«Τα χρώματα της Χλόης» & «Για δες, μια βάρκα!»: Ιστορίες της εξοχής και της πόλης με ποντικούς και αρουραίους

«Πιάστηκε σαν τον ποντικό στη φάκα», «όταν λείπει η γάτα χορεύουν τα ποντίκια», ή ακόμα «ο ποντικός στην τρύπα δεν χωρεί και κολοκύθα κουβαλεί», αλλά και «ώδινεν όρος και έτεκε μυν»… Tα ποντίκια είναι παντού: από τους μύθους του Αισώπου μέχρι τα κλασικά παραμύθια και από τη λαϊκή παράδοση με τις δοξασίες, τα όνειρα, τα γνωμικά, τις παροιμίες, μέχρι τη σύγχρονη λογοτεχνική οπτική, τα ποντίκια έχουν τη δική τους, πολύσημη παρουσία. Τα ποντίκια επενδύονται αναμφισβήτητα με την αμφιθυμία των ανθρώπων. Παμφάγα τρωκτικά, φορείς ασθενειών, προσωποποιήσεις της συμφοράς, διαθέτουν ωστόσο ευελιξία, προσαρμοστικότητα, «εξυπνάδα», επινοητικότητα και οπωσδήποτε τη δική τους χάρη.

Τα ποντίκια μπορούν να είναι και οι καλοί και οι κακοί της ιστορίας. Μπορούν να παίξουν «κόντρα» ρόλους, πρωταγωνιστικούς ή συνοδευτικούς ρόλους αναλόγως του σεναρίου.

Στα παραμύθια, τους λαϊκούς μύθους και θρύλους, οι ρόλοι που τους δίνονται, είναι ετερόκλητοι. Τα ποντίκια μπορούν να είναι και οι καλοί και οι κακοί της ιστορίας. Μπορούν να παίξουν «κόντρα» ρόλους, πρωταγωνιστικούς ή συνοδευτικούς ρόλους αναλόγως του σεναρίου. Αν ήταν ηθοποιοί, θα είχαν σίγουρα πλούσιο ρεπερτόριο. Σε κάθε περίπτωση, τα ποντίκια στα παραμύθια είναι από τους «ήρωες» που έχουν και χάρη και εξυπνάδα και ενεργητικότητα. Μικρά και χνουδωτά, επινοητικά αλλά και ανταγωνιστικά των αδιαμφισβήτητων «σταρ» που είναι οι γάτες, καταφέρνουν να κερδίζουν τη συμπάθεια των παιδιών. Κατοικώντας στην πόλη και στην εξοχή, ταξιδεύοντας στα αμπάρια των πλοίων, βρίσκονται παντού. Αρκεί η φαντασία του συγγραφέα. Δύο βιβλία για μικρά παιδιά, φρέσκα και πρωτότυπα, το ένα με τη «γεύση» της πόλης και το άλλο με τον «αέρα» της εξοχής (ακολουθώντας υποδορίως την αντίστιξη του Αισώπου) αποτελούν τις βιβλιοπροτάσεις μας – ενδεικτικές της ικανότητας των ποντικών να «τρυπώνουν» με ευκολία στη μυθοπλασία, παίρνοντας το μερίδιο της «δόξας» που τους αναλογεί.

Τα χρώματα της Χλόης (εκδ. Διόπτρα) της Κατρίνας Τσάνταλη σε εικονογράφηση Little Miss Grumpy - Ο ρόλος της τέχνης στη συγκρότηση του υποκειμένου

Το παραμύθι Τα χρώματα της Χλόης, της Κατρίνας Τσάνταλη, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, και έχει ως πρωταγωνίστρια, μια μικρή αρουρίνα, τη Χλόη.

Η Χλόη δεν είναι συνηθισμένο κορίτσι-αρουραίος. Είναι πολυτάλαντη, παίζει πιάνο, τραγουδάει, χορεύει και ζωγραφίζει. Στα γκρίζα λαγούμια των αρουραίων που βρίσκονται στην εξίσου γκρίζα μεγαλούπολη, το σπίτι της Χλόης ξεχωρίζει, είναι κυψέλη δημιουργικότητας. Η Χλόη είναι διαφορετική από τους άλλους αρουραίους όχι μόνο στη συμπεριφορά και την ευγένεια, αλλά και στη μορφή. Καθώς δεν είναι «ούτε γκρίζα, ούτε καν λευκή», αλλά «καλυμμένη με όλα τα χρώματα του ουράνιου τόξου». Αυτά τα χρώματα της ψυχής της, η αρουρίνα τα προσφέρει απλόχερα σε όσους το έχουν ανάγκη.

(...) αναδεικνύει ζητήματα αυτογνωσίας και κοινωνικής δυναμικής, επισημαίνει το ρόλο της τέχνης τόσο στη συγκρότηση του υποκειμένου όσο και στην έκφρασή του στις κοινωνικές συνομαδώσεις.

Όμως όσο χαρίζει τόσο αδειάζει, γιατί οι ωφελημένοι αρουραίοι στο τέλος της μέρας δεν την αγαπούν πραγματικά αλλά ούτε και την εκτιμούν για τη βοήθειά της. Μέχρι που ένα μικρό ποντικάκι της χτυπάει την πόρτα και της δείχνει ότι για να αγαπάς και να σε αγαπούν υπάρχουν όρια και κανόνες. Η Τσάνταλη, μέσα από την πρωτότυπη ιστορία, εστιάζει στα θέματα της εικόνας του εαυτού, της υγιούς αλληλόδρασης με τους άλλους, της αποφυγής του people pleasing – μιας συμπεριφοράς που ερείδεται στη χαμηλή αυτοεκτίμηση, δομείται ήδη από την παιδική ηλικία και έχει αρνητικά αποτελέσματα για την ψυχική υγεία του ατόμου.

Η εικονογράφηση της ταλαντούχας Little Miss Grumpy (Μαρία Παγκάλου) δίνει άλλη πνοή στο παραμύθι. Σε χοντρόκοκκο χαρτί η Παγκάλου ζωγραφίζει με ξυλομπογιές, ακουαρέλες, μαρκαδοράκια, τον κόσμο της Χλόης. Δημιουργεί ζωγραφικά περιβάλλοντα υψηλής ποιότητας. Η ζωγραφική αποτύπωση της ιστορίας ισοδυναμεί με ένα εικαστικό σενάριο που μπορεί να «διαβαστεί» είτε σε διάλογο με το κείμενο είτε ανεξαρτήτως, ενισχύοντας έτσι την αισθητική εντύπωση του βιβλίου.

«Τα χρώματα της Χλόης», είναι ένα βιβλίο για παιδιά το οποίο, με τρόπο παραμυθιακό και αλληγορικό, αναδεικνύει ζητήματα αυτογνωσίας και κοινωνικής δυναμικής, επισημαίνει το ρόλο της τέχνης τόσο στη συγκρότηση του υποκειμένου όσο και στην έκφρασή του στις κοινωνικές συνομαδώσεις. Διαθέτει στέρεο εννοιολογικό πυρήνα, ενώ παράλληλα επιτρέπει την ευέλικτη χρήση του περιεχομένου σε περιβάλλον θεατροπαιδαγωγικών δράσεων που εστιάζουν στην ενδυνάμωση των παιδιών και στη συγκρότηση υγιών σχέσεων μεταξύ τους. 

Για δες, μια βάρκα! (εκδ. Παπαδόπουλος) του Andrew J. Ross - Μια εικονογραφημένη πορεία αναζήτησης

Ο Andrew J. Ross γράφει και επιμελείται εικαστικά την περιπέτεια ενός μικρού ποντικιού, το οποίο με τόλμη και αποφασιστικότητα, ανεβαίνει σε μια βάρκα που περνάει έξω από το σπίτι του, στις όχθες ενός ποταμού, για να ταξιδέψει μέχρι τον ωκεανό, να αντιμετωπίσει τρικυμίες, εκρήξεις ηφαιστείων, παγετώνες, να γνωρίσει νέους τόπους, να αντιμετωπίσει φόβους και να κυνηγήσει την περιπέτεια. Το παραμύθι Για δες, μια βάρκα!, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος (μετάφραση Αργυρώ Πιπίνη), δεν είναι απλώς άλλο ένα παραμύθι για μικρά παιδιά (από 3 ετών). Είναι μια εικονογραφημένη πορεία αναζήτησης. 

Το μικρό ποντίκι, που με θάρρος ξανοίγεται στην περιπέτεια, θα μπορούσε να είναι κάθε παιδί που με θάρρος και πίστη αποφασίζει να ζήσει την περιπέτεια της δικής του ζωής, να αντιμετωπίσει του φόβους του, να γνωρίσει τον κόσμο, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τα «μικρά» όσο και τα «μεγάλα», να ωριμάσει. Το βιβλίο του Andrew J. Ross είναι ένας οδηγός ενδυνάμωσης των παιδιών, γραμμένο και εικονογραφημένο με αίσθημα. Η γραφή είναι λιτή αλλά διεισδυτική. Οι εικόνες είναι πλούσιες, μιλούν για όσα οι λέξεις αφήνουν να εννοηθούν. Η μικτή τεχνική στη ζωγραφική του Ross, η πλούσια χρωματική γκάμα, οι χρωματικές και χωρικές αντιθέσεις και συνθέσεις, αλλά και η εικαστική χρήση του μοντάζ και των σεκάνς, συνθέτουν ένα εικονοβιβλίο κινηματογραφικής λογικής, ανοιχτό σε ερμηνείες.

Εξάλλου, στην ιστορία του Ross δεν μετρά μόνο το ταξίδι που αξίζει και η βάρκα που σε περιμένει, αλλά και το σπίτι που θα σε υποδεχτεί μετά και θα σε ξεκουράσει.

Κάθε εικόνα μπορεί από μόνη της να είναι και μια αυτοτελής ιστορία-επεισόδιο από το ταξίδι αυτογνωσίας και εξερεύνησης του μικρού ποντικιού, η οποία μπορεί να κινητοποιήσει εναλλακτικά σενάρια και αναπαραστάσεις. Όλες οι εικόνες μαζί προσφέρουν την πανοραμική οπτική στην ιστορία. Παιχνίδια με την προοπτική, με τα συμπληρωματικά χρώματα, με τη χωροταξία των εικόνων, καθιστούν τη μινιμαλιστική ιστορία εικαστικά απολαυστική, με παραστασιακές αρετές.

Το βιβλίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αφορμή για εικαστικές, μουσικές, αφηγηματικές ασκήσεις, θεατρικό παιχνίδι μέχρι και θεατρικές δοκιμές ή ακόμα και τη δημιουργία φιλμ μικρού μήκους, είτε στο πλαίσιο των μαθημάτων αισθητικής αγωγής στο σχολείο, είτε στο σπίτι, την ώρα της δημιουργικής απασχόλησης. Μπορεί επίσης, απλά και μόνο, να ηρεμήσει τα παιδιά και να τα «ταξιδέψει», πριν κοιμηθούν. Εξάλλου, στην ιστορία του Ross δεν μετρά μόνο το ταξίδι που αξίζει και η βάρκα που σε περιμένει, αλλά και το σπίτι που θα σε υποδεχτεί μετά και θα σε ξεκουράσει.

Δύο πρωτότυπες ιστορίες, λοιπόν, με ήρωες τα ποντίκια και τους αρουραίους, δύο εκδοχές της περιπέτειας που επιφυλάσσει το ταξίδι της ζωής. Ιστορίες όπου τολμηρά ποντίκια «ξανοίγονται» με θάρρος αφενός στη θάλασσα των διαπροσωπικών σχέσεων και αφετέρου στους ωκεανούς της γης, αποδεικνύοντας ότι το θάρρος μαθαίνεται και εξασκείται.

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και βιβλίου.