίκαρος και με προσέγγισαν ήταν κάτι εξώφυλλα που είχα κάνει μόνος μου, μια σειρά για διάσημους τίτλους, τη Μεταμόρφωση του Κάφκα, τον Άρχοντα των μυγών, κάποια κλασικά έργα. Είχα κάνει έξι εφτά, ήταν αρκετά δημιουργικά, τα είδε ο Ίκαρος και μου πρότεινε τη συνεργασία.

Γενικά, με τη λογοτεχνία ασχολούμαι, όχι τόσο από μικρό παιδί, κυρίως από την εφηβεία και τη μετεφηβεία.

Υπήρχαν κάποια βιβλία ή καλλιτέχνες και εικαστικοί που θεωρείτε πως σας διαμόρφωσαν; Κάποιο παιδικό βιβλίο;

Κοίταξε, εμείς, ως γενιά, η αλήθεια είναι πως κυρίως είχαμε τα βιβλία του Κυριτσόπουλου. Εκείνα τα χρόνια όμως δεν είχα στο μυαλό μου ότι μπορεί να ασχοληθώ με αυτό. Από όταν ξεκίνησα να ασχολούμαι με τις Τέχνες, πέρασα από διάφορα στάδια. Με επηρέασε πολύ το Νταντά και οι πρωτοπορίες του 20ού αιώνα. Όσον αφορά τη γραφιστική, μου αρέσει η σχολή των Πολωνών, που έχουν μεγάλη παράδοση σε εξώφυλλα. Έκαναν γραφιστικές δουλειές σε δίσκους, βιβλία, αφίσες – ιδίως για τις αφίσες τους είναι πολύ γνωστοί. Στα πρώτα κυρίως εξώφυλλά μου για τον Ίκαρο φαίνεται αυτή η επιρροή.

Ένα από τα παλαιότερα κολάζ του Χρήστου Κούρτογλου

Στην πορεία κατέφυγα περισσότερο στη ζωγραφική. Τα κολλάζ που έκανα αρχικά, πριν μπω στον επαγγελματικό χώρο, ήταν πιο ελεύθερες δουλειές. Όταν άρχισαν οι επαγγελματικές δουλειές, άρχισε κάπως να «απλοποιείται» το ύφος, πώς να το πω, για να υπηρετεί τα κείμενα. Το στυλ των κολλάζ που έκανα προηγουμένως, δεν μπορεί να υπηρετήσει ένα κείμενο εύκολα, γιατί το τελικό έργο εξαρτάται από το υλικό που θα βρεις αρχικά από τις φωτογραφίες, οπότε αναγκάστηκα να αφήσω το φωτογραφικό κομμάτι πίσω μου και για ένα διάστημα έκανα κολλάζ πιο πολύ με σχήματα και σχέδια.

Ας κάνω πιθανώς την ερώτηση ενός αρχάριου: υπάρχει θέμα με τα δικαιώματα των φωτογραφιών που βρίσκετε για το κολλάζ;

Τα περισσότερα που έκανα εγώ είχαν υλικό από παλιά περιοδικά ραπτικής που είχε η μητέρα μου, από τα τέλη της δεκαετίας του ‘70 και του ‘80. Είχαν παλιές φιγούρες που τώρα φαίνονται vintage, ας πούμε, και ταίριαζαν πολύ. Τώρα, τι να σου πω, δεν είμαι βέβαιος… Δεν χρησιμοποιείς αυτούσια μια φωτογραφία, παίρνεις ένα κομμάτι από εδώ, ένα από εκεί, παίρνεις το κεφαλαίο γράμμα από ένα κείμενο διαφήμισης και το κολλάς κάτω από ένα καράβι. Δημιουργείς μια εικόνα που έχει εκ νέου δικαιώματα.

Κόμικς διαβάζατε;

Διάβαζα πολύ τη Βαβέλ.

Κλασική επιρροή, για τους πάντες. Και το περιοδικό 9;

Ναι, και το 9. Αλλά ιδίως τη Βαβέλ, την οποία έβρισκα μεταχειρισμένη στο Μοναστηράκι μετά το σχολείο. Έπαιρνα και αντέγραφα σκιτσάκια με χρώματα, δοκίμαζα πράγματα. Μου άρεσε πολύ και ο Λέανδρος, το κόμικ Η χωματερή, που ήταν και αισθητικά άρτιο και πολιτικά σωστό.

Δεν έχω ασχοληθεί με τα κόμικς επαγγελματικά, αν και είχα πάρει κάποτε μέρος σε έναν διαγωνισμό του 9, με έναν φίλο που είχε γράψει το σενάριο, και είχαμε φτάσει ως την τελική φάση.

Η συνεργασία με τον Ίκαρο ξεκίνησε από τα εξώφυλλα που είχατε αναρτήσει σε κάποιο blog;

Είχαν πάει καλά στο ίντερνετ, υπήρχε ένα blog που ήταν πολύ γνωστό τότε και γενικά «έφτιαχνε» κόσμο. Είχε πάρα πολλούς ακολούθους, σε έβαζαν μέσα και κάπως έβρισκες δουλειά.

Άλλες εποχές του ίντερνετ τότε…

Ναι. Θυμήθηκα τις προάλλες τον άνθρωπο που το είχε, είπα: «κάτσε ρε συ, τι να κάνει άραγε τώρα;» και τον αναζήτησα στο διαδίκτυο. Πλέον έχει έναν λογαριασμό στο Instagram, όπως όλοι μας. Τότε ξεχώριζες πιο εύκολα, τα εξώφυλλα που είχα κάνει πήραν πολλά repost και κάπως έτσι τα είδε ο Ίκαρος και το Φεστιβάλ Αθηνών και επικοινώνησαν μαζί μου. Ήταν κάπως πρωτοποριακό αυτό, να υπάρχει ένα site, ένα blog, πώς να το πω, που συγκεντρώνει δουλειές. Τώρα έχουμε έναν ωκεανό από δημοσιεύσεις…

Πού γεννηθήκατε; Σε τι περιβάλλον μεγαλώσατε ως προς τη σχέση με το βιβλίο και την τέχνη; Είχατε καλλιτεχνικά ερεθίσματα;

Όχι ιδιαίτερα, οι γονείς μου δεν ασχολούνταν ιδιαίτερα με αυτά. Εντάξει, παιδικά βιβλία μάς διάβαζαν, κάποια θέατρα πηγαίναμε, ωστόσο δεν ήταν μια καλλιτεχνική οικογένεια. Δεν ξέρω πώς προέκυψε, έπαιρνα μόνος μου ερεθίσματα από εδώ και από εκεί, από εκθέσεις. Στο σχολείο τα καλλιτεχνικά ήταν αρκετά ανοργάνωτα, δεν σε ωθούσαν να ασχοληθείς με το αντικείμενο.

Μια ταινία του Μπασκιά που είχα δει με είχε επηρεάσει πολύ, μου είχε κάνει μεγάλη εντύπωση σε νεαρή ηλικία. Δεν είχα ξαναδεί κάτι παρόμοιο, «Downtown 81» είναι ο τίτλος. Ακολουθεί τον Μπασκιά στους δρόμους της Νέας Υόρκης, τον δείχνει να ζωγραφίζει σε κλαμπ, να πηγαίνει από εδώ και από εκεί. Με είχε γοητεύσει αυτή η ζωή. Η τέχνη του Μπασκιά έχει κάτι το ξεχωριστό, μια παιδικότητα, αλλά ταυτόχρονα ξεφεύγει από αυτή.

Ο Ζαν Μισέλ Μπασκιά στην ταινία «Downtown 81»

Ποια είναι η αγαπημένη σας τεχνική εικονογράφησης;

Τα τελευταία χρόνια δουλεύω κυρίως στο χέρι. Την είχα αφήσει τη ζωγραφική, δούλευα πολύ στον υπολογιστή γιατί δεν είχα πολλή εμπιστοσύνη στον εαυτό μου κάποτε, όντας αυτοδίδακτος στο κομμάτι αυτό.

Μολύβια, πενάκια και πινέλα από το γραφείο του Χρήστου Κούρτογλου

Σταδιακά, την ξανάπιασα, δεν ξέρω γιατί, απλώς γεννήθηκε η ανάγκη. Έβλεπα και άλλους: έχω μια κολλητή φίλη, την Πέρσα Ζαχαριά, που δουλεύει στο χέρι και μου είπε πως έκανε κάτι ακουαρέλες και με παρακίνησε. Είναι καταπληκτική η αίσθηση του να ζωγραφίζεις στο χέρι. Αυτό που ονομάζουμε «προσωπικό στιλ» φαίνεται περισσότερο όταν δουλεύεις στο χέρι, γιατί η διαδικασία εμπεριέχει τη χειρονομία, το πώς θα σχεδιάσεις, το πώς θα απλώσεις το χρώμα. Όλα όσα κάνει ο καθένας με διαφορετικό τρόπο.

Οπότε ξανακόλλησα και άρχισα να δουλεύω επαγγελματικά με αυτόν τον τρόπο. Στην αρχή διόρθωνα πάντα στον υπολογιστή, πλέον δεν διορθώνω τίποτα. Απλώς τα σκανάρω.

Μπορεί να βρεις μια φράση μέσα στο βιβλίο που να σου δώσει ολόκληρο το εξώφυλλο. Οι συνόψεις δεν σε καλύπτουν, προορίζονται για αυτόν που θα διαβάσει το βιβλίο ως απλός αναγνώστης. Αλλού θα εστιάσω εγώ. 

Πώς θα χαρακτηρίζατε το στυλ σας;

Δεν είμαι βέβαιος για αυτή την απάντηση. Είναι πιο εύκολο να χαρακτηρίζουν άλλοι το στυλ σου, και είτε να εκπλήσσεσαι είτε να συμφωνείς. Σίγουρα το ύφος μου έχει μια παιδικότητα, ακόμα και στα ενήλικα έργα. Από εκεί και έπειτα, εξαρτάται από το κείμενο. Προσαρμόζομαι κάθε φορά: εξαρτάται από το αν δουλεύω πάνω σε κάποιο εξώφυλλο, σε κάποια έκδοση της Καθημερινής...

Υλικά που χρησιμοποιεί ο Χρήστος Κούρτογλου

Μου αρέσει όταν κάποιοι αναγνωρίζουν τη δουλειά μου με το πού την πιάνουν στα χέρια τους, αλλά ακόμα και τα εξώφυλλά μου διαφέρουν μεταξύ τους. Κάθε φορά, προσπαθώ να βάζω κάτι από το βιβλίο μέσα στο έργο. Στην Εκπνοή, για παράδειγμα, το σχέδιο είναι πιο αφηρημένο, στο Σπίτι με ονόματα μοιάζει με κολάζ. Το κοινό στοιχείο στα μέρη της σειράς του Ικάρου είναι η χειροποίητη τυπογραφία. Άμα πιάσεις, όμως, ξεχωριστά κάθε εξώφυλλο, θα δεις τις αλλαγές.

Αυτές οι αλλαγές σηματοδοτούν ένα πέρασμα καλλιτεχνικά;

Ένα μεγάλο έγινε, το ότι άρχισα να δουλεύω στο χέρι πριν από πέντε έξι χρόνια. Δηλαδή, τα πρώτα έργα ήταν κυρίως κολλάζ και πλέον είναι ζωγραφικά. Μικροαλλαγές γίνονται συνεχώς, αλλά η μεγάλη ήταν αυτή.

Ας μείνουμε λίγο στα εξώφυλλα: Ποια είναι τα «μυστικά» της εικονογράφησης ενός εξωφύλλου; Πώς πρέπει να προετοιμάζεται ο εικονογράφος; Διαβάζετε όλα τα βιβλία πριν καταλήξετε για το εξώφυλλό τους;

Ναι, τα διαβάζω ολόκληρα. Συνήθως μου στέλνουν ένα κείμενο προ επιμέλειας. Είναι χρονοβόρο, αλλά είναι μέσα στη διαδικασία. Δεν γίνεται διαφορετικά, μπορεί να βρεις μια φράση μέσα στο βιβλίο που να σου δώσει ολόκληρο το εξώφυλλο. Οι συνόψεις δεν σε καλύπτουν, προορίζονται για αυτόν που θα διαβάσει το βιβλίο ως απλός αναγνώστης. Αλλού θα εστιάσω εγώ.

Βλέπω την ιστορία οπτικά, σημασία έχουν συγκεκριμένες σκηνές, η αισθητική, ακόμα και μια φράση που μπορεί να περικλείει όλο το νόημα και τα αντικατοπτρίζει το βιβλίο σωστά. Οι εικονογράφοι θα χρειάζονταν άλλου είδους «συνόψεις».

Σας τρομάζει η άνοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης; Πιστεύετε ότι υπάρχει πιθανότητα να αντικατασταθείτε από το AI;

Κάποια στιγμή, ναι. Πόσο σύντομα θα γίνει αυτό δεν το ξέρουμε, αλλά μάλλον έχει ξεκινήσει να συμβαίνει ήδη. Έχουν βγει ολόκληρα παιδικά βιβλία από Τεχνητή Νοημοσύνη.

Να μην επιτρέψουμε στην ΤΝ να χρησιμοποιεί τα πρωτότυπα έργα ούτε ως σημεία αναφοράς.

Θα διαβάζατε κάτι τέτοιο;

Όχι, ούτε θα το έπαιρνα ως δώρο σε κάποιο παιδί. Σε καμία περίπτωση. Αλλά μιλάμε για το παρόν, έτσι; Θεωρώ πως πρέπει να μπουν κάποιες δικλίδες ασφαλείας σε αυτό το ζήτημα, γιατί αλλιώς πολύς κόσμος θα χάσει τη δουλειά του.

Ποιες θα ήταν αυτές;

Στη δικιά μας περίπτωση, η άμυνα θα μπορούσε να λειτουργήσει μέσω δικαιωμάτων. Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν λειτουργεί αυτόνομα, έχει κάποιες εικόνες ως αναφορές. Της βάζεις τον Μιγιαζάκι και σου βγάζει κάτι αντίστοιχο. Αν της βάλεις τα δικά μου, θα βγάλει πάλι κάτι αντίστοιχο. Μάλλον θα πρέπει να μπουν κάποιοι περιορισμοί από τα κράτη. Να μην της επιτρέψουμε να χρησιμοποιεί τα πρωτότυπα έργα ούτε ως σημεία αναφοράς.

Με την άνοδο της ΤΝ χαίρομαι ακόμα περισσότερο που άρχισα να δουλεύω στο χέρι. Νομίζω πως φτιάχνω κάτι που δεν μπορεί να το κάνει η μηχανή.

Εσείς, σε ποιο βαθμό χρησιμοποιείτε τα νέα τεχνολογικά εργαλεία;

Εντάξει, καμιά φορά μπαίνω στο ChatGPT και το ρωτάω πράγματα. Αλλά όχι σε συχνή βάση.

Σχεδιαστικά;

Όχι, δεν μπαίνω σε αυτή τη λογική. Ίσα ίσα, με την άνοδο της ΤΝ χαίρομαι ακόμα περισσότερο που άρχισα να δουλεύω στο χέρι. Νομίζω πως φτιάχνω κάτι που δεν μπορεί να το κάνει η μηχανή.

Τα μελλοντικά σας σχέδια ποια είναι;

Περιμένω να βγει ένα παιδικό στον Καλέντη και ένα ακόμα, που φτιάξαμε με την Αλεξάνδρα Μπουσίου, στον Κλειδάριθμο. Και το σημαντικότερο: φτιάχνω το δικό μου παιδικό βιβλίο ως συγγραφέας και εικονογράφος. Το έχει εγκρίνει ο Ίκαρος. Είναι η πρώτη μου απόπειρα με δικό μου κείμενο, το ευχαριστιέμαι, το φτιάχνω σιγά σιγά.

Τι θέμα θα έχει;

Δεν μπορώ να πω πολλά, γιατί δεν ξέρω πότε θα βγει. Να σου πω τον τίτλο: Σκύλοι με ρόδες. Είναι ένα μοντέρνο παραμύθι. Ευχαριστιέμαι τη διαδικασία, είναι η πρώτη φορά που το κάνω. Συνήθως, παρά την ελευθερία που αναφέραμε πριν, έχω να δώσω λόγο σε έναν συγγραφέα, τώρα λογοδοτώ μόνο στον εαυτό μου. Είναι κάτι διαφορετικό. Και πάλι βέβαια κάνω τεστ, πετάω, ξαναδοκιμάζω…

Καλοτάξιδο να είναι!

Να είσαι καλά!