«Αόρατος» του Ελόι Μορένο (κριτική) – Ένα βιβλίο για εφήβους που φωτίζει τις αθέατες πλευρές του σχολικού εκφοβισμού 

Σε αντίθεση με την εντύπωση που προκαλούν ο τίτλος, το οπισθόφυλλο, αλλά και τα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου Αόρατος (μτφρ. Δέσποινα Δρακάκη, εκδ. Ψυχογιός), αυτό δεν αφορά τη διαφορετικότητα, ή μάλλον μόνο αυτή. Είναι ένα κείμενο που μιλά για τον σχολικό εκφοβισμό, τους μηχανισμούς διατήρησής του αλλά και τις συνέπειές του. Ένα σκληρό βιβλίο που πρέπει να διαβαστεί από εφήβους αλλά και ενήλικες.

Το αόρατο αγόρι και άλλοι (σουπερ)ήρωες

Βρισκόμαστε σε ένα δωμάτιο νοσοκομείου, ένα αγόρι ξυπνά μετά από δύο μέρες χωρίς τις αισθήσεις του, νιώθοντας το χέρι της μητέρας του να τον κρατά σφιχτά. Δε θυμάται πολλά πράγματα, πέραν του ότι, μετά το ατύχημά του, έχασε τη μαγική του δύναμη, δεν είναι πλέον αόρατος. Σε ένα δωμάτιο λίγα χιλιόμετρα μακριά, το «κορίτσι με τα εκατό βραχιόλια» κλαίει πλημμυρισμένο από ανάμεικτα συναισθήματα αγάπης και μίσους και σε ένα άλλο δωμάτιο «το αγόρι με την ουλή στο φρύδι» μένει ξάγρυπνο από τύψεις. Σε ένα άλλο, το «παιδί με τα εννέα και μισό δάχτυλα» φοβάται ότι οι πράξεις του θα έχουν αναπόφευκτα και συνέπειες.

Ο Αόρατος του Ελόι Μορένο ξεκινά με αυτόν τον απροσδόκητο τρόπο, στον απόηχο ενός ατυχήματος που δένει διάφορους εφήβους-ήρωες μεταξύ τους χωρίς να γίνεται ξεκάθαρος ο τρόπος. Με την αποσπασματικότητα και τις εκλάμψεις ενός ασθενούς σε σύγχυση μας δίνονται θραύσματα της πραγματικότητας που οδήγησε στο αφηγηματικό παρόν. Ώσπου μια ψυχολόγος επισκέπτεται το πρώην «αόρατο αγόρι», για να εκμαιεύσει την αλήθεια πίσω από τις φανταστικές διηγήσεις του. Η ιστορία, όμως, που της εμπιστεύεται, τελικά, ο μικρός και ζωντανεύει με αναδρομική αφήγηση δεν περιλαμβάνει υπερήρωες και υπερδυνάμεις, αλλά τέρατα.

Ένα βιβλίο για το μπούλινγκ

Ο ανώνυμος αφηγητής, το «αόρατο παιδί» ή το «αγόρι-σφήκα», όπως προσφωνείται αργότερα, είναι ένα παιδί επιμελές και έξυπνο, για πολλούς ο «σπασίκλας» της τάξης. Ο Θάρο και η Κίρι είναι τα δύο φιλαράκια του, αν και με την Κίρι είναι κρυφά ερωτευμένος. Όλα βαίνουν ξέγνοιαστα γι’ αυτόν, όταν, με μια χαζή αφορμή, μπαίνει στο στόχαστρο του ΜΜ, ενός παιδιού που έχει χάσει δύο χρονιές, είναι μεγαλόσωμο, όμορφο και δυνατό, που είναι ο φόβος και ο τρόμος των αδυνάμων.

Το παιδί που υφίσταται τον εκφοβισμό και υπομένει διάφορες πράξεις κλιμακούμενης βίας γεμίζει γρήγορα από ένα αίσθημα ντροπής που τον απομονώνει. Κλείνεται στον εαυτό του, χάνει την όρεξη για παιχνίδι, διάβασμα, κοινωνικοποίηση και απομακρύνεται εντελώς από τους φίλους του. Περνάει όλες τις καθημερινές σε ένα καθεστώς τρομοκρατίας και τα Σαββατοκύριακα σε μια συνθήκη απόλυτης μοναξιάς και εγκλεισμού. Η απόφαση να βάλει τα δυνατά του για να αποκτήσει μια υπερδύναμη είναι η μόνη του λύση.

Η πολυφωνική αυτή ιστορία, όμως, που αλλάζει διαρκώς οπτικές γωνίες, εστιάζει και στο παιδί με την κακοποιητική συμπεριφορά, επιτρέποντάς μας μια κλεφτή ματιά και στον δικό του ψυχισμό.

Η πολυφωνική αυτή ιστορία, όμως, που αλλάζει διαρκώς οπτικές γωνίες, εστιάζει και στο παιδί με την κακοποιητική συμπεριφορά, επιτρέποντάς μας μια κλεφτή ματιά και στον δικό του ψυχισμό. Ούτε ο ίδιος είναι σίγουρος αν θέλει να επιβάλει τη δύναμη του επειδή επιζητά την προσοχή, θέλει να αισθανθεί καλύτερα για τον εαυτό του ή από ζήλεια προς τον «άριστο» εχθρό του. Το σίγουρο, όμως, είναι ότι φέρει ένα τραύμα που έχει τις ρίζες του σε ένα οικογενειακό συμβάν και η βία είναι ο τρόπος του για να ακουστεί.

Οι απλοί παρατηρητές

Για τον Μορένο, το μπούλινγκ δεν είναι μια διμερής σχέση θύτη-θύματος, αλλά μια κατάσταση που συντηρείται από άτομα και θεσμούς, κυρίως από αυτούς που θα μπορούσαν να επέμβουν, να μιλήσουν, να κάνουν κάτι πιο αποφασιστικό από το να ανέχονται την κατάσταση ως απλοί παρατηρητές. Μεγαλύτερη ευθύνη επιρρίπτει ο συγγραφέας στους ενήλικες, στους γονείς που είναι απορροφημένοι στα προβλήματά τους, σε καθηγητές που φοβούνται μη χάσουν τη θέση τους και σε σχολικά ιδρύματα που προτάσσουν τη φήμη τους αντί για τη σωματική και ψυχική υγεία των μαθητών τους.

Ο Ισπανός συγγραφέας όμως, διαχωρίζει διάφορες αποχρώσεις παρατηρητών και ανάμεσα στα παιδιά. Υπάρχουν αυτά που απλά γελούν, αυτά που παθητικά αγνοούν και αυτά που στρουθοκαμηλίζουν, με τον φόβο ότι θα είναι τα επόμενα θύματα. Ακόμα και με αυτές τις διαβαθμίσεις, ο συγγραφέας θεωρεί ότι η απραξία είναι πολύ μεγάλος παράγοντας συντήρησης της παθογενούς κατάστασης του μπούλινγκ. Το παιδί που θα ξεκινήσει τη βία τρέφεται από την προσοχή και την επιδοκιμασία των υπολοίπων. Αν, όμως, έβρισκε συλλογική αντίσταση στις πράξεις του, θα ήταν πιο εύκολο να απομονωθεί και να στιγματιστεί η συμπεριφορά του.

O Ελόι Μορένο γεννήθηκε στο Καστεγιόν δε λα Πλάνα το 1976. To πρώτο του μυθιστορήματος με τίτλο «Το στιλό με το πράσινο τζελ» πούλησε περισσότερα από 200.000 αντίτυπα. Το 2011 τιμήθηκε με το βραβείο Onda Cero Castellon, ενώ το 2012 ήταν φιναλίστ στα Βραβεία των Κριτικών της Βαλένθια. Το δεύτερο έργο του, «Αυτό που βρήκα κάτω από τον καναπέ», κυκλοφόρησε το 2013. Το 2015 κυκλοφόρησε το τρίτο του μυθιστόρημα, El Regalo (Το δώρο), για το οποίο έλαβε μεγάλη αναγνώριση, τόσο σε πωλήσεις αλλά και από τους κριτικούς, ενώ τιμήθηκε από την εκπαιδευτική κοινότητα με το πρώτο βραβείο μυθιστορήματος Benjamin de Tudela.

Ένα βιβλίο για μικρούς….

Το βιβλίο προορίζεται να διαβαστεί από εφήβους. Γι' αυτό, δε διστάζει να υποκύψει και στην υπερβολή, που σκοπό έχει να επικαλεστεί το συναίσθημα, να δημιουργήσει τύψεις, να αναστατώσει. Κυρίως, να ευαισθητοποιήσει τα παιδιά, ώστε στο μέλλον να αντιμετωπίσουν με ενσυναίσθηση και όχι απάθεια τέτοια περιστατικά.

Για να μιλήσει στη δική τους «γλώσσα» εντάσσει και ένα στοιχείο κάπως υπερβατικό, με υπερήρωες, δράκους που μιλούν και μαγικές δυνάμεις. Το γεγονός ότι η αδιαφορία που βιώνει ο πρωταγωνιστής από τους γύρω του εγγράφεται στη μνήμη του σαν μια σούπερ δύναμη είναι ένας μηχανισμός άμυνας και επιβίωσης, ένας τρόπος να αποσυνδεθεί από τις τραυματικές εμπειρίες. Όμως ταυτόχρονα, αυτό το εύρημα απαλύνει λίγο το σκληρό περιεχόμενο του βιβλίου και, απονέμοντας ρόλους με τους οποίους μπορεί να ταυτιστεί ένα παιδί, βοηθά στην κατανόηση αυτού του δύσκολου ζητήματος.

Η αίσθηση του αινίγματος και του μυστηρίου ελκύει σίγουρα έναν έφηβο που ανυπομονεί να διαβάσει τη συνέχεια και να ανακαλύψει επιτέλους τι ήταν αυτό το «ατύχημα» η αποκάλυψη του οποίου καθυστερεί.

…και μεγάλους

Η αίσθηση του αινίγματος και του μυστηρίου ελκύει σίγουρα έναν έφηβο που ανυπομονεί να διαβάσει τη συνέχεια και να ανακαλύψει επιτέλους τι ήταν αυτό το «ατύχημα» η αποκάλυψη του οποίου καθυστερεί. Για τους ενήλικους αναγνώστες, όμως, το αίνιγμα αυτό λειτουργεί και σαν υπενθύμιση ότι ο ψυχισμός των παιδιών και δη των εφήβων θα παραμένει στην αφάνεια μέχρι να ενδιαφερθούμε να τον ψηλαφίσουμε.

Θέτοντας μια ενήλικη ηρωίδα στο επίκεντρο της ιστορίας, ο Μορένο δημιουργεί διακριτικά και ένα ιδεατό πρότυπο για τον ρόλο του γονέα-εκπαιδευτικού σε αυτές τις καταστάσεις. Η καθηγήτρια με τον δράκο-τατουάζ στην πλάτη είναι η μόνη που επεμβαίνει δυναμικά στα γεγονότα. Εντός της τάξης επιχειρεί με καμουφλαρισμένους τρόπους να μεταδώσει τις κατάλληλες αξίες στους μαθητές. Είναι η μόνη που αντιστρέφει τις ταμπέλες που φορούν τα παιδιά μεταξύ τους, ώστε ο «σπασίκλας» γίνεται ο δυνατός και ο «δειλός» ορίζεται ως αυτός που τα βάζει με τους κατωτέρω του. Η καθηγήτρια αυτή, δυστυχώς, είναι μια φωτεινή εξαίρεση σε ένα πλήθος ανθρώπων που καθιστούν με την αδιαφορία τους αόρατο ένα παιδί που εμφανώς υποφέρει μπροστά τους.

Αορατότητα

Η έννοια της αορατότητας, πάντως, διαπερνά το βιβλίο και με έναν άλλον τρόπο πέρα από το πικρό αίσθημα της εγκατάλειψης που βιώνει το παιδί. Προβληματίζει σχετικά με όλα τα αόρατα χαρακτηριστικά που είναι ικανά να απονείμουν ρόλους, να καθορίσουν συστήματα και κλίμακες δημοφιλίας στο σχολείο. Αόρατο είναι το «ελάττωμα» του αφηγητή που διαβάζει πολύ, είναι έξυπνος και καλός μαθητής, αόρατο είναι και το τραύμα που φέρει ο ανήλικος ταραξίας, αόρατες είναι οι συνθήκες που προκαλούν αλλά και οι συνέπειες που επέρχονται από ένα φαινόμενο που έχουμε συνειδητά αφήσει στην αφάνεια.

Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι σημαντικό αυτό το βιβλίο, γιατί καθιστά ορατές ακόμα και τις πιο αθέατες πλευρές του μπούλινγκ, όπως το γεγονός ότι η βία που προκαλεί ένα παιδί και αποδίδεται στην επιθετικότητα της ηλικίας είναι μια βία που μεθαύριο θα εκτονωθεί στη γυναίκα, τα παιδιά του, μια βία που συχνά εκτονώνεται και στον εαυτό του. Επίσης, κρούει τον κώδωνα κινδύνου για τα παιδιά που προκαλούν τη βία, υπονοώντας ότι αυτά χρήζουν της ίδιας αν όχι μεγαλύτερης βοήθειας από τα παιδιά που την υφίστανται.

Ο Μορένο αντικρούει τη συνειδητή αορατότητα στην οποία έχουμε θέσει ένα κοινωνικό φαινόμενο με καταστροφικές συνέπειες για τα παιδιά, φέρνοντας στο φως τα σωστά ερωτήματα αλλά και τις προβληματικές που πρέπει να σκεφτούν μικροί και μεγάλοι.

^＊Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.

Αποσπάσματα από το βιβλίο

«Γι’ αυτό, για να αντισταθμίσει την αδυναμία αυτή που ποτέ δε θα ομολογήσει σε κανέναν, χρησιμοποιεί τη βία, αφού προς το παρόν λειτουργεί. Είναι η οργή που αντισταθμίζει την ανημποριά, η οργή απέναντι σε ένα αγόρι που αντιπροσωπεύει όλα όσα δεν έχει εκείνος, ένα αγόρι που παίρνει άριστα με την ίδια ευκολία που εκείνος ρίχνει μπουνιές.»

«Σκέφτεται πολλές φορές, όσο είναι αφηρημένος στην τάξη, τους υπερήρωες που πρωταγωνιστούν στα κόμικς του. Συνειδητοποιεί ότι, όταν κάποιος είναι έτοιμος να πεθάνει, έρχεται πάντα κάποιος να τον βοηθήσει. Οι Fantastic Four είναι ομάδα﮲ οι X-men υποστηρίζουν ο ένας τον άλλον˙ υπάρχει η Λεγεώνα της Δικαιοσύνης, η οποία συγκαλείται όταν κάποιο από τα μέλη της κινδυνεύει, Ακόμα και ο Μπάτμαν έχει τον Ρόμπιν. Εκείνος, όμως; Ποιον έχει;»