Στο όνομα του πατέρα: 8 βιβλία για τις αθέατες πλευρές της πατρότητας

Ο ρόλος του πατέρα στον 21ο αιώνα ελάχιστη σχέση έχει με ό,τι γνωρίζαμε μέχρι πρόσφατα. Έχουν πάψει οι άντρες να είναι οι «σκληροί» του σπιτιού και οι κλασικοί «κουβαλητές». Ολοένα και περισσότερο εμπλέκονται συναισθηματικά με τα παιδιά τους και δείχνουν τα συναισθήματά τους. Δεν είναι εύκολη η ψυχολογική μετατόπιση για έναν άντρα, αλλά αν συμβεί είναι λυτρωτική. Επιλέγουμε οκτώ βιβλία που το καθένα με τον τρόπο του εστιάζει σ’ αυτό το νέο μοντέλο πατέρα.

Η ερώτηση που θέτει ήδη από τον τίτλο του βιβλίου του ο σημαντικός Ιταλός ψυχαναλυτής Μάσιμο Ρεκαλκάτι, διατρέχει όλο το βιβλίο του, αλλά και το έργο του. Τι απομένει από τον πατέρα; (μτφρ. Χρήστος Πονηρός, εκδ. Κέλευθος) αναρωτιέται ο συγγραφέας και σημειώνει πως ζούμε σε εποχές όπου το ιδεώδες του πατέρα αρχίζει να καταρρέει. Ένα ακόμη ερώτημα που θέτει το βιβλίο είναι: Τι καθιστά δυνατή τη μετάδοση της επιθυμίας την εποχή της δύσης του Οιδίποδα;

Με πηγές από την ψυχανάλυση (Φρόιντ και Λακάν), τη λογοτεχνία (Ροθ, ΜακΚάρθι) ή τον κινηματογράφο (Κλίντ Ίστγουντ), σκιαγραφείται το πατρικό προφίλ. Κι ίσως αυτό είναι που χρειάζεται να περιμένουμε από έναν πατέρα στη σημερινή εποχή: δηλωτικές πράξεις και μαρτυρίες για την επιθυμία του.

Ο Αργεντινός ψυχαναλυτής Μαρτίν Μπερασάιν με το βιβλίο του Η τρυφερότητα του πατέρα (μτφρ. Γιώτα Ποταμιάνου, εκδ. Μέλλον) εστιάζει στην ιδιαίτερη σχέση που χτίζεται μέρα μερα ανάμεσα στον πατέρα και τα παιδιά του. Ή, μάλλον, χτίζεται όταν ο πατέρας ξεπερνάει τον κοινωνικό «σκόπελο», απόρροια της πατριαρχικής δομής των κοινωνιών μας που θέλει τους άντρες ισχυρούς, άρα συναισθηματικά αποστασιοποιημένους έως και πάγωμένους, αλλιώς όχι μόνο δεν χτίζεται, αλλά γκρεμίζεται αυτομάτως.

Ο Μπερασάιν μάς λέει πως ελάχιστα έχουν ασχοληθεί έως τώρα οι ειδικοί για την επίδραση που έχει η πατρική φιγούρα στα παιδιά. Ωστόσο, αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι τα συναισθήματα δεν είναι προνόμιο ενός μόνο φύλου (του γυναικείου), αλλά είναι καθολικά ανθρώπινες ιδιότητες. Αυτό μας δείχνει πως δεν χρειάζεται να καταφύγουμε σε λογής ανθρωπολογικές μελέτες για να κατανοήσουμε το φαινόμενο της απουσίας (παντελούς ή μέρους) συναισθήματος ή ενσυναίσθησης από τους άντρες. 

Ταυτόσιμη με την οπτική γωνία του Μαρτίν Μπερασάιν είναι κι αυτή του βιβλίου Συναντήσεις με τον Πατέρα (επιμέλεια Γεωργία Τσούμπα & Κατερίνα Τζωρτζακάκη, εκδ. Τόπος). Τη στιγμή που για δεκαετίες είχε παγιωθεί ένα συγκεκριμένο πρότυπο πατέρα, στις μέρες μας αυτή η εικόνα αλλάζει δραστικά.

Ο συναισθηματικός πατέρας, αυτός που εμπλέκεται καθημερινά στα εσωτερικά της οικογένειας και στην παροχή φροντίδας στα παιδιά του, ο πατέρας, εντέλει, που δεν λειτουργεί ως επικυρίαρχος μέσα στην οικία. Κάπως έτσι, η συμπεριφορά του απέναντι στη μητέρα, αλλά και αργότερα στο ίδιο του το παιδί είναι καθοριστική για την ψυχοσυναισθηματική εξέλιξή του. Ο πατέρας είναι το πρότυπο του άντρα με το οποίο ίσως ταυτιστεί ο γιος και το πρότυπο του συντρόφου που πιθανόν θα αναζητήσει η κόρη στο μέλλον. Αυτό το βιβλίο μάς προσφέρει μια πολύ καλή θέα της άγνωστης πλευράς των αντρών που γίνονται πατεράδες.

Ο Φρέντρικ Μπάκμαν βουτάει στην απεριόριστη θάλασσα του πηγαίου συναισθήματος και απευθύνεται κατευθείαν στο γιο του. Στο βιβλίο του με τίτλο Όσα θα ήθελα να ξέρει ο γιος μου για τον κόσμο (μτφρ. Γιώργος Μαθόπουλος, εκδ. Κέδρος) θα μπορούσε να νοηθεί και ως ένα μακροστελέστατο γράμμα.

Κάποιες στιγμές συγκινητικό, κάποιες άλλες ανάλαφρο, το βιβλίο είναι μια συγγνώμη του πατέρα προς τον γιο για όσα δεν έπραξε σωστά, για όσα δεν κατάφερε και για όλες τις παραλείψεις που μέτρησαν στη σχέση του με τον γιο του. Στην ουσία ο Μπάκμαν εκπροσωπεί μέσα από αυτό το κείμενο όλους τους σύγχρονους πατεράδες που συχνά πυκνά χάνουν την επαφή με τα παιδιά τους όχι γιατί το επιθυμούν, αλλά διότι η καθημερινότητα και οι υποχρεώσεις τους ρουφούν το χρόνο και την ενεργητικότητα.

Όπως σημειώνει στο βιβλίο του ο Μπάκμαν: «Όταν πια ενηλικιωθείς, θα συνειδητοποιήσεις ότι έκανα πολλά λάθη κατά τη διάρκεια της ανατροφής σου. Όμως θέλω να ξέρεις πως έκανα ό,τι καλύτερο μπορούσα. Γκούγκλαρα τα πάντα μέχρι τελικής πτώσεως».

Άντρες που τους γνωρίζουμε όλοι. Διάσημοι ο καθένας στο χώρο που δραστηριοποιούνται. Η δημόσια εικόνα τους είναι κάτι παραπάνω από διάφανη: μπορεί να την δει όλος ο κόσμος. Τι γίνεται, όμως, με την ιδιωτική τους; Στις Επιστολές που έγραψαν ιστορία: Πατέρες (μτφρ. Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης, εκδ. Archive), το βιβλίο του Σον Άσερ, περιλαμβάνονται επιστολές που έγραψαν διάσημοι πατεράδες (και αρκετοί ακόμη).  Δεν αναφερόμαστε, φυσικά, στην κουτσομπολίστικη πλευρά του θέματος, αλλά δεν έχετε αναρωτηθεί πώς είναι ως πατέρας ο Μπαράκ Ομπάμα ή ο Φιλ Κόλινς; Μα, και πολύ παλαιότερα: τι είδους πατέρας ήταν ο Τσε Γκεβάρα ή ο Άρθουρ Κόναν Ντόιλ και κάμποσοι άλλοι επώνυμοι;

Μέσα από αυτές τις επιστολές προς τα παιδιά τους ξεδιπλώνουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους με φόντο οξεία ιστορικά και πολιτικά γεγονότα. O Σον Άσερ είναι διάσημος συγγραφέας, που έχει γράψει τα ευπώλητα βιβλία και σειρές βιβλίων: Letters of Note, More Letters of Note, Lists of Note και Speeches of Note.

Αναζητώντας το παράδειγμα καταξιωμένων στο χώρο τους ανδρών που γνώρισαν την πατρότητα, στεκόμαστε στον Ιάννη Ξενάκη. Πολύπλευρος, ιδιοφυής και πρωτοπόρος, ο Ξενάκης ασχολήθηκε με την αρχιτεκτονική και τη μουσική σύνθεση. Πώς ήταν, όμως, στον ιδιωτικό του βίο; Ίσως η μόνη που μπορεί με ασφάλεια να μας πληροφορήσει γι’ αυτό είναι η κόρη του, Μάχη Ξενάκη. Στο βιβλίο της Ιάννης Ξενάκης, ένας συγκλονιστικός πατέρας (εκδ. Αλεξάνδρεια) γράφει για τη σχέση πατέρα-κόρης και μάς προσφέρει ανεκτίμητες πληροφορίες.

Καλλιτέχνιδα και η ίδια βλέπει από πολλές σκοπιές τον πατέρα της. Άλλοτε ως κλασικό μπαμπά κι άλλοτε ως ξεχωριστό δημιουργό. Παράλληλα, ένα μεγάλο μέρος του αρχείου Ξενάκη βρίσκεται σήμερα στο σπίτι της Μάχης, η οποία το φροντίζει και το μοιράζεται με την κοινότητα των ερευνητών της ζωής και του έργου του. Από την κατάδυση σε αυτό προκύπτουν πολύτιμα έγγραφα, φωτογραφίες, σημειωματάρια εργασίας, παρτιτούρες, και σχέδια, που παρατίθενται εδώ και συμπληρώνονται με τα λόγια του δημιουργού μέσα από αποσπάσματα επιστολών και συνεντεύξεών του.

Θα ήταν διαφορετικός ο χαρακτήρας (προφανώς και τα γραπτά) του Φραντς Κάφκα αν η σχέση με την οικογένειά του και ιδιαίτερως με τον πατέρα του δεν ήταν σκληρά συμβιωτική στα όρια της εχθρότητας; Δεν θα το μάθουμε ποτέ. Αυτό που γνωρίζουμε πολύ καλά είναι ένα από τα σημαντικότερα συγγραφικά κατάλοιπα του Κάφκα, το Γράμμα στον πατέρα (μτφρ. Βασίλης Τσαλής, εκδ. Μεταίχμιο). Ένα γράμμα 103 σελίδων που το έγραψε μέσα σε εννέα ημέρες με σκοπό να το παραδώσει στον πατέρα του. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη τελικά (ουδείς γνωρίζει τους πραγματικούς λόγους που τον οδήγησαν σε αυτή την απόφαση), αλλά το κείμενο διαβάζεται με μεγάλο ενδιαφέρον ακόμη και στις μέρες μας.

Αν και είναι ένα κατηγορώ προς την βαριά πατρική φιγούρα, στην ουσία είναι ένα κείμενο αυτοεξέτασης, μέσα στο οποίο ο συγγραφέας προσπαθεί να διαχειριστεί το αίσθημα απόρριψης που αισθανόταν από τον πατέρα του. 

Τέλος, για όσους θέλουν να εμβαθύνουν ακόμη περισσότερο στη ψυχαναλιτική πλευρά του ρόλου του πατέρα, αξίζει να ανατρέξουν στο βιβλίο Ο πατέρας (ψυχαναλυτικές αναζητήσεις), (επιμέλεια: Κώστας Μπαζαρίδης, εκδ. Αρμός). Πρόκειται για τα πρακτικά του 8ου Ψυχαναλυτικού Συμποσίου των Δελφών, που πραγματοποιήθηκε το 2013 με θέμα «Ο Πατέρας».

Ο συλλογικός τόμος περιλαμβάνει πολλές και ενδιαφέρουσες εργασίες από Έλληνες και ξένους ομιλητές διεθνούς κύρους, γύρω από την προβληματική της έννοιας του πατέρα στην ψυχανάλυση. Η θεματική αυτή αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο στο θεωρητικό οικοδόμημα της ψυχανάλυσης, εφόσον η μορφή του πατέρα ως «φέροντα τον νόμο» εξαρχής συνδέθηκε με την ένταξη στον πολιτισμό και την κοινωνία, αλλά παράλληλα, μέσω της λειτουργίας του τρίτου, συνδέθηκε επίσης με τη διεργασία της υποκειμενοποίησης του ανθρώπινου όντος.