«Χάνσελ και Γκρέτελ» δια χειρός Στίβεν Κινγκ και Μορίς Σέντακ – Ένα δύσβατο, αλλά γοητευτικό ταξίδι ενηλικίωσης

Η ιστορία είναι πασίγνωστη. Η μητριά δύο παιδιών, του Χάνσελ και της Γκρέτελ, πείθει τον φτωχό πατέρα τους να τα εγκαταλείψουν στο δάσος. Τα δύο αδέρφια καταφέρνουν την πρώτη φορά να βρουν τον δρόμο της επιστροφής, όχι όμως και τη δεύτερη. Απεναντίας, στην καρδιά του δάσους βρίσκουν ένα σπίτι από ζαχαρωτά όπου κατοικεί μία καλόκαρδη ηλικιωμένη γυναίκα, η οποία στην πραγματικότητα είναι μάγισσα με κανιβαλικές ορέξεις. Κλειδώνει τον Χάνσελ σε ένα κλουβί· κάθε μέρα τον ταΐζει με απώτερο σκοπό να τον παχύνει προκειμένου να τον καταβροχθίσει, ενώ η Γκρέτελ, επαπειλούμενη, ορίζεται βοηθός της μάγισσας. Όμως η πανέξυπνη Γκρέτελ, εκμεταλλευόμενη την αδημονία της μάγισσας για «χανσελόπιτα», σώζει τον αδερφό της σπρώχνοντάς τη στον αναμμένο φούρνο. Τα δύο αδέρφια βρίσκουν τον δρόμο του γυρισμού βαστώντας λάφυρα από το ζαχαρόσπιτο κι επανενώνονται με τον πατέρα τους – στο μεταξύ, η κακιά μητριά έχει αποβιώσει. Τέλος ιστορίας.

Η ιστορία ξαναειπωμένη από τον Στίβεν Κινγκ

Άραγε ποια ανάγκη ωθεί τον σημαντικότερο συγγραφέα της λογοτεχνίας τρόμου, τον Στίβεν Κινγκ, να καταπιαστεί με ένα γερμανικό λαϊκό παιδικό παραμύθι που μας σύστησαν οι αδελφοί Γκριμ και του οποίου οι ρίζες πρέπει να αναζητηθούν στις αρχές του 14ου αιώνα, στην περίοδο του Μεγάλου Λιμού στη Βόρεια Ευρώπη; Να είναι η έλλειψη έμπνευσης; Σίγουρα όχι, τα 67 μυθιστορήματα και νουβέλες, καθώς και τα 200 διηγήματα του πολυγραφότατου Αμερικανού πεζογράφου, μαρτυρούν εμφατικά το αντίθετο.

Τότε τι άλλο μπορεί να είναι; Αρχικά, ένα μέρος της απάντησης σχετίζεται με τη θεματική του Χάνσελ και Γκρέτελ, μιας και πρόκειται για ένα «σκοτεινό» παραμύθι που ταιριάζει απόλυτα στο ύφος του Κινγκ.

Επιπλέον, ένας σύγχρονος παραμυθάς (γιατί αυτό είναι ο Στίβεν Κινγκ) είναι λογικό να θέλει να καταπιαστεί με κείμενα του απώτερου παρελθόντος, αφού κι ο ίδιος είναι ένας σπουδαίος κληρονόμος της λαμπρής παράδοσης των παραμυθάδων. Τέλος, ας μην ξεχνάμε πως ο Κινγκ καταπιάνεται με ιστορίες που απευθύνονται σε παιδιά από την αρχή της συγγραφικής του καριέρας: είτε πρόκειται για την κακοποιημένη Κάρι στο ομώνυμο μυθιστόρημα του 1974 και τον Τσάρλι στο πρόσφατο Παραμύθι, είτε για τους πιτσιρικάδες του Loser’s club στο Αυτό και την παρέα που αναζητά το πτώμα ενός εξαφανισμένου αγοριού στο Σώμα, ο Κινγκ πάντα γοητευόταν από τον κόσμο των παιδιών. Ίσως γιατί στην παιδική ηλικία φανερώνεται ατόφιος ο τρόμος, εκεί όπου η αθωότητα παραδίνεται αμαχητί στην απότομη ενηλικίωση.

Το παραμύθι Χάνσελ και Γκρέτελ, όπως συμβαίνει πάντα με τα μυθιστορήματα και τα διηγήματα του Στίβεν Κινγκ, κινείται σε δύο επίπεδα, ένα επιφανειακό κι ένα βαθύτερο. Επιφανειακά, η ιστορία συνιστά μία πρωτογενή αφήγηση τρόμου όπου τα δύο αδέλφια καλούνται να γλιτώσουν από την κακιά μάγισσα. Όμως όλη η μαγεία κρύβεται κάτω από την επιφάνεια: ο Χάνσελ και η Γκρέτελ προσπαθούν να διαχειριστούν τον φόβο της εγκατάλειψης. Κι αυτός ο φόβος είναι διάσπαρτος με σύμβολα: το πυκνό δάσος, το ζαχαρόσπιτο, το φαινομενικά αθώο λευκό πουλί, η ανθρωποφάγος μάγισσα. Υπάρχει εξωτερική ένταση, εσωτερική αγωνία και το αρχέγονο ένστικτο της επιβίωσης ως η μεγαλύτερη πηγή έμπνευσης.

Ο μύθος των Χάνσελ και Γκρέτελ στα χέρια του Στίβεν Κινγκ μετατρέπεται σε ένα survival horror παραμύθι με ψυχαναλυτικές προεκτάσεις. Οι περιπέτειες των δύο αδερφών αποκτούν άλλες προβολές για το παιδικό κοινό κι εντελώς διαφορετικές για το ενήλικο – και δεν είναι τυχαίο που ως ανάγνωσμα απευθύνεται τόσο σε μικρούς όσο και σε μεγάλους. Αυτός ίσως είναι κι ο λόγος που το παραμύθι παραμένει εξακολουθητικά κι επίμονα στο επίκεντρο της ιστορίας της λογοτεχνίας.

Στις σελίδες του Χάνσελ και Γκρέτελ δεν βρίσκουμε σχέδια που απλώς «γεμίζουν» τις σελίδες ή πλαισιώνουν το κείμενο, αλλά το ακριβώς αντίθετο: η αφήγηση του Στίβεν Κινγκ είναι αυτή που έχει προσαρμοστεί στην εικονογράφηση του Σέντακ

Εξίσου εντυπωσιακή όμως είναι και η εικονογράφηση του Μορίς Σέντακ (ευρύτερα γνωστού από το εικονοβιβλίο Η χώρα των τεράτων). Τα σχέδια του Σέντακ προέρχονται από το 1997 για την όπερα Englebert Humperdink – ο Σέντακ θα πεθάνει το 2012, άρα η σύμπραξη των δύο δημιουργών εν μέρει αποτελεί μία post mortem συνεργασία.

©The Maurice Sendak Foundation, Inc.

Στις σελίδες του Χάνσελ και Γκρέτελ δεν βρίσκουμε σχέδια που απλώς «γεμίζουν» τις σελίδες ή πλαισιώνουν το κείμενο, αλλά το ακριβώς αντίθετο: η αφήγηση του Στίβεν Κινγκ είναι αυτή που έχει προσαρμοστεί στην εικονογράφηση του Σέντακ. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι οι δύο σημαντικές αλλαγές στο παραμύθι των αδερφών Γκριμ έχουν να κάνουν με την ευφυή ματιά του Σέντακ: αφενός το διαβόητο ζαχαρόσπιτο που μεταμορφώνεται σε τρομερό πρόσωπο είναι μία σπουδαία προσθήκη και αφετέρου η απουσία του «μαγικού» στοιχείου του παραμυθιού δίνει μία ρεαλιστική διάσταση στον αγώνα των δύο αδερφών για αυτοσυντήρηση.

©The Maurice Sendak Foundation, Inc.

Τι είναι τελικά το Χάνσελ και Γκρέτελ διά χειρός Κινγκ-Σέντακ; Ίσως αυτό που ήταν πάντα, αλλά που πλέον γίνεται πιο ξεκάθαρο από ποτέ: ένα δύσβατο αλλά γοητευτικό ταξίδι προς την ενηλικίωση· ένας αναγκαστικός συμβιβασμός με τα παιδικά τραύματα και τη γονεϊκή εγκατάλειψη, ένας διαχρονικός ύμνος στην επιβίωση και στην αυτονομία. Και μία διαρκής υπενθύμιση, πως ακόμη και στις πιο εφιαλτικές καταστάσεις ο νους μπορεί να γίνει ο πιο δυνατός μας σύμμαχος.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΔΡΟΥΓΑΛΑΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Απόσπασμα από το κείμενο:

Ο Στίβεν Κινγκ είναι ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της εποχής μας. Έχει γράψει πάνω από 65 μυθιστορήματα, 200 διηγήματα και δοκίμια, με πωλήσεις άνω των 350.000.000 αντιτύπων. Στα έργα του, πολλά από τα οποία έγιναν ταινίες ή σειρές, συγκαταλέγονται τα Σάλεμς Λοτ, Το Αυτό, Το Κοράκι, το έπος του Μαύρου Πύργου, Η Λάμψη, Το Πράσινο Μίλι, Μίζερι, Καρδιές στην Ατλαντίδα, Το Ινστιτούτο, The Outsider (Ο Ξένος), Εξύψωση, Ωραίες Κοιμωμένες (που έγραψε μαζί με τον γιο του, Owen King), Το παραμύθι, Κριστίν και Χόλι. Έχει τιμηθεί με τα βραβεία Bram Stoker και Locus, από τη Βρετανική, Αμερικανική και Διεθνή Ένωση Συγγραφέων Τρόμου, με το Μετάλλιο Διακεκριμένης Συνεισφοράς στα Αμερικανικά Γράμματα και το Εθνικό Μετάλλιο των Τεχνών των ΗΠΑ, ενώ το 2016 τιμήθηκε από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου για το Σύνολο του Έργου του και το 2018 του απονεμήθηκε το σπουδαίο λογοτεχνικό βραβείο PEN. Επίσης, τα The Outsider (Ο Ξένος) και Το Ινστιτούτο κατέκτησαν την πρώτη θέση στα βραβεία Goodreads Choice, στην κατηγορία μυστηρίου και θρίλερ το 2018 και το 2019, ενώ το Χόλι κατέκτησε την πρώτη θέση στην κατηγορία τρόμου το 2023. Στην ίδια κατηγορία ήταν υποψήφιο και το Μόνο αν μυρίζει αίμα το 2020. Ο Κινγκ ζει στο Μπάνγκορ του Μέιν με τη σύζυγό του, τη μυθιστοριογράφο Τάμπιθα Κινγκ.

Λίγα λόγια για τον Μορίς Σέντακ

Γιος Πολωνοεβραίων μεταναστών στις ΗΠΑ, της Σάντι Σίντλερ και του Φίλιπ Σέντακ, ο Μορίς γεννήθηκε στις 10 Ιουνίου 1928 στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης. Ήταν το τρίτο παιδί της οικογένειας. Πλέον, αναγνωρίζεται ως «ο σημαντικότερος δημιουργός παιδικών βιβλίων του 20ου αιώνα», όπως πρόσφατα έγραψαν οι New York Times. Ο Μορίς Σέντακ πέθανε το 2012 χτυπημένος από εγκεφαλικό, ένα μήνα πριν συμπληρώσει τα 84 του χρόνια. Περισσότερα για τον Σέντακ, μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Το πιο σημαντικό έργο του Σέντακ δημοσιεύθηκε το 1963. Πρόκειται για το βιβλίο Η χώρα των τεράτων (εκδ. Παπαδόπουλος, μτφρ. Γιάννης Παλαβός), που αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού αγοριού που τσακώνεται με τη μητέρα του. Διαβάστε εδώ κείμενο του Γιάννη Σ. Παπαδάτου για το βιβλίο.