«Ιστορίες από τον Σαίξπηρ» του Μάικλ Μορπούργκο (κριτική) – Το ιδιοφυές σύμπαν του σπουδαιότερου δραματουργού σε ένα βιβλίο για παιδιά

Βιβλία για τους μεγάλους κλασικούς δραματουργούς γράφονται συνεχώς· θεωρητικά εγχειρίδια, σκηνοθετικές καταθέσεις, πρακτικοί οδηγοί κατανόησης, δοκίμια, διασκευές, οδηγοί για μοντέρνα ανεβάσματα, διεπιστημονικές μελέτες, μέθοδοι υποκριτικής προσέγγισης, ιστορικοσυγκριτικές μελέτες, φιλοσοφικά μελετήματα, άρθρα, αλλά και διασκευές για το θέατρο για παιδιά και εφήβους, όπως και μεταφορές των θεατρικών έργων σε λογοτεχνικές φόρμες που απευθύνονται περισσότερο προς ανάγνωση, σχολική διαχείριση κ.λπ.

Αυτή η πολύμορφη, και οπωσδήποτε πλούσια ως προς τις αφετηρίες και απευθύνσεις, τάση έρχεται από το παρελθόν, κατοικεί το παρόν και θα συνεχίσει να υφίσταται και στο μέλλον. Έργα που σημάδεψαν βαθιά το θέατρο και κατοικούν σταθερά και διαχρονικά στις καρδιές των θεατών δεν μπορούν παρά να αποτελούν την εύφορη ύλη για κάθε είδους θεωρητική, πρακτική, λογοτεχνική «μετα-διαχείριση». Η περίπτωση του Ουΐλιαμ Σαίξπηρ (1564-1616), του Άγγλου ποιητή και θεατρικού συγγραφέα που θεωρείται ως ο σημαντικότερος συγγραφέας ο οποίος έγραψε στην αγγλική γλώσσα και ένας από τους σπουδαιότερους διαχρονικά δραματουργούς παγκοσμίως, δεν θα μπορούσε σε καμιά περίπτωση να αποτελεί εξαίρεση.

Μάλιστα, για να εστιάσουμε ακόμα περισσότερο, το βασικό ερώτημα είναι κατά πόσο τα σημερινά παιδιά μπορούν να συγκινηθούν από μια σαιξπηρική παράσταση και ειδικότερα αν είναι δυνατό να γοητευθούν από το κείμενο καθαυτό των έργων του Σαίξπηρ.

Ο Σαίξπηρ κληροδότησε στην παγκόσμια λογοτεχνία και το θέατρο αξεπέραστη κληρονομιά. Τα σωζόμενα έργα του αποτελούνται από περίπου 38 θεατρικά έργα, 154 σονέτα, δύο μεγάλα αφηγηματικά ποιήματα και πολλά άλλα ποιητικά κείμενα. Τα έργα του έχουν μεταφραστεί στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου και περιλαμβάνονται αδιάκοπα στο ρεπερτόριο των θεάτρων παγκοσμίως και εξακολουθητικά. Μελέτες επί μελετών έχουν γραφτεί για το έργο του, διατριβές, άρθρα και παντός είδους κείμενα προστίθενται ετησίως στην τεράστια «βιβλιοθήκη» που τον αφορά. Όπως σημειώνει ο Διονύσης Καψάλης, παραθέτοντας από τον Κ.Θ Δημαρά, «τον Σαίξπηρ, όπως και τον Αισχύλο ή τον Μολιέρο, για να μένουμε στο θέατρο, είναι αδύνατον να τους μετρήσουμε με το καλάμι των αισθητικών τεχνοτροπιών».¹ Η οξεία ματιά του μεγάλου δραματουργού, η αφομοιωτική ικανότητά του, η μνημονική δυνατότητα και φυσικά η αξεπέραστη μαεστρία του για μεταλλαγή των γεγονότων σε αισθητικά, παραστάσιμα και παραστασιακά κείμενα, σε θέατρο μοναδικό, είναι ζητήματα που αποτελούν πεδία συνεχή προβληματισμού. Ωστόσο, εδώ ας εστιάσουμε στο μοντέρνο ζήτημα της πρόσληψης των θεατρικών έργων του Σαίξπηρ από το σύγχρονο κοινό και ειδικά από το κοινό που αποτελείται από παιδιά και εφήβους. Μάλιστα, για να εστιάσουμε ακόμα περισσότερο, το βασικό ερώτημα είναι κατά πόσο τα σημερινά παιδιά μπορούν να συγκινηθούν από μια σαιξπηρική παράσταση και ειδικότερα αν είναι δυνατό να γοητευθούν από το κείμενο καθαυτό των έργων του Σαίξπηρ.

«Ιστορίες από τον Σαίξπηρ» του σερ Μάικλ Μορπούργκο: Διασκευές από δέκα από τα πιο επιδραστικά έργα του δραματουργού

H πιο πρόσφατη «απάντηση» έρχεται μέσα από το βιβλίο Ιστορίες από τον Σαίξπηρ, του σερ Μάικλ Μορπούργκο, συνοδευόμενο από την ενδιαφέρουσα και κατατοπιστική εισαγωγή που υπογράφει ο διάσημος ηθοποιός Μπένεντικτ Κάμπερμπατς, και που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, σε μετάφραση Βιολέττας Ζεύκη. Εδώ ο Μορπούργκο διασκευάζει και μεταδομεί σε αυτοτελή αναγνώσματα δέκα από τις πιο επιδραστικές θεατρικές ιστορίες του Σαίξπηρ, στοχεύοντας καταρχάς στο αναγνωστικό κοινό από 10 έως και 15 ετών και στη συνέχεια στους αναγνώστες όλων των ηλικιών που μπορούν να βρουν ευχαρίστηση και μελετητικό ενδιαφέρον σε αυτή τη σύγχρονη εκδοχή, όπου το θεατρικό έργο γίνεται κείμενο για ανάγνωση και συγχρόνως παραμένει ανοιχτό για νέες διαλογικές μετασκευές και ανεβάσματα που να αφορούν ένα κοινό νεανικό και απροσδόκητα δεκτικό.

Στην έκδοση οι ιστορίες που παρουσιάζονται είναι κατά σειρά οι ακόλουθες: Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας, Η τρικυμία, Το ημέρωμα της στρίγγλας, Βασιλιάς Ληρ, Ρωμαίος και Ιουλιέτα, Άμλετ, Χειμωνιάτικο Παραμύθι, Μακμπέθ, Ερρίκος ο Ε΄, Δωδεκάτη Νύχτα.

Ο συγγραφέας των διασκευών αποφλοιώνει κάθε έργο από την όποια αυστηρή κωδικοποίηση χωρίς όμως να ουδετεροποιεί το υλικό. Κάθε ιστορία παρουσιάζεται ως ανάγνωσμα, το οποίο όμως στον πυρήνα του δεν παύει να είναι θεατρικό και να φέρει οργανικά τα αξιώματα της μπαχτινικής διαλογικότητας.

Ο Μορπούργκο, ο οποίος είναι ένας από τους πιο ονομαστούς και αγαπητούς σύγχρονους Άγγλους συγγραφείς, συνδυάζει έργα που επιτρέπουν στους νεαρούς αναγνώστες να απολαύσουν την πολύπλευρη οπτική του Σαίξπηρ: έργα με ιστορικές καταβολές, ονειροφαντασία, ιστορίες αγάπης και μίσους, υποθέσεις με χιούμορ και οξεία κριτική, υπερφυσικά φαινόμενα, καταστάσεις ζήλιας και αγώνων εξουσίας, ιστορίες για την εκδίκηση και το έλεος, την ελπίδα και την απογοήτευση, τα ανθρώπινα πάθη και το πεπρωμένο, τη δύναμη και την πτώση, όλα με την διαπεραστική ματιά του Σαίξπηρ και την πνευματώδη γραφή του, η οποία ανοίγεται σε άπειρες παραστασιακές ικανότητες.

Ο συγγραφέας των διασκευών αποφλοιώνει κάθε έργο από την όποια αυστηρή κωδικοποίηση χωρίς όμως να ουδετεροποιεί το υλικό. Κάθε ιστορία παρουσιάζεται ως ανάγνωσμα, το οποίο όμως στον πυρήνα του δεν παύει να είναι θεατρικό και να φέρει οργανικά τα αξιώματα της μπαχτινικής διαλογικότητας. Ο συγγραφέας του βιβλίου τολμά και κάτι ακόμα: δεν αποκρύβει από τους νεαρούς αναγνώστες ούτε τα μίση, ούτε τις αντιδικίες, τον φθόνο, τις παθολογίες των χαρακτήρων, την τραγική κατάληξη που έχουν πολλά από τα έργα του Σαίξπηρ, όπως ο Άμλετ, ο Μακμπέθ, ο Ρωμαίος και η Ιουλιέτα. Τα παρουσιάζει όμως με τρόπο που αφενός επιτρέπει το πρωτογενές έργο να «αναπνεύσει», αφετέρου είναι τέτοια η επιλογή του λόγου ώστε να γοητεύει το ανήλικο κοινό, χωρίς να το προκαλεί αρνητικά ή να το απωθεί. Δεν συγκροτεί ανούσιες «ζώνες προστασίας» και δεν χρησιμοποιεί γλυκανάλατο λεξιλόγιο, υφολογικές επιλογές που τείνουν να εξωραΐζουν απελπιστικά τις ιστορίες για το ανήλικο κοινό, σαν να μην χρειάζεται να αναπτύξουν παιδιά και έφηβοι την κρίση, τη συναισθηματική τους ευφυΐα και να αποκτήσουν τα απαραίτητα «αντισώματα» έναντι των πραγματικών προκλήσεων, στοιχεία με τα οποία μας μπολιάζουν με τρόπο αισθητικό και υπολογισμένο η καλή λογοτεχνία και το θέατρο.

Από την εικονογράφηση του Dapo Adeola για την ιστορία από τον «Μάκμπεθ».

Ο Μορπούργκο αποσαφηνίζει τον τρόπο που προσεγγίζει και διασκευάζει τα έργα του Σαίξπηρ στο συνοπτικό αλλά πολύ καλά δομημένο επίλογο που συνοδεύει την έκδοση. Αναφέρεται στο δικό του ταξίδι ανακάλυψης του Σαίξπηρ μέσα από το βιβλίο που μεγάλωσε γενιές και γενιές μικρών αναγνωστών, το Tales from Shakespeare των Charles και Mary Lamb, το οποίο πρωτοεκδόθηκε το 1807. Με αφετηρία τη δική του εμπειρία και το γεγονός ότι η σαιξπηρική γλώσσα και κυρίως «ο κόσμος» είναι για το σύγχρονο κοινό και μάλιστα τα παιδιά και τους εφήβους σχεδόν κάτι το ακατανόητο, μακρινό, ξένο, ο Μορπούργκο γράφει τις ιστορίες του Σαίξπηρ έτσι ώστε το νεανικό κοινό να μπορέσει να «συντονιστεί» με τον θαυμαστό κόσμο του μεγάλου δραματουργού και ποιητή.

Έτσι, ενώ τα έργα της έκδοσης αποκτούν αναγνωστικό προσανατολισμό, παραμένουν επί της ουσίας θεατρικά. Η αφήγηση διατηρεί τη ζωντάνια μιας δυνάμει παράστασης και η δράση εκτυλίσσεται στη φαντασία του αναγνώστη, ο οποίος αναλαμβάνει ενσυνείδητα και το ρόλο του «σκηνοθέτη». Με αυτή την οπτική, και καθώς η έκδοση είναι εξόχως επιμελημένη σε κάθε της λεπτομέρεια, οι νεαροί αναγνώστες (ιδανικά από την τέταρτη τάξη του δημοτικού μέχρι και τις τάξεις του γυμνασίου) έχουν την ευκαιρία αφενός να απολαύσουν την ανάγνωση των σαιξπηρικών ιστοριών που παρουσιάζονται συνοπτικά, αλλά όχι ελλειπτικά, αφετέρου να αποκτήσουν την κρίσιμη και ικανή «πρόγευση», ώστε όπως λέει και ο σερ Μάικλ Μορπούργκο, «να παρακινηθούν ώστε κάποτε να στηθούν στην ουρά έξω από το θέατρο… ίσως να θέλουν να πάνε στο θέατρο ξανά και ξανά ή να παίξουν σε ένα έργο του Σαίξπηρ στο σχολείο, ή να βοηθήσουν στη δημιουργία του σκηνικού ή να γράψουν μουσική».

Δέκα καταξιωμένοι εικονογράφοι

Σε αυτό το σκεπτικό συνηγορούν οι εικονογραφήσεις που επιμελούνται δέκα καταξιωμένοι εικονογράφοι. Πρόκειται για τους και τις Dapo Adeola που εικονογράφησε την ιστορία από τον «Μάκμπεθ», Joelle Avelino που εικονογράφησε την ιστορία από το «Ημέρωμα της στρίγγλας», Peter Bailey που εικονογράφησε την ιστορία από το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα», Barroux που εικονογράφησε την ιστορία από την «Τρικυμία», Ian Beck που εικονογράφησε την ιστορία από τη «Δωδεκάτη Νύχτα», Christian Birmingham που εικονογράφησε την ιστορία από τον «Ερρίκο Ε'», Tom Clohosy Cole που εικονογράφησε την ιστορία από τον «'Αμλετ», Michael Foreman που εικονογράφησε την ιστορία από τον «Βασιλιά Ληρ», Alona Millgram που εικονογράφησε την ιστορία από το «Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας», Sam Usher που εικονογράφησε την ιστορία από το «Χειμωνιάτικο παραμύθι».

Από την εικογράφηση της Alona Millgram για την ιστορία από το «Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας».

Οι εικονογραφήσεις τους κοσμούν τον τόμο διακριτικά, ενισχύοντας την εμπειρία αλλά χωρίς να επικαλύπτουν το ουσιώδες: τον λόγο του Σαίξπηρ, που μέσα από την γλωσσική οπτική του Μορπούργκο, έρχεται να συναντήσει τα σημερινά παιδιά και να τα παρακινήσει να μπουν με αποφασιστικότητα και ενθουσιασμό στον ανεξάντλητο κόσμο του θεάτρου.

Το εγχείρημα του Μορπούργκο συντονίζεται επιτυχώς με αυτό το δυναμικό «παρόν» το οποίο στο βιβλίο του συμπορεύεται με το σαιξπηρικό «εδώ και εκεί, τότε και τώρα, είναι και δεν είναι».

Με αυτό κατά νου, το βιβλίο Ιστορίες από τον Σαίξπηρ μπορεί να αποτελέσει εγχειρίδιο εργασίας στη θεατρική αγωγή και στο σχολικό θέατρο για τους ειδικευμένους εκπαιδευτικούς-θεατρολόγους, βιβλίο ιδανικό για τα προγράμματα φιλαναγνωσίας, για τις σχολικές βιβλιοθήκες, για την εκπαιδευτική κοινότητα στο σύνολό της. Αν, όπως λέει και ο Πήτερ Μπρουκ, η πραγματική δυσκολία βρίσκεται στο παρόν, στην πρόκληση να δει και να ακούσει το κοινό τα έργα του Σαίξπηρ με τα μάτια και τα αυτιά του παρόντος², τότε το εγχείρημα του Μορπούργκο συντονίζεται επιτυχώς με αυτό το δυναμικό «παρόν» το οποίο στο βιβλίο του συμπορεύεται με το σαιξπηρικό «εδώ και εκεί, τότε και τώρα, είναι και δεν είναι», προσφέροντας ένα παράθυρο στον κόσμο του θεάτρου όπου όλα είναι πιθανά.

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι διδάκτωρ ΕΜΠ, θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και παραστατικών τεχνών, κριτικός βιβλίου.

¹Κ.Θ. Δημαράς, Ο Σαίξπηρ πάλι. Επιφυλλίδες στην εφημερίδα το Βήμα, 1948-1964, υστ/φο: Διονύσης Καψάλης, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2014.
²Πήτερ Μπρουκ, Ας θυμηθούμε τον Σαίξπηρ… και ας τον ξεχάσουμε, μτφ. Μαρία Χατζηεμμανουήλ, εκδόσεις ΚΟΑΝ, 2016.

Απόσπασμα από την εισαγωγή του Μπένεντικτ Κάμπερμπατς στο βιβλίο

Ο σερ Michael Morpurgo γεννήθηκε το 1943. Όπως κι εγώ, μεγάλωσε διαβάζοντας το βιβλίο Tales from Shakespeare των Charles και Mary Lamb και, όταν έγινε δάσκαλος και συγγραφέας, άρχισε να κατανοεί πλήρως τη σημασία της ενασχόλησης των νεαρών αναγνωστών, ειδικά με τον Σαίξπηρ. Σχετικά με τη συγγραφή αυτής της συλλογής, λέει: «Πες μια συναρπαστική ιστορία, πες την καλά, και τα παιδιά θα σε ακούσουν με λατρεία. Άρα, σκέφτηκα, πες τις ιστορίες του Σαίξπηρ με τον δικό σου τρόπο, με ρυθμό και με πάθος. Να τις εννοείς τις ιστορίες όσο τις αφηγείσαι ώστε τα παιδιά να μπορούν να δουν την αλήθεια μέσα σε αυτές, τη διασκέδαση και τον ενθουσιασμό, να ταυτιστούν με τους χαρακτήρες, να τους συμπονέσουν. Τότε, και μόνο τότε, μύησέ τα στο κείμενο και αρχίστε να ανακαλύπτετε μαζί την ομορφιά της γλώσσας, την ποίηση, την ιδιοφυΐα του μεγάλου μας ποιητή. Κάθε παιδί πρέπει να έχει την ευκαιρία να αγαπήσει τα έργα του Σαίξπηρ. Είναι αναφαίρετο δικαίωμά τους, είναι χαρά. Οι ιστορίες αυτές μπορεί να βοηθήσουν προς αυτή την κατεύθυνση. Πρέπει να το πιστέψετε, να το ελπίζετε». 

Ο σερ Μάικλ Μορπούργκο έκανε την πρώτη παρουσίαση του βιβλίου του στο ανακατασκευασμένο Globe Theater, το ελισαβετιανό θέατρο που ίδρυσε ο Σαίξπηρ το 1599 και αποτέλεσε την έδρα του.

Αυτές οι δέκα ιστορίες, λοιπόν, είναι αφετηρίες. Σε κάθε περίπτωση, είναι μια εισαγωγή στον Σαίξπηρ και δείχνουν ότι υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι ερμηνείας των σπουδαίων ιστοριών του. Οι ιστορίες του Michael είναι γεμάτες από τις δικές του ιδέες σχετικά με το πώς πιστεύει ότι είναι οι χαρακτήρες του Σαίξπηρ και με το πώς νιώθει για τα πρωτότυπα έργα και τις ιστορίες τους και τα θέματά τους. Αν απολαύσετε την ανάγνωσή τους, ίσως να εμπνευστείτε και να γράψετε τη δική σας ιστορία ή να παίξετε τη δική σας παράσταση. Γεμίστε την ιστορία σας με τις δικές σας ιδέες και σκέψεις. Διαλέξτε να αφηγηθείτε την ιστορία σας από την οπτική γωνία όποιου χαρακτήρα σάς ταιριάζει περισσότερο. Χρησιμοποιήστε τη δική σας φαντασία και τα δικά σας λόγια, και η ιστορία θα γίνει κτήμα σας. Άλλωστε, όλοι είμαστε αφηγητές. 

Benedict Cumberbatch

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Μάικλ Μορπούργκο γεννήθηκε το 1943 στην Αγγλία. Σπούδασε αγγλική και γαλλική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και στη συνέχεια δούλεψε ως δάσκαλος για δέκα χρόνια. Ανάμεσα στους μαθητές του ανακάλυψε ότι αυτό που πραγματικά ήθελε να κάνει ήταν να γράφει ιστορίες για παιδιά.

Σήμερα είναι ένας από τους γνωστότερους Άγγλους συγγραφείς για παιδιά, αφού περισσότερα από ενενήντα βιβλία του έχουν εκδοθεί και έχουν μεταφραστεί σε πάνω από 26 γλώσσες. Επίσης, πέντε από τα έργα του έχουν γυριστεί σε κινηματογραφικές και τηλεοπτικές ταινίες.

Πολλά από τα βιβλία του έχουν τιμηθεί με σημαντικά βραβεία όπως το Whitbread Children's Book of the Year Award, το Smarties Prize, το Children's Book of the Year Award, το Cercle D'or και το Prix Sorciere στη Γαλλία, το A.L.A. Best Book of the Year στις Η.Π.Α., και το The Silver Pencil στην Ολλανδία. Επίσης, ο Μορπούργκο έχει υπάρξει Children's Laureate (2003-2005) ενώ του έχει απονεμηθεί η τιμή του OBE το 2006 για τη συνολική προσφορά του στον χώρο των γραμμάτων.