Για το μυθιστόρημα για νέους του Τομ Χόλαντ (Tom Holland) «Το κορίτσι των λύκων και οι θεοί» (μτφρ. Κατερίνα Σέρβη, εκδ. Διόπτρα), σε εικονογράφηση του Τζέισον Κόκροφτ (Jason Cockcroft). «Ο Χόλαντ προσφέρει μια πραγματικά διασκεδαστική αλλά και σκληρή αναδιήγηση των πολέμων, αποδεικνύοντας ότι κάθε ιστορικό γεγονός μπορεί να ειπωθεί με συναρπαστικό τρόπο».
Γράφει η Φανή Χατζή
Η αρχαία ελληνική μυθολογία και ιστορία αποτελεί μια σταθερή πηγή έμπνευσης για πολλούς ξένους συγγραφείς που έχουν εντρυφήσει στη γραμματεία μας και καλούνται να επαναδιατυπώσουν τα γεγονότα με τρόπο προσφιλή στα παιδιά και τους εφήβους. Ο βραβευμένος Τομ Χόλαντ και ο εικονογράφος Τζέισον Κόκροφτ αναδιηγούνται τους Περσικούς πολέμους με ένα μοναδικό τρόπο που συνυφαίνει την ιστορία των θεών με αυτή των ανθρώπων και κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον μέχρι τέλους.
Η Γοργώ ως αφηγήτρια
Πριν από κάποιον καιρό, είχαμε συγκεντρώσει εδώ ορισμένα βιβλία φεμινιστικής αναδιήγησης, δηλαδή βιβλία που δίνουν φωνή σε διάφορες γυναίκες της μυθολογίας. Μολονότι δεν είναι διακηρυγμένη επιθυμία του συγγραφέα, το βιβλίο Το κορίτσι των λύκων και οι θεοί (μτφρ. Κατερίνα Σέρβη, εκδ. Διόπτρα) θα μπορούσε να προστεθεί σε αυτή την κατηγορία, καθώς αφηγήτρια της ιστορίας είναι η Γοργώ η Σπαρτιάτισσα, μια από τις σημαντικότερες γυναίκες της αρχαίας Σπάρτης. Γνωστή σε πολλούς ως «η γυναίκα του Λεωνίδα», η Γοργώ αποδεικνύεται τελικά πολλά παραπάνω από την παρελκυστική ιδιότητα ως συζύγου του διάσημου ήρωα που συχνά της αποδίδουμε. Ο Βρετανός ιστορικός και συγγραφέας, πάντως, την εξυψώνει σε πρωταγωνίστρια.
Ως αφηγήτρια, η Γοργώ υπόσχεται να πει μια ιστορία που δεν υπάρχει όμοιά της, την ιστορία του μεγαλύτερου πολέμου όλων των εποχών. Ισχυρίζεται ότι μετά τον πόλεμο περιηγήθηκε στα πεδία της μάχης, γύρισε τον κόσμο και μίλησε με τους επιζώντες. Συγκεντρώνοντας τις μαρτυρίες τους, μεταφέρει το απόσταγμα των ερευνών της. Η ιστορία της ξεκινά με τον θάνατο της μητέρας της, η οποία, πριν αφήσει την τελευταία της πνοή, προειδοποιεί την οκτάχρονη τότε κόρη της: «Οι Πέρσες έρχονται». Η Γοργώ δεν ξέρει πως να διαχειριστεί αυτή την πληροφορία, ούτε όλα όσα της λέει η μητέρα της πριν ξεψυχήσει. Πρέπει κάποιος να της εξηγήσει.
Η ζωή στη Σπάρτη
Με τον πατέρα της απόντα και τη μητέρα της νεκρή, η Γοργώ πρέπει να μάθει από άλλα άτομα για την ιστορία της Σπάρτης, της Αθήνας, τον πόλεμο μεταξύ τους και την απειλή των Περσών. Δεν γνωρίζει τίποτα για όλα αυτά μέχρι να τη βοηθήσουν άτομα του περίγυρού της που αναλαμβάνουν τις αντίστοιχες εγκιβωτισμένες αφηγήσεις. Η τροφός της, Λαμπιτώ, ένα επινενοημένο πρόσωπο με αριστοφανικό όνομα, εισάγει τη Γοργώ στη θεολογία. Της μιλά για τον Απόλλωνα και τους Δελφούς, της εξηγεί πώς πήρε το όνομα της η Αθήνα, της μιλά για την Άρτεμη και τις Νύμφες της, αλλά κυρίως για τον Δία και τους απογόνους τους. Η Γοργώ μαθαίνει ότι οι Σπαρτιάτες είναι απόγονοι των Ηρακλειδών, διαθέτουν, λοιπόν, μια θεϊκή καταγωγή. Το ίδιο, όμως, και οι Πέρσες.
Απουσία του πατέρα της, Βασιλιά Κλεομένη, η Γοργώ καλείται να λάβει μια θέση στο Βουλευτήριο. Εκεί, ο επικεφαλής των Εφόρων και στη συνέχεια ο δεύτερος βασιλιάς της Σπάρτης, Δημάρατος, της αφηγούνται πολύ πιο απτές ιστορίες από τον επίγειο κόσμο του πολέμου. Μαθαίνει για τις πολυετείς συγκρούσεις των Σπαρτιατών με τους Αθηναίους και τη μομφή απέναντι στον πατέρα της. Ο Κλεομένης επιστρέφει, αλλά η Γοργώ συνεχίζει σταθερά να έχει μια θέση μεταξύ των μεγάλων ανδρών και να συμμετέχει στις διαβουλεύσεις. Τελευταίος της «δάσκαλος» είναι ο Θεμιστοκλής, ο σπουδαίος Αθηναίος πολέμαρχος, τότε πολύ νέος, ο οποίος της μιλάει για τον Τρωικό πόλεμο, την αιματοβαμμένη σύγκρουση μεταξύ Ανατολής και Δύσης, προοικονομώντας όσα θα ακολουθήσουν. Κυρίως, την ενημερώνει για την Περσική αυτοκρατορία που μοιάζει ακαταμάχητη και σαρωτική.
Οι Πέρσες είναι εδώ
Στο δεύτερο μέρος, οι Πέρσες, που μέχρι πρότινος ήταν μόνο μια ανατριχιαστική απειλή, γίνονται άμεσος κίνδυνος. Αυτή είναι μόνο μία από τις αντιθέσεις ανάμεσα στα δύο μέρη του βιβλίου. Για παράδειγμα, το πρώτο μέρος είναι επικεντρωμένο στον ελλαδικό χώρο, όπως υποδεικνύει και ο χάρτης στην αρχή, ενώ το δεύτερο εισάγει τον περσικό εχθρό με τρόπο που διευρύνει την οπτική μας προς την Ανατολή. Στο πρώτο μέρος, επικρατεί η διαίρεση ανάμεσα στη Σπάρτη και την Αθήνα, με τις αντιθέσεις των δύο πόλεων να είναι αμέτρητες. Κάθε πόλη έχει διαφορετικό προστάτη-Θεό, διαφορετικό πολιτισμό αλλά και πολίτευμα, η Αθήνα κάνει τα πρώτα της βήματα προς τη δημοκρατία, ενώ η Σπάρτη διατηρεί το σύστημα του διπλού βασιλιά.
Στο δεύτερο μέρος, όμως, οι δύο δυνάμεις αναγκάζονται να αφήσουν πίσω τις έριδες και να ενώσουν τις δυνάμεις τους απέναντι στον εχθρό. Κόντρα στον πανίσχυρο Δαρείο που σαρώνει την Ιωνία και αρχίζει να παρελαύνει προς τη Δύση και μετέπειτα του γιου του, Ξέρξη, οι Έλληνες πρέπει για πρώτη φορά να επιδείξουν ισχύ εν τη ενώσει. Οι τρεις μεγάλες γνωστές μάχες αποδίδονται με μεγάλη παραστατικότητα και ένταση. Οι δημιουργοί του βιβλίου, όμως, επιφυλάσσουν κάποιες εκπλήξεις στους αναγνώστες. Η μάχη του Μαραθώνα κερδίζεται με λίγη θεϊκή βοήθεια, ενώ η επικράτηση στη ναυμαχία της Σαλαμίνας θα ήταν αδύνατη εάν δεν μεσολαβούσε η ίδια η Γοργώ.
Τα μυθικά σύμβολα του Χόλαντ
Τα μυθικά στοιχεία που προσθέτει ο Χόλαντ στην αφήγηση εντάσσονται τόσο φυσικά στην ιστορία, ώστε να είναι εναρμονισμένα με όλο το πνεύμα της μυθολογίας αλλά ταυτόχρονα να μην αλλάζουν τα ιστορικά γεγονότα. Για παράδειγμα, ο χρησμός «Ελευθερώστε τους Αθηναίους» της Πυθίας που οδήγησε τον πατέρα της Γοργούς σε πόλεμο με την Αθήνα θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελεί έναν από τους καταγεγραμμένους αινιγματικούς χρησμούς της Πυθίας. Επίσης, ο «Δήμος», προσωποποιημένος σαν ένας άλλος θεός, εικονογραφείται επιβλητικά, καταδεικνύοντας τη δύναμη του λαού της Αθήνας που γέννησε τη δημοκρατία.
Ο Χόλαντ εμφανίζει τους πιο γενναίους Σπαρτιάτες σαν μια αγέλη που δημιούργησε ο Λυκούργος, ο πρώτος νομοθέτης της Σπάρτης
Το βασικό υπερβατικό σύμβολο της σπαρτιατικής δύναμης που διατρέχει το βιβλίο είναι ο λύκος, ο οποίος εμφανίζεται σε κομβικά σημεία της αφήγησης. Ο Χόλαντ εμφανίζει τους πιο γενναίους Σπαρτιάτες σαν μια αγέλη που δημιούργησε ο Λυκούργος, ο πρώτος νομοθέτης της Σπάρτης, ένας θρύλος που δεν είναι γνωστό εάν αποτελούσε υπαρκτό πρόσωπο και στο βιβλίο εμφανίζεται περισσότερο σαν θεός και «γενάρχης λύκων» παρά σαν θνητός. Στη μέση της ιστορίας, η Γοργώ μαθαίνει ότι ο λύκος που την οδήγησε στη μητέρα της το βράδυ του θανάτου της ήταν ο πατέρας της και, κυρίως, ότι και η ίδια, ως απόγονός του, έχει την ίδια αρχεγονική δύναμη. Μπορεί, δηλαδή, να μεταμορφώνεται σε λύκαινα, όποτε θέλει.
Η οπτική γωνία μιας Σπαρτιάτισσας
Η επιλογή του συγγραφέα να αφηγηθεί τους Περσικούς πολέμους από την πλευρά μιας Σπαρτιάτισσας και γενικά την οπτική γωνία της Σπάρτης, όπως αυτή λαμβάνει τα νέα των άλλων πόλεων-κρατών αλλά και αυτά των Περσών αργότερα, είναι χαρακτηριστικά έξυπνη. Αφενός, γιατί η αρχαία Σπάρτη αποτελεί μία από τις πιο πλούσιες δεξαμενές συναρπαστικών πληροφοριών για τα μικρά παιδιά. Αυτό το δεδομένο αξιοποιείται στο έπακρο, καθώς η αφήγηση σε μεγάλο βαθμό εστιάζει στην σπαρτιατική αγωγή, τη μύηση στις αρχές του λακωνίζειν και της λιτότητας, τη σκληραγώγηση, τον μέλανα ζωμό και άλλα γνωστά στοιχεία. Αναφέρονται όμως και πτυχές της σπαρτιατικής εκπαίδευσης λιγότερο διαδεδομένες, όπως ο η μυστική Κρυπτεία και οι ανατριχιαστικοί «αγώνες τυριού».
Αφετέρου, η Σπάρτη ήταν ιστορικά η μόνη πόλη που θα μπορούσε να γεννήσει μια τόσο γενναία προσωπικότητα όσο η Γοργώ, στην οποία θα δινόταν η ευκαιρία να συμμετάσχει στις διαβουλεύσεις, να εκφράσει τη γνώμη της και να μπορέσει αργότερα να ηγηθεί της στρατηγικής άμυνας των Ελλήνων. Δίνοντας τον λόγο στη Γοργώ, ο Χόλαντ προσφέρει μια διαφορετική οπτική από τη συνήθη και εμπνέει πολλά νεαρά κορίτσια, που μπορεί να αποκαρδιώνονται από την παντελή απουσία γυναικών ηρωίδων στους Περσικούς πολέμους. Ο Χόλαντ μάλιστα εμφυσά στην ηρωίδα του τέτοιο σθένος και εξουσία, ώστε, σε ένα σημείο, αφήνει να εννοηθεί ότι, σαν απόγονος και αυτή των Ηρακλειδών, αποτελεί το αντίπαλον δέος του Δαρείου.
Συνύφανση μύθου και ιστορίας
Συνολικά, ο Χόλαντ καταφέρνει αυτό ακριβώς που ευαγγελίζεται ο υπότιτλος του βιβλίου﮲ «μια μυθική αφήγηση των περσικών πολέμων». Ο συγγραφέας εξηγεί στον πρόλογο πόσο απογοητευμένος ένιωθε μικρός που οι Περσικοί πόλεμοι περιγράφονται απουσία του θεϊκού και μυθολογικού στοιχείου. Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα διαχωρίζει κι αυτό απολύτως τη μυθολογία που μαθαίνουν τα παιδιά στις πρώτες τάξεις από την «πραγματική» κλασική ιστορία με την οποία έρχονται σε πρώτη επαφή στην Δ΄ τάξη.
Στη συνύφανση του μύθου και της ιστορίας, όμως, όπως την πετυχαίνουν ο Χόλαντ και ο Κόκροφτ, ήρωες, στρατός και πόλεμος συνυπάρχουν με προφητείες και μαγικά πλάσματα. Οι πράξεις και τα κίνητρα των ηρώων εξηγούνται με βάση την πίστη τους, τις εκδικητικές τάσεις των θεών, τις προφητείες του Απόλλωνα. Αφήνοντας τον μαγικό κόσμο του μύθου να εισρεύσει στην ιστορία όπως την αφηγείται ο Ηρόδοτος, ο Χόλαντ προσφέρει μια πραγματικά διασκεδαστική αλλά και σκληρή αναδιήγηση των πολέμων, αποδεικνύοντας ότι κάθε ιστορικό γεγονός μπορεί να ειπωθεί με συναρπαστικό τρόπο.
＊Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος.
Δυο λόγια για τους δημιουργούς
O Τομ Χόλαντ είναι βραβευμένος ιστορικός, συγγραφέας και παρουσιαστής του δημοφιλούς podcast The rest is History. Έργα του είναι τα Ρουβίκωνας: Ο θρίαμβος και η τραγωδία της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, που τιμήθηκε με το Hessel-Tiltman Prize και ήταν υποψήφιο για το Samuel Johnson Prize, και Η περσική φωτιά: H πρώτη παγκόσμια αυτοκρατορία και ο πόλεμος για τη Δύση, με θέμα τους Περσικούς Πολέμους, που κέρδισε το Anglo-Hellenic League Runciman Award το 2006.
Ο Χόλαντ έχει μεταφράσει τον Ηρόδοτο για τις εκδόσεις Penguin Classics και έχει διασκευάσει το έργο του για το ραδιόφωνο. Είναι επίσης παρουσιαστής του Making History στο BBC Radio 4 και έχει γράψει μια σειρά από τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ για το BBC και το Channel 4.
Ο Τζέισον Κόκροφτ είναι συγγραφέας και εικονογράφος. Γεννήθηκε στο Όκλαντ της Νέας Ζηλανδίας και ζει στο Γιορκσάιρ, όπου πέρασε τα παιδικά του χρόνια.
Σπούδασε εικονογράφηση στη Σχολή Καλών Τεχνών Falmouth και έχει εικονογραφήσει πάνω από πενήντα βιβλία για εκδότες όπως οι Bloomsbury, Hodder, OUP, Orchard Books, Walker Books και Frances Lincoln στο Ηνωμένο Βασίλειο, και οι Henry Holt, Dutton Books, Alfred A Knopf και Margaret McElderry Books στις Ηνωμένες Πολιτείες.
