Φύση μέσα στην πόλη: Το τελευταίο δέντρο, το μεγάλο πάρκο, το περιαστικό δάσος – Τρία βιβλία για παιδιά

Πόλεις στις οποίες οι τσιμεντένιοι όγκοι μοιάζουν να εγκλωβίζουν τον κάτοικο στα σπλάχνα τους, δρόμοι εχθρικοί όπου η ταχύτητα και η οδηγική αγένεια δεν επιτρέπουν στους πεζούς να κινηθούν ελεύθερα, ελάχιστες νησίδες πράσινου με τη φύση να ασφυκτιά και να βρίσκεται συνέχεια υπό «διωγμό», λιγοστοί δημόσιοι χώροι που επιτρέπουν στο ελάχιστο το παιχνίδι και την αναψυχή, αποτελούν συνιστώσες της κοινής αστικής εμπειρίας. Μιας εμπειρίας κατοίκησης που αποκόπτει τον κάτοικο από τον δημόσιο χώρο, δρα ανασχετικά στη σχέση με το φυσικό περιβάλλον, δημιουργώντας συνθήκες μιας ποιοτικά χαμηλής καθημερινότητας.

Στις τρεις ιστορίες που προτείνονται, τα παιδιά είναι οι πρωταγωνιστές μιας νέας στάσης ζωής που αντιστέκεται στην ηγεμονία του μπετόν και στην ερημοποίηση των αστικών σχέσεων

Σε αυτή την πραγματικότητα, όπου όλα μοιάζουν εχθρικά και αφύσικα, τα παιδιά δεν βρίσκουν διεξόδους και την ευκαιρία να βιώσουν τη χαρά του παιχνιδιού σε φιλόξενο δημόσιο χώρο. Η ανάπτυξη των κινητικών και αισθητηριακών τους ικανοτήτων, η κοινωνικοποίηση σε πλαίσια που να προάγουν τη σχέση με τη φύση και τους άλλους μοιάζουν να αποτελούν κατάσταση πολυτέλειας παρά αυτονόητη συνθήκη κατοίκησης και εμπειρίας. Στις τρεις ιστορίες που προτείνονται, τα παιδιά είναι οι πρωταγωνιστές μιας νέας στάσης ζωής που αντιστέκεται στην ηγεμονία του μπετόν και στην ερημοποίηση των αστικών σχέσεων, προτείνοντας μια άλλη σχέση με το χώρο και ένα άλλο βλέμμα για τον κόσμο.

Το τελευταίο δέντρο στην πόλη (μτφρ. Αργυρώ Πιπίνη, εκδ. Διόπτρα) του Πίτερ Κάρναβας

Ο Πίτερ Κάρναβας [Peter Carnavas] γράφει και ζωγραφίζει την ιστορία του μικρού Έντουαρντ, ο οποίος ζει στην «έρημο» μιας μεγαλούπολης. Ο Έντουαρντ, μαζί με την κατοικίδια πάπια του και το μικρό κόκκινο ποδηλατάκι του, περιπλανιέται στην πόλη, όπου κτήρια, δρόμοι, άνθρωποι έχουν αποκτήσει πια το ίδιο μουντό χρώμα.

Ο μικρός Έντουαρντ κατευθύνεται στο μοναδικό σημείο της πόλης που ξέρει ότι υπάρχει ο δικός του κρυμμένος θησαυρός: το τελευταίο, μεγάλο δέντρο. Για το παιδί, αυτό το δέντρο είναι το προσωπικό του καταφύγιο˙ σκαρφαλώνει στα μεγάλα κλαδιά, κάθεται αναπαυτικά, διαβάζει και σκέφτεται, ονειροπολεί και ξεχνάει ότι βρίσκεται στην πολύβουη, σχεδόν «εξωγήινη» πόλη.

Μέχρι που μια μέρα το δέντρο που τόσο αγαπούσε έχει κοπεί. Ο Έντουαρντ βιώνοντας το πρωτόγνωρο πένθος για το μοναδικό σημείο ουσιαστικής ζωής μέσα στον αστικό λαβύρινθο, χάνει την αίσθηση του σκοπού. Όλες οι μέρες είναι ίδιες. Μέχρι που μια μικρή υπόσχεση πράσινου εμφανίζεται με τη μορφή ενός ξεχασμένου κλαδιού από το αγαπημένο δέντρο. Αυτό το πρασινισμένο ακόμα κλαδάκι θα γίνει το αντικείμενο της συστηματικής φροντίδας του τρυφερού αγοριού μέχρι που μια μέρα, στις περιπλανήσεις του, θα ανακαλύψει ότι δεν είναι μόνος. Υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι, πολλοί, κάθε ηλικίας, οι οποίοι κόντρα στην τυραννία του τσιμέντου έχουν στόχο να μην αφήσουν τα δέντρα να «πεθάνουν».

Ο Carnavas με τρόπο πυκνό και μαζί απλό αφηγείται μια ιστορία με επίπεδα σημασιών που στον πυρήνα της βρίθει τρυφερότητας. Οι σελίδες δίνουν χώρο στις λέξεις-δείκτες να «αναπνεύσουν» και να συγκατοικήσουν με τις εικόνες που απλώνονται μελετημένα στην επιφάνεια του χαρτιού. Το αστικό τοπίο αποδίδεται με μονοχρωμίες και τονικότητες στη γκάμα της ώχρας, και του γκρι, ενώ η φιγούρα του Έντουαρντ, του φυτικού και ζωικού κόσμου αποδίδονται με καθαρά έντονα χρώματα στις γκάμες του πράσινου, του κόκκινου, του μπλε, του κίτρινου. Η αντίστιξη που επιδιώκει ο συγγραφέας-εικονογράφος είναι σημειολογικά προφανής και εύληπτη από τους μικρούς αναγνώστες. Η προσεγμένη έκδοση ελκύει τα παιδιά, ενώ οι παιδαγωγοί μπορούν να στήσουν πρωτότυπα διδακτικά σενάρια με κέντρο το περιβάλλον και την πόλη με αφορμή Το τελευταίο δέντρο στην πόλη.

Πολύ ψηλά (μτφρ. Πετρούλα Γαβριηλίδου, εκδ. Μάρτης) του Ματ Χαντ

Ένα πολύχρωμο βιβλίο, όπου κάθε σελίδα αφηγείται και μια περιπέτεια στην πόλη. Πατέρας και αγόρι περιδιαβαίνουν στον αστικό ιστό, σε μια πορεία τεθλασμένη και μαγική στα μάτια του μικρού παιδιού. Η πόλη, στην ιστορία του Ματ Χαντ, μοιάζει περισσότερο σαν ένας τόπος όπου θαύματα, κρυμμένες απειλές αλλά και αστικοί «θησαυροί» συμπλέκονται, συγκροτώντας παλίμψηστο χώρων, τρόπων, ανθρώπων. Ο μικρός γιος κάθε Κυριακή, μαζί με τον πατέρα και οδηγό του στην περιπέτεια, περιπλανώνται στην πόλη.

Καθισμένος στους ώμους του προστατευτικού πατέρα, ο μικρούλης της ιστορίας μπορεί να παρατηρεί σχεδόν περισκοπικά, πότε εστιασμένα και πότε προοπτικά. Έτσι όλα μπορούν να αποτελέσουν μικρές ή μεγάλες ανακαλύψεις, συντελώντας σε έναν προσωπικό χάρτη της πόλης, που ο μικρός πρωταγωνιστής οργανώνει μέσα από την παρατήρηση και τα αισθήματα που αυτή ενεργοποιεί. Η άσφαλτος με τις κολλημένες τσίχλες, τα ρούχα και το περπάτημα των ανθρώπων, ο ουρανός, οι απρόσμενες συναντήσεις με γνωστούς, οι βιτρίνες με κάθε λογής εμπορεύματα μαγνητίζουν το βλέμμα του παιδιού, που σαν μικρός περιηγητής και περιπλανώμενος μαζί αναζητά το σημείο «χ», στον χάρτη με τον θησαυρό. Και ο αληθινός θησαυρός σύμφωνα με τον συγγραφέα δεν είναι κάποιο εμπόρευμα ή κάποιο πολύτιμο μέταλλο.

Ο θησαυρός είναι το μεγάλο πάρκο στις παρυφές της πόλης, στο αστικό όριο. Δέντρα, θάμνοι, η χλόη, τα πουλιά και τα μικρά ζωάκια, οι πασχαλίτσες και οι βάτραχοι στη λίμνη, πάπιες, κύκνοι, αλλά και μυρμήγκια, όλα μαζί συγκροτούν τον «άλλο» κόσμο του μικρού αγοριού, που παρατηρεί και στοχάζεται. Το βλέμμα και οι αισθήσεις, η αναψυχή μαζί με τον πατέρα στη φύση δίνουν το κίνητρο στο παιδί να εξερευνήσει το φυσικό χώρο, δίχως να χρειάζεται πια το καταφύγιο των πατρικών ώμων…

Ο Χαντ προσφέρει μια επίσης λιτή αλλά μεστή αναγνωστική εμπειρία για τους μικρούς αναγνώστες, οι οποίοι μπορούν άνετα να ταυτιστούν με το αγόρι της ιστορίας. Οι εικόνες που επιμελείται είναι αντιστικτικά πλούσιες σε χρώμα, ύλες και οπτικές. Το βλέμμα για τον Χαντ είναι οπωσδήποτε ο οδηγός μας στην αστική και περιαστική περιπέτεια που παρουσιάζει, καθώς τα οπτικά ερεθίσματα στις σελίδες της σκληρόδετης έκδοσης είναι πολλά˙ ο εικονογραφημένος κόσμος που προτείνει τείνει να είναι μια περιπέτεια χρωμάτων και καταστάσεων. Η αστική περιπλάνηση και η πορεία στο μεγάλο πάρκο συντάσσουν ενδιαφέρουσα, σύγχρονη διαλεκτική, με την ιστορία να μπορεί να αποτελέσει και αυτή βάση για διδακτικά σενάρια και θεατροπαιδαγωγικές δράσεις.

Η μυστική ζωή των δέντρων (μτφρ. Σοφία Γρηγορίου, εκδ. Άμμος) του Φίλιπ Μπάντιγκ

Τι γίνεται αν τα δέντρα μπορούσαν να μας μιλήσουν; Μήπως μας παρακολουθούν και επικοινωνούν με το δικό τους τρόπο; Υπάρχει περίπτωση να έχουν μυστικά και να ζουν μια ζωή πολύ διαφορετική από ό,τι φαίνεται και νομίζουμε; Άραγε οι άνθρωποι μπορούν να κατανοήσουν τη φύση και να ζήσουν ως μέρος της; Η μυστική ζωή των δέντρων του Φίλιπ Μπάντιγκ, ο οποίος γράφει το κείμενο και επιμελείται την εικονογράφηση του βιβλίου του, οδηγεί τους μικρούς και μεγάλους αναγνώστες στην καρδιά των δασών, εκεί που ο παλμός των δέντρων χτυπάει δυνατά.

Ο Μπάντιγκ εστιάζει στα δέντρα όχι μόνο ως βιολογικούς οργανισμούς με τις δικές τους ιδιαιτερότητες, ανάγκες, ιδιότητες αλλά και ως κρίσιμα μέρη ενός οικοσυστήματος που εμμένει στη συμβίωση, την αλληλεπίδραση και τη δικτύωση. Έχοντας κατά νου τη δομή ενός πληροφοριακού συστήματος με «δενδροειδή» ανάπτυξη, ο συγγραφέας μας εντάσσει στον κόσμο της επικοινωνίας των δέντρων μέσα από το υπέργειο και υπόγειο σύστημα που διαθέτουν, το οποίο λειτουργεί ως ένα ιδιότυπο «διαδίκτυο».

Για να εισάγει τα παιδιά στην επιστημονική, και γιατί όχι φιλοσοφική γνώση της οικολογίας, της βιολογίας και της κοινωνιολογίας, ο συγγραφέας μεταχειρίζεται παρομοιώσεις και μεταφορές που προσομοιάζουν στον τρόπο που και οι άνθρωποι επικοινωνούν μεταξύ τους, φροντίζουν την οικογένειά τους, αλληλεπιδρούν. Όλα αυτά παρουσιάζονται διηγηματικά στο πρωτότυπο βιβλίο, που διαθέτει λεπτό χιούμορ, ακρίβεια στην πληροφορία και συγχρόνως γλώσσα που ελκύει τους αναγνώστες από 7 χρονών και άνω οι οποίοι θα ενθουσιαστούν μαθαίνοντας. Σε αυτό το ταξίδι, όπου η επιστήμη με την ψυχαγωγία και την έξυπνη εικονική αναπαράσταση συμπλέκονται δημιουργικά, ανακαλύπτουμε τη μαγεία του κόσμου των δέντρων, τους φυσικούς και χημικούς και μηχανικούς τρόπους με τους οποίους τα δέντρα συστήνουν τη δική τους «κοινωνία», ωθώντας όλους σε ενσυνείδητη οικολογική στάση.

Η εικονογράφηση του Μπάντιγκ, με το πράσινο να ηγεμονεύει σε ποικίλους τόνους και αποχρώσεις είναι οπωσδήποτε ευφυής τόσο εικαστικά όσο και ως εναλλακτικό «κείμενο» το οποίο ξεκλειδώνει την πληροφορία και την αναπαριστά με ανάλαφρη ζωγραφική άποψη. Φυσικά το βιβλίο μπορεί να αποτελέσει βάση για μαθήματα τύπου STEAM διδασκαλίας, προσφέροντας τον πυρήνα για έξυπνα διδακτικά, θεατροπαιδαγωγικά, καλλιτεχνικά σενάρια με την χημεία και τη φυσική να παίζουν το δικό τους ρόλο.

*Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.

Επιπλέον ενδεικτική βιβλιογραφία για το θέμα του αστικού πρασίνου και τη σχέση των παιδιών της πόλης με τη φύση:

• Το δέντρο που έδινε, (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου - Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Διόπτρα, 2023) του Σελ Σίλβερσταϊν
• Η φωνή των δέντρων, (εκδ. Μεταίχμιο, 2022) του Θοδωρή Αμπατζή
• Ο κήπος της γιαγιάς μου, (μτφρ. Μαριάνα Ψύχαλου, εκδ. Μικρή Σελήνη, 2025) του Jordan Scott
• Παιχνίδια στο πάρκο, (μτφρ. Γιάννης Καπερναράκος, εκδ. Διόπτρα, 2025) του Magnus Weightman
• Βρέχει φύλλα! (εκδ. Πουά, 2023) του Δημήτρη Μπασλάμ