«Η μυστική πύλη» του Μακ Μπαρνέτ (κριτική) – Διαβάζοντας βιβλία για παιδιά σε έναν κόσμο γεμάτο με ενήλικες

Ο Μακ Μπαρνέτ είναι ένας εξέχων, σε διεθνές πεδίο, συγγραφέας παιδικών βιβλίων. Έχουν μεταφραστεί βιβλία του για παιδιά και στην Ελλάδα. Στο συγκεκριμένο δοκιμιακού ύφους βιβλίο για ενήλικες, με τίτλο Η μυστική πύλη – Γιατί τα βιβλία για παιδιά είναι πολύ σοβαρή υπόθεση, υπερασπίζεται με σθένος το παιδικό βιβλίο σημαίνοντας τη σπουδαιότητά του με αδιάσειστα επιχειρήματα.

Ένα υπόγειο χιούμορ διατρέχει το κείμενο, από το οποίο αναδύονται οι αλήθειες που συνοδεύουν το παιδικό βιβλίο σε σχέση με τον συγγραφέα, το κείμενο, το αναγνωστικό κοινό. Ξεκινά με την αμφισβήτηση εκείνων των ενηλίκων οι οποίοι θεωρούν τα συγκεκριμένα βιβλία κατώτερης αξίας. Πρόκειται για μια γενικότερη αντίληψη της αμφισβήτησης της αξίας της λογοτεχνίας για νέους, που καλά κρατεί (βλ. και το συναφές παράδειγμα στον πρόλογο του βιβλίου) και διεθνώς -ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό στη χώρα μας- έως και σήμερα, παρά το ότι έχει εκδοθεί ένα πλήθος βιβλίων για παιδιά και για εφήβους. Τούτο, βέβαια, δεν σημαίνει ότι δεν εκδίδονται και πάρα πολλά ανούσια σχετικά βιβλία. Αλλά το ίδιο ακριβώς παρατηρείται και στα βιβλία για ενήλικες…

Σε μια τέτοια πραγματικότητα, έρχεται αυτό το σχετικά ολιγοσέλιδο, αλλά πολύ σημαντικό βιβλίο να βάλει τα πράγματα, όχι αποσπασματικά, αλλά ολοκληρωμένα, στη θέση τους. Ο Μπαρνέτ, προχωρεί μαχητικά και αναφέρει ότι δεν ενοχλείται μπροστά σε διάφορες ταπεινώσεις (αναφέρει και παραδείγματα), υπογραμμίζοντας ότι γράφει και θα γράφει μόνο παιδικά βιβλία: «Τα παιδικά βιβλία είναι αληθινά βιβλία, τα παιδιά είναι ιδανικοί αναγνώστες, ιδίως της λογοτεχνίας του φανταστικού και τέλος, όχι, δεν σκοπεύω να γράψω ποτέ βιβλίο για ενήλικες» (σ. 18-19). Στέκεται στην εξουσιαστική συμμετοχή των ενηλίκων στη σχέση τους με το παιδικό βιβλίο (συγγραφή, επιμέλεια έκδοση, κριτική, επιλογή) και δηλώνει ότι απαιτείται ένας κατάλληλος ορισμός που θα εξαχθεί από μια, όπως την ονομάζει, Μεγάλη Ενοποιημένη Θεωρία της Παιδικής Λογοτεχνίας. Υπογραμμίζει πως ένας ορισμός για το παιδικό βιβλίο πρέπει να είναι ευρύς, να έχει τα καλά στοιχεία των βιβλίων για ενήλικες και να είναι πολύμορφος ακριβώς όπως και οι ζωές των παιδιών.

Τον απασχολεί το θέμα του διδακτισμού, που οργιάζει, αναφέροντάς τον ως εχθρό της τέχνης, αφιερώνοντας για τη συγκεκριμένη έννοια αρκετά τμήματα στο βιβλίο του. Τον απορρίπτει μετά βδελυγμίας. καθώς και τον ωφελιμισμό στην περιοχή της τέχνης. Τα παιδιά, γράφει, έχουν ανάγκη από καλά βιβλία. Να βρίσκουν μέσα σε αυτά τα συναισθήματα και τις εμπειρίες τους και να αναφέρονται κυρίως στο παρόν. Τα καλύτερα βιβλία είναι αυτά που σέβονται την αυτονομία των παιδιών, που τρέφουν την ψυχή τους και, βέβαια, είναι καλογραμμένα. Και μια μεγάλη αλήθεια είναι ότι πολλά βιβλία για παιδιά είναι πολύ σπουδαία κι εξίσου καλά με την καλύτερη λογοτεχνία των ενηλίκων. «Μιλάμε για τέχνη για παιδιά, τίποτα λιγότερο» σημειώνει (σ.41). Άλλωστε, πλάι σε ένα αριστούργημα για μεγάλους πάντα θα υπάρχει κι ένα αντίστοιχο αριστούργημα για παιδιά, που θα το διαβάζουν κι οι μεγάλοι. Όπως και θα διαβάζουν είδη βιβλίου που δεν εκδίδονται για την ηλικία τους.

Τα παιδιά ως ιδανικοί αναγνώστες

Αλλά, αναρωτιέται, μήπως τα παιδιά κατανοούν επαρκώς την τέχνη και μάλιστα, μπορούν να γίνουν και ιδανικοί αναγνώστες; Υπάρχουν στοιχεία στα βιβλία που τα κατανοούν μόνο ή καλύτερα τα παιδιά, αφού είναι κοντά στη δική τους ηλικία, γιατί τα θέματά τους έχουν σχέση με τον πειραματισμό, το όνειρο, τη φρεσκάδα της νεότητας. Και προπάντων, σ’ εκείνα τα σημεία όπου η μυθοπλασία απαιτεί την ενεργή συμμετοχή τους. Η «έντεχνη μυθοπλασία καλεί τον αναγνώστη να δημιουργήσει το νόημα» (σ. 74), δηλώνει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας, συστοιχιζόμενος ευθέως και με τις σύγχρονες θεωρίες της ανάγνωσης. Εξάλλου, όπως υποστηρίζει, οι ενήλικες εμπλεκόμενοι με τη μυθοπλασία, κάνουν ότι την πιστεύουν, ενώ τα παιδιά το κάνουν καλύτερα, επομένως είναι πιο κοντά στο λογοτεχνικό γεγονός. Όπως δε έχουν δείξει πολλές έρευνες, τα παιδιά έχουν μεγαλύτερη ικανότητα από ό,τι πιστεύεται στο να χειρίζονται κείμενα, αναφέρει και ο Benton (Benton, Μ. et. al. Young Readers Responding to Poems, Routledge, 1988). Κι όπως υπογραμμίζει ο Μπαρνέτ, τα καλά βιβλία έχουν έναν μεγάλο κοινό τόπο που ενδιαφέρει και τον ενήλικα και το παιδί. Αλλά, επειδή τα παιδιά εξαρτώνται από τους μεγάλους, στην ουσία, η εξουσία που ασκούν εκείνοι πάνω τους παρομοιάζεται με ένα δικτατορικό καθεστώς, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται βιβλία προπαγανδιστικά, ανούσια ή ανατρεπτικά.

Ο καλύτερος συγγραφέας για παιδιά, υποστηρίζει, είναι εκείνος που έχει τον έλεγχο της γλώσσας, την ικανότητα να συντονίζεται με τα παιδιά, να τα κατανοεί και να αναπτύσσει μαζί τους μια σχέση ισότητας. Εύκολο είναι να γράψεις, σημειώνει, ένα κακό βιβλίο και όχι όπως πιστεύει ο κόσμος, ένα παιδικό βιβλίο. Πιστεύει πως αν τα παιδικά βιβλία απαξιώνονται, είναι σαν οι ενήλικες να μην πιστεύουμε στις δυνατότητες των παιδιών, οπότε αφού δεν είναι αληθινά βιβλία, τότε είναι σαν να παραδεχόμαστε ότι τα παιδιά δεν είναι αληθινοί άνθρωποι. Προβάλλει δε την ευθύνη των ενηλίκων και το χρέος τους όταν επιλέγουν βιβλία για παιδιά, γιατί ενώ τα άσχημα βιβλία της κατηγορίας τους μπορούν να τα αποφεύγουν, δεν μπορούν να κάνουν το ίδιο όταν επιλέγουν βιβλία για παιδιά. Υπογραμμίζει με έμφαση: «Τα παιδιά θέλουν καλές ιστορίες, αλλά χρειάζονται να τα πάρουμε στα σοβαρά εμείς οι μεγάλοι, επειδή καθορίζουμε ποια παιδικά βιβλία γράφονται, εκδίδονται και διαβάζονται» (σ. 114).

Το καλό παιδικό βιβλίο είναι η ουσιώδης τομή του ενδιαφέροντος για το παιδί και του ενδιαφέροντος για τον συγγραφέα

Με παραστατικά χιουμοριστικό τρόπο, ο Μπαρνέτ παρουσιάζει τη «Θεωρία των τριών θείων». Η πρώτη θεία είναι μάλλον υποκρίτρια, που «μόλις βλέπει ένα παιδί γίνεται ένα εντελώς διαφορετικό άτομο… μεταμορφώνεται… δεν μοιάζει με πραγματικό πρόσωπο… αλλά ούτε κι εσύ είσαι ένα πραγματικό πρόσωπο για αυτήν» (σ. 48). Τα βιβλία που μπορεί να έχει στο μυαλό της είναι φανταχτερά και πολλαπλώς ανούσια. Η δεύτερη θεία είναι βαρετή, αυστηρή και ψυχρή. Δίνει εντολές και συχνά αναφέρεται στη δική της παιδική ηλικία. Έχει στο μυαλό της τα διδακτικά βιβλία. Η τρίτη θεία είναι η ιδανική. Είναι ευχάριστη και «σου ζητάει να της μάθεις όσα ξέρεις... Μιλάει και ακούει. Θέλει να μάθει τι σκέφτεσαι» (σ. 50). Η συγκεκριμένη θεία είναι τα καλά βιβλία που δεν υποτιμούν τα παιδιά, αλλά τα σέβονται και που «έχουν νόημα τόσο για τον αναγνώστη όσο και για τον συγγραφέα» (σ. 51). Το καλό παιδικό βιβλίο είναι η ουσιώδης τομή του ενδιαφέροντος για το παιδί και του ενδιαφέροντος για τον συγγραφέα, σημειώνει παραστατικά (βλ. σχήμα στη σ. 52). 

Πρόκειται για απόψεις που, θα έλεγα, παραπέμπουν στον P. Hunt, ο οποίος βλέπει τους ενήλικες να διαβάζουν παιδικά βιβλία με τέσσερις τρόπους: ο πρώτος τρόπος είναι η ανάγνωση σαν τα βιβλία να απευθύνονται στην ηλικία τους, δηλαδή, ανάγνωση «ενάντια» στο αναγνωστικό κοινό στο οποίο υποτίθεται πως απευθύνονται. Ο δεύτερος τρόπος είναι η ανάγνωση εξ’ ονόματος κάποιου παιδιού, ο τρίτος τρόπος σχετίζεται με την ανάγνωση του υπερεγώ, δηλαδή, με τη ματιά αυτού που το συζητά με άλλους ενήλικες. Ο τέταρτος τρόπος είναι αυτός που τον εμπλέκει στην αποδοχή του υπονοούμενου ρόλου και είναι πλησιέστερος, αν και δύσκολο, στην ανάγνωση των παιδιών (Χαντ, Πίτερ. Κριτική, Θεωρία και Παιδική Λογοτεχνία. Μτφρ. Ευ. Σακελλαριάδη-Μ. Κανατσούλη. Πατάκης, 2001, σσ. 70-72). Η τρίτη θεία, επομένως, είναι μια ιδανική αναγνώστρια που είναι κοντά στο παιδί, σίγουρα θα γνωρίζει την αναγνωστική του ιστορία και όπως εύστοχα σημειώνει ο Μπαρνέτ, βλέπει τον κόσμο και τη λογοτεχνία με εκείνη τη φρεσκάδα της λογοτεχνίας που ταυτίζεται με τη φρεσκάδα των παιδιών, όπως προαναφέρθηκε. Με άλλα λόγια, επιθυμεί να καλλιεργήσει ένα παιδί προς την κατεύθυνση του επαρκούς, του ιδανικού αναγνώστη.

Μπορεί, τονίζει, να λείπει από τα παιδιά η εμπειρία, αλλά γνωρίζουν πράγματα που ο ενήλικας τα έχει λησμονήσει. Άλλωστε, αφενός μεγάλωσε σε άλλο κοινωνικό πλαίσιο και αφετέρου η παιδική ηλικία είναι μια κατασκευή

Ο Μπαρνέτ δεν παραλείπει να αναφερθεί στη μυθοπλασία ως ένα είδος παιχνιδιού και ως το κύριο πεδίο συνάντησης παιδιών και ενηλίκων και στον τρόπο που τα παιδιά αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Θυμίζει, εδώ, την έννοια της «παιδικότητας», κατά P. Hollindale, σύμφωνα με την οποία μόνο το παιδί έχει επίγνωση της ηλικίας του (Signs of childness in children's books, Thimble Press, 1997, σ. 34 κ.α.). Κι όπως φαίνεται, αυτό ακριβώς προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει και το κάνει με επιτυχία. Μπορεί, τονίζει, να λείπει από τα παιδιά η εμπειρία, αλλά γνωρίζουν πράγματα που ο ενήλικας τα έχει λησμονήσει. Άλλωστε, αφενός μεγάλωσε σε άλλο κοινωνικό πλαίσιο και αφετέρου η παιδική ηλικία είναι μια κατασκευή, που αλλάζει από εποχή σε εποχή.

Χρησιμοποιεί παραδείγματα προκειμένου να δείξει τη δυσκολία της συγγραφής ενός βιβλίου, προβάλλοντας το παράδειγμα της Μάργκαρετ Γουάιζ Μπράουν, μιας πολύ καλής συγγραφέως, αλλά όχι καλής δασκάλας, σημειώνοντας: «Πολλές από της αδυναμίες της Μπράουν ως δασκάλας είναι τα δυνατά της σημεία της ως συγγραφέα» (σ. 65). Αναφέρεται δε στο βιβλίο της Goodnight moon και στα στοιχεία εκείνα που το κάνουν να είναι αριστούργημα (πειραματικά χαρακτηριστικά, κενά, ιδιορρυθμίες, αμφισημίες), στοιχεία που χαρακτηρίζουν την παιδική ηλικία και την προαναφερόμενη «παιδικότητα».

Τέλος, στο κεφάλαιο «Μυστική πύλη» παρουσιάζει τη δική του ενδιαφέρουσα εμπειρία στην ανάγνωση βιβλίων και στη σκηνοθεσία της μητέρας του και τη βοήθεια που του προσέφερε. Και το πιο σημαντικό: ποτέ δεν εξόρισε από τη βιβλιοθήκη του τα βιβλία που διάβασε μικρός.

Ένα ενοποιημένο όλον για το παιδικό βιβλίο

Το συγκεκριμένο βιβλίο είναι ανάγκη να διαβαστεί από όσους και όσες εμπλέκονται με τον ένα ή τον άλλον τρόπο με το βιβλίο και όχι μόνο το παιδικό. Οι περισσότερες παράγραφοί του ενεργοποιούν επιπλέον τον αναγνώστη και την αναγνώστρια, γιατί είναι από εκείνες τις περιπτώσεις βιβλίου που θα μπορούσαν να αποτελέσουν, π.χ. σε σχολές εκπαίδευσης εκπαιδευτικών, ειδικά θέματα παραγωγικής εργασίας με πολλές προεκτάσεις. Αποτυπώνει πρωτίστως με εκλαϊκευμένο και πειστικό τρόπο τον πυρήνα της έννοιας «βιβλίο για παιδιά», αλλά και της ατμόσφαιρας που το περιβάλλει (ανάγνωση, αναγνώστες, έκδοση, απόψεις). Αναφέρει με έναν ολοκληρωμένο, ζωντανό και γλαφυρότατο τρόπο όλα όσα σκεφτόμαστε για το παιδικό βιβλίο και τα οποία έχουν σποραδικά παρουσιαστεί με άρθρα, συνέδρια κ.λπ.

Το συγκεκριμένο βιβλίο δεν παραθέτει βαρύγδουπη επιστημονική βιβλιογραφία και βιβλιογραφικές παραπομπές. Όμως, ο ενημερωμένος αναγνώστης καταλαβαίνει ότι ο Μπαρνέτ όχι μόνο έχει γνώση των όσων, αρνητικών και θετικών, κατά καιρούς έχουν γραφτεί για το παιδικό βιβλίο, αλλά επιπλέον, τα συνοψίζει όλα αυτά και προβάλλοντας αδιάσειστα επιχειρήματα, προσφέρει με άμεσο τρόπο εύστοχες και γεμάτες βάθος, θεματολογικό και ιδεολογικό, απαντήσεις, παράλληλα σχηματοποιώντας ένα ενοποιημένο όλον για το παιδικό βιβλίο. Με γνώση και δημιουργική σκέψη, αναδεικνύει τη σημαντικότητα του παιδικού βιβλίου μέσα στον γενικό χώρο του βιβλίου, ταυτίζοντας την πολύτιμη σπουδαιότητά του σε σχέση με τη μοναδική παρουσία του παιδιού και την ανάγκη του να έχει τα καλύτερα βιβλία.

Κι όλα αυτά σε μια σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα όπου ο εθνικός λογοτεχνικός κανόνας όσον αφορά στο παιδικό και νεανικό βιβλίο είναι ακόμη ερμητικά κλειστός

Η Μυστική πύλη μπορώ να πω ότι ενισχύει/αποδεικνύει την αλήθεια απόψεων όπως του Γάλλου Michel Butor, που είχε, πριν πάνω από μισό αιώνα, υπογραμμίσει: «Πώς θα καταρτίσουμε μια αληθινή ιστορία της λογοτεχνίας, αν παραβλέψουμε αυτό το θεμελιώδες σημείο αναφοράς κατά τη μελέτη του κάθε συγγραφέα, του κάθε αναγνώστη, του καθενός από εμάς, αν παραβλέψουμε αυτό το αστρικό σμήνος των βιβλίων της παιδικής μας ηλικίας;» (βλ. στο: Εσκαρπίτ, Ντενίζ. Η παιδική και νεανική λογοτεχνία στην Ευρώπη. Μτφρ. Στ. Αθήνη. Καστανιώτης, 1995, σ. 11). Κι επίσης, επαληθεύει με τον καταλληλότερο τρόπο και τη θέση του Peter Hunt, ο οποίος υπογραμμίζει: «Δεν υπάρχει κανένας λόγος για να μην περιλαμβάνονται τα παιδικά βιβλία στον αξιοσέβαστο λογοτεχνικό κανόνα ή να μη μελετώνται με την ίδια αυστηρότητα (όπως τα άλλα βιβλία). Επίσης, δεν υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο να μην δημιουργηθεί ένας άλλος, διαφορετικός και παράλληλος αφηγηματικός λόγος που να ασχολείται με την παιδική λογοτεχνία. Το μόνο πραγματικό πρόβλημα έχει να κάνει με το γόητρο και αυτό είναι θέμα Εξουσίας». (Βλ. Χαντ, Πίτερ, ό.π., σ. 81). Κι όλα αυτά σε μια σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα όπου ο εθνικός λογοτεχνικός κανόνας όσον αφορά στο παιδικό και νεανικό βιβλίο είναι ακόμη ερμητικά κλειστός και η κριτική του παιδικού βιβλίου αντιμετωπίζεται με απόλυτη δυσπιστία.

Η Μυστική πύλη αποτελεί και ένα απολαυστικό ανάγνωσμα μεταφρασμένο από τη Βασιλική Νίκα, ένα από εκείνα τα πρόσωπα που κατέχουν το θέμα του παιδικού βιβλίου σε όλες του τις προεκτάσεις. Εκπαιδευτικός ή ίδια, τώρα από τη θέση της πανεπιστημιακής δασκάλας, στο ΠΤΔΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών, όσο και από την πρόσφατη θητεία της ως προέδρου του ΙΒΒΥ/Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, έχει συνεισφέρει και συνεχίζει να συνεισφέρει τα μέγιστα στην υπόθεση του παιδικού βιβλίου, τόσο στην έκδοση προσεγμένων βιβλίων για παιδιά όσο στη συγγραφή και στη διάδοσή τους. Για παράδειγμα, εξόχως χρηστικά είναι τα ημερολόγιά της για δασκάλες και δασκάλους, καθώς και το βιβλίο της Οδηγός για νέους εκπαιδευτικούς- Πρωτοβάθμια εκπαίδευση, ένα πολύτιμο βιβλίο, επίκαιρο αυτές τις μέρες, για τους νέους και τις νέες εκπαιδευτικούς.

＊Ο ΓΙΑΝΝΗΣ Σ. ΠΑΠΑΔΑΤΟΣ είναι συγγραφέας, κριτικός βιβλίων για παιδιά και εφήβους, τ. πανεπιστημιακός. Τελευταίο του βιβλίο η ποιητική συλλογή «Φεγγάρια παιδιά» (εκδ. Πατάκη).

 Ποιος είναι ο Μακ Μπαρνέτ

Ο Μακ Μπαρνέτ είναι Αμερικανός συγγραφέας παιδικών βιβλίων που ζει στο Όκλαντ της Καλιφόρνια. Γεννήθηκε στην κοιλάδα του Κάστρο της Καλιφόρνια και μεγάλωσε στην κοιλάδα Κάστρο και στο Όκλαντ. Είναι ο συνδημιουργός, μαζί με τον Τζον Κλάσεν, της βραβευμένης με Emmy παιδικής σειράς κινουμένων σχεδίων Shape Island στο Apple TV+, που βασίζεται στην τριλογία των εικονογραφημένων βιβλίων «Shapes».

Το 2011, ο Μπαρνέτ έγραψε τη Διακήρυξη του βιβλίου εικονογράφησης, ένα καλλιτεχνικό μανιφέστο για εικονογραφημένα βιβλία που υπογράφηκε από 21 άλλους συγγραφείς για παιδιά. Τον Φεβρουάριο του 2025, ο Μπαρνέτ εγκαινίασε τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου ως Εθνικός Πρέσβης για τη Λογοτεχνία των Νέων για την περίοδο 2025-2026.