Τζένη Κουτσοδημητροπούλου: «Το παιδί μέσα από τη λογοτεχνία μπορεί να αντλήσει δύναμη»

Έχοντας κάνει μια αντίστροφη πορεία από αυτή του brain drain, η Τζένη Κουτσοδημητροπούλου που γεννήθηκε στη Μελβούρνη της Αυστραλίας, τόπο μετανάστευσης χιλιάδων Ελλήνων σε προηγούμενες δεκαετίες, επέστρεψε φέρνοντας στα μπαγκάζια της ωραίες αναμνήσεις από μια χαρούμενη παιδική ηλικία και απογειωτικές συνήθειες, όπως η αγάπη για το διάβασμα.

Την τελευταία δεκαετία έχει γράψει περίπου 25 βιβλία για παιδιά, χωρίς να ξεχνά τη λαχτάρα και τη χαρά να δανείζεται βιβλία από τη σχολική βιβλιοθήκη κάθε δεύτερη Παρασκευή. Μας μίλησε με αφορμή δύο πρόσφατες δουλειές της, δύο πολύ διαφορετικές σειρές, «Σε καταλαβαίνω» και οι «Κατάσκοποι της Γεωγραφίας» (που κυκλοφορούν και οι δύο από τις εκδόσεις Διόπτρα).

Εν αρχήν ην η κατανόηση, λοιπόν. Θα δίνατε αυτό τον ορισμό στη σειρά βιβλίων για πολύ μικρά παιδιά με γενικό τίτλο «Σε καταλαβαίνω» των εκδόσεων Διόπτρα; Με ποια άλλη φράση-κλειδί θα περιγράφατε αυτό το εγχείρημα;

Το πρώτο που μου έρχεται είναι: Ανοικτή αγκαλιά. Κάπως έτσι φαντάστηκα τη σειρά και θα ήθελα οι αναγνώστες της να τη νιώσουν. Σαν να τους περιμένει, μετά την κατανόηση, μια ανοικτή, ασφαλής και ζεστή αγκαλιά.

Τα τρία βιβλία σας που έχουν ήδη κυκλοφορήσει, είναι σύντομα παραμύθια για μικρούς αναγνώστες, είναι όμως και αναγνώσματα που καθοδηγούν τους γονείς ή φροντιστές των παιδιών πώς να βοηθήσουν τα παιδιά να σταθούν απέναντι στα συναισθήματά τους. Θεωρείτε ότι έχουν διπλή απεύθυνση;

Αναμφισβήτητα! Πέρα από την απόλαυση της ανάγνωσης, ο στόχος των βιβλίων είναι να πυροδοτήσουμε μια διαδικασία συζήτησης, εκδήλωσης – διαχείρισης των συναισθημάτων των παιδιών. Οι εικόνες, οι χαρακτήρες και οι ιδέες που δημιουργούνται, είναι για να δώσουν στα παιδιά μια διέξοδο και το λεξιλόγιο για να αναλύσουν έστω και «σκληρά» θέματα, στους δε γονείς/φροντιστές μια πιθανή, κατά περίπτωση, προσέγγιση διαχείρισης μέσα στην ασφαλή αγκαλιά του σπιτιού τους.

Στον αντίποδα της στάσης που συνοψίζεται με τη φράση «Σε καταλαβαίνω» υπάρχουν οι αρνητικές συμπεριφορές τις οποίες υιοθετούμε οι ενήλικες, καμιά φορά από τη βιασύνη ίσως να ερμηνεύσουμε μια κατάσταση. Πώς το παιδί θωρακίζεται απέναντι σε αυτές μέσα από τα βιβλία και ειδικά τα παραμύθια;

Το παιδί δεν μπορεί να θωρακιστεί απόλυτα μέσα από τη λογοτεχνία για τις απρόβλεπτες αρνητικές συμπεριφορές του άμεσου περιβάλλοντός του. Σίγουρα όμως, διαβάζοντας, μπορεί να συγκρίνει ή και να αμφισβητήσει τη δική του κατάσταση, να αποκτήσει σταδιακά κριτική σκέψη και εν τέλει να αντλήσει δύναμη ώστε να προσπαθήσει να αποβάλει ή να περιορίσει ό,τι αρνητικό το καταβάλλει.

Η «διαχείριση των συναισθημάτων» μήπως ενέχει και μια παγίδα; Το ρωτώ κάνοντας τη σκέψη ότι μαθαίνοντας στο παιδί να διαχειρίζεται το συναίσθημα ίσως του μαθαίνουμε να το κρύβει, να το κουκουλώνει και τελικά να φορά μια μάσκα για να γίνει κοινωνικά συμβατό. Τι πιστεύετε;

Όσο κι αν θέλουμε να «προστατεύσουμε» τα παιδιά μας από όλα τα απρόοπτα και δύσκολα θέματα που προκύπτουν στην καθημερινότητά τους, αυτά είναι μέρος της ζωής τους και αργά ή γρήγορα θα κληθούν να τα αντιμετωπίσουν. Είναι όμως δύσκολο να ξεκινήσει κανείς μια συζήτηση με ένα μικρό παιδί για ένα ευαίσθητο θέμα, όταν αυτό ακόμα δεν έχει την πείρα να το συλλάβει, να το κατανοήσει και να το διαχειριστεί. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όλοι αναζητούν τον πιο ανώδυνο για τα παιδιά τρόπο, τις κατάλληλες φράσεις και λέξεις ώστε να υπάρξουν οι μικρότερες δυνατές επιπτώσεις.

Ένα βιβλίο, σε αυτή την περίπτωση είναι ίσως ο ιδανικός τρόπος για να πυροδοτήσουμε μια συζήτηση, να ελέγξουμε, να εμβαθύνουμε και να διαχειριστούμε τα συναισθήματα των παιδιών. Σε καμία περίπτωση, όμως, δεν μαθαίνει στα παιδιά να «πνίξουν» ή να «κουκουλώσουν» τα συναισθήματα τους. Αντιθέτως θα έλεγα, θα βοηθήσει να τα εξωτερικεύσει, να τα κατανοήσει και να προχωρήσει παραπέρα χωρίς να πνιγεί μέσα σε αυτά και εν τέλει να κατανοήσει ότι η ζωή δεν σταματά σε μία δυσάρεστη κατάσταση ή γεγονός, αλλά συνεχίζεται αφού αυτά αντιμετωπιστούν.

Πηγαίνοντας στις επιλογές που κάνατε για το σχεδιασμό της σειράς, παρατηρούμε ότι κάθε βιβλίο, που έχει έναν διακριτό ήρωα –τον Νόλαν, τον Μπερτ, τη Χόλι– και μια αυτοτελή ιστορία, έχει επενδυθεί εικονογραφικά από διαφορετικό εικονογράφο. Μιλήστε μας για αυτή την επιλογή.

Όταν οι εκδόσεις Διόπτρα μοιράστηκαν μαζί μου την ιδέα για μια νέα σειρά με το προφίλ ιστορίες για δύσκολα και ευαίσθητα θέματα για μικρές ηλικίες, ενθουσιάστηκα. Ήταν μια πρόκληση που αμέσως αγκάλιασα. Την ίδια στιγμή συζητήσαμε και το πολύ σημαντικό θέμα της εικονογράφησης, ώστε να αγκαλιάσει το κείμενο, να του χαρίσει μια δεύτερη ανάγνωση, και εν τέλει να περάσει με τρυφερότητα το κάθε θέμα στους μικρούς αναγνώστες. Έτσι, αποφασίσαμε πως δεν ήταν αναγκαστική η επιλογή ενός μόνου εικονογράφου, αλλά θα μπορούσε να είναι και διαφορετικός, καθώς ο κάθε ήρωας έχει τη δική του μοναδική προσωπικότητα.

Ποια είναι τα επόμενα θέματα που θα σας απασχολήσουν στη σειρά;

Είναι πολλά τα θέματα που θα μπορούσαν να ενταχθούν στη σειρά. Η λίστα είναι μεγάλη, έτσι αφήνω την κάθε ιστορία να με οδηγήσει και έπειτα να την εντάξω σε κάποιο καινούριο βιβλίο.

Μια άλλη σειρά βιβλίων που έχει τη δική σας σφραγίδα σε συνεργασία με τις εκδόσεις Διόπτρα, είναι οι Κατάσκοποι της Γεωγραφίας. Εδώ έχουμε κοινό concept, ίδιο εικονογράφο αλλά κάθε φορά άλλο συγγραφέα. Μιλήστε και για αυτή την επιλογή και το σκεπτικό για τη δημιουργία της σειράς αλλά και τι περιμένουμε στη συνέχεια.

Η Λύντη Γαλάτη (υπεύθυνη παιδικού των εκδ. Διόπτρα) είχε μια ιδέα και τη μοιράστηκε μαζί μου. Για καιρό λοιπόν ανταλλάσαμε ιδέες. Γράφαμε, σβήναμε, κάναμε μετατροπές, μέχρι που καταλήξαμε σε ένα γενικό πλαίσιο της σειράς. Έπειτα επιλέξαμε μια ομάδα συγγραφέων και ξεκίνησαν οι ομαδικές συναντήσεις, άλλοτε δια ζώσης, άλλοτε πάλι διαδικτυακά, μέχρι να βρούμε την τελική μορφή της. Με έξι συγγράφεις σε ένα «δωμάτιο», μπορείτε να φανταστείτε πόσες ιδέες έπεσαν στο τραπέζι… Θυμάμαι την όλη διαδικασία με πολλή αγάπη. Δουλέψαμε σκληρά, με ενθουσιασμό και με κοινό στόχο. Και, πάνω απ’ όλα, περάσαμε όμορφα.

Όλες οι ιστορίες συνδέονται με μια τεχνολογική εφαρμογή. Τον Πορτολάνο. Όλοι οι βασικοί ήρωες είναι χρήστες τις εφαρμογής, και λόγω τις επιδεξιότητάς τους στο πόρτο-κουΐζ έχουν πλέον χρηστεί ως «Κατάσκοποι της Γεωγραφίας», κερδίζοντας διάφορα πλεονεκτήματα. Ένα από αυτά είναι να έχουν πρόσβαση στο πόρτο-μπλαμπλά, όπου είναι πλέον διαδικτυακοί φίλοι.

Με όλες αυτές τις ιστορίες, όλοι εμείς οι συγγραφείς συνδεόμαστε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο καθένας με το αντίστοιχο θέμα. Όχι, βέβαια, όμως μόνο με αυτό: Ο καθένας μας είχε να διαλέξει ανάμεσα σε πολλά ενδιαφέροντα, πρωτίστως για τον ίδιο, θέματα, να εμβαθύνει, να ψάξει πραγματικά στοιχεία, να αναλύσει, να εμπλουτίσει γεωγραφικά-πολιτιστικά και ιστορικά στοιχεία και να στήσει πάνω σε αυτά μια νέα ιστορία.

Σε όλο αυτό το εγχείρημα, το εικαστικό κομμάτι το έχει αναλάβει η Λίλα Καλογερή. Εξαιρετικά έμπειρη στην εικονογράφηση σειρών και ιδιαίτερα ταλαντούχα ώστε να την εμπιστευτεί κάποιος απόλυτα. Χαρίζει σε όλα τα βιβλία απίθανες λεπτομέρειες για τον κάθε αναγνώστη-κατασκόπο.

Τα πρώτα τέσσερα βιβλία έχουν εκδοθεί και το φθινόπωρο περιμένουμε δύο νέους τίτλους. Απ’ ό,τι φαίνεται, η σειρά θα συνεχιστεί για πολύ ακόμη και νέα συναρπαστικά ταξίδια μας περιμένουν το 2024.

Επισκέπτεστε συχνά σχολεία και έρχεστε σε επαφή με μικρούς αναγνώστες. Τι εισπράττετε από τις συναντήσεις αυτές;

Εισπράττω πολλά, πάρα πολλά: Την αγάπη των παιδιών, τη χαρά και τον ενθουσιασμό τους, τις γνώσεις και τους προβληματισμούς τους που με αφήνουν έκπληκτη. Όλα αυτά που εισπράττει κανείς στην άμεση επικοινωνία του με μικρά παιδιά που διψούν για γνώση. Επίσης, συναντώ φωτισμένους εκπαιδευτικούς, που με μεράκι και πολύ προσωπικό χρόνο, πέρα από τα συμβατικά τους καθήκοντα, δουλεύουν ακατάπαυστα τα βιβλία με τους μαθητές τους, προσπαθώντας να εμφυσήσουν την αγάπη για τη λογοτεχνία και το βιβλίο. Όλα αυτά μου δίνουν δύναμη για να συνεχίσω να γράφω.

(...) κάθε δεύτερη Παρασκευή μετά το σχολείο, τρέχαμε στη σχολική δανειστική βιβλιοθήκη για να δανειστούμε βιβλία. Η λαχτάρα να προλάβουμε τα αγαπημένα της εποχής, ήταν απερίγραπτη.

Και μια προσωπική ερώτηση. Διαβάζω στο βιογραφικό σας σημείωμα ότι γεννηθήκατε στην Αυστραλία και ότι μεγαλώσατε στη Μελβούρνη. Πώς ήταν τα παιδικά σας χρόνια και τι θέση είχε το βιβλίο στη ζωή σας όταν ήσασταν παιδί αλλά και ποια η σχέση των γονιών σας με το διάβασμα;

Θυμάμαι τα παιδικά μου χρόνια με πολλή αγάπη. Ήμουν ένα χαρούμενο παιδί, λίγο ζωηρό και με πολλή φαντασία. Γεννήθηκα και μεγάλωσα σε μια κοινωνία που αγαπούσε και συνεχίζει να αγαπά το βιβλίο, σε ένα περιβάλλον που διάβαζε πολύ. Διάβαζε παντού. Συνεπώς το βιβλίο ήταν πάντα ένα μεγάλο κομμάτι της ζωής μου. Στο σχολείο ο ρόλος της λογοτεχνίας ήταν βασικός σταθμός στην καθημερινότητά μας. Θυμάμαι ακόμα και τώρα (και έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε…) κάθε δεύτερη Παρασκευή μετά το σχολείο, τρέχαμε στη σχολική δανειστική βιβλιοθήκη για να δανειστούμε βιβλία. Η λαχτάρα να προλάβουμε τα αγαπημένα της εποχής, ήταν απερίγραπτη.

Θα αναφέρω ένα περιστατικό που θυμάμαι έντονα. Πρέπει να ήμουν στην πρώτη ή δευτέρα τάξη του δημοτικού, όταν δανείστηκα το βιβλίο (ποίημα του Simms Tabaak) There was an old woman who swallowed a fly. Με μεγάλη μου έκπληξη διάβασα πως η ηρωίδα του βιβλίου καταβρόχθισε μέχρι κι ένα άλογο. Ενθουσιάστηκα. Μέσα σε δυο μέρες το είχα διαβάσει τόσες φορές που το είχα μάθει απ’ έξω.. Σε μεγαλύτερη τάξη με θυμάμαι να το δανείζομαι και πάλι από την βιβλιοθήκη σε άλλη έκδοση. Σε αυτήν, διαπίστωσα ότι το βιβλίο είχε ένα διαφορετικό τέλος (με την ηρωίδα του βιβλίου να πεθαίνει). Έσφιξα τα χείλη μου, έσμιξα τα φρύδια μου και στο τέλος χαμογέλασα. «Εμ… αφού έφαγε ένα άλογο, λογικό ήταν» σκέφτηκα. Ήταν ένα βιβλίο που μου χάρισε πολλά και έντονα συναισθήματα με την πάροδο του χρόνου.

 * Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος.